الەمدىك كونتەكست نەمەسە قۇبىلمالى زاماننىڭ قۇبىلاناماسى
ەڭ اۋەلى, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جاھاندىق دامۋ تسيكلىنىڭ وزگەرۋى كونتەكستىندە ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ ايتقان ابزال. كانادا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ داۆوستاعى سوزىمەن ايتساق, قازىر الەمدەگى ەرەجەلەر قايتا قارالۋدا. جۇيەنىڭ اۋقىمدى ترانسفورماتسياسى, گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق جانە مادەني ۇردىستەردەگى اۋقىمدى وزگەرىستەر مەن الپاۋىت ەلدەردىڭ قىسىمى ورتا دەرجاۆالاردىڭ جاڭا شىنايىلىققا يكەمدەلۋىنە ىقپال ەتۋدە. قارقىندى دامىعان عىلىم مەن تەحنولوگيا جاڭا ءداۋىردىڭ كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدا. قاقتىعىستار ارتىپ, قايشىلىقتار كۇشەيدى. رەي داليونىڭ بولجامىنشا, الدا الەمدى قارجى داعدارىسى كۇتىپ تۇر. ساراپشىلار الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى باياۋلاپ, حالىقارالىق ساۋدا قارقىنى السىرەيدى دەگەن بولجام جاساۋدا. دامۋشى ەلدەرگە سالىناتىن جاھاندىق ينۆەستيتسيا كولەمى ازايىپ بارادى.
وسىنداي تەكتونيكالىق وزگەرىستەر كونتەكستى جانە ساياسي قالپىنا كەلتىرۋ اسەرىنەن ازاماتتاردا قۇندىلىقتارعا دەگەن جاڭا سۇرانىستار تۋىنداۋدا. سوندىقتان قوعامدى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ەلدەر ۇستانىمدارى مەن نەگىزگى زاڭدارىن قايتا قاراۋدا. ماسەلەن, جاقىندا جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىس جاسادى. سول سياقتى گەرمانيادا «مەركەلدىك مودەلدىڭ» وزگەرۋىن نەمەسە تۇركياداعى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋعا دەگەن تالپىنىستاردى ايتا الامىز. وسىنداي دۇنيە ديدارى وزگەرگەن قۇبىلمالى زاماندا قۇبىلادان جاڭىلماۋ ءۇشىن ەلىمىزدە جاڭا كونستيتۋتسياعا دەگەن سۇرانىستىڭ بولۋى – زاڭدىلىق.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى: «بۇل قۇجات ەلىمىز ەندى عانا ەڭسەسىن تىكتەي باستاعان كەزدە قابىلدانعانىن ەسكەرگەن ءجون. وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىن كۇندەردىڭ ءىزى بار», دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا – ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا ەگەمەن ەل رەتىندە تاڭداۋىن جاساپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ىرگەسى ەندى بەكي باستاعان كەزدە جازىلعاندىقتان, سول ءداۋىردىڭ سيپاتى اڭعارىلادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان بولاشاق دامۋ ستراتەگياسىن انىقتايدى. كەزىندە «قىتاي عاجابىنىڭ» نەگىزىن قالاعان دەن سياوپين باسىم باعىتتار رەتىندە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, تەحنولوگيا جانە ينۆەستيتسياعا سۇيەنگەن ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋعا قاجەتتى جاڭا دامۋ مودەلىن جاساۋ, ونى الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياساتقا ينتەگراتسيالاۋ جانە اشىق قوعام مەن ساياسي ينستيتۋتتاردى دامىتۋدى ۇسىنعان. قازاقستان دا قازىر ىرگەلى رەفورمالار ناتيجەسىندە دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى, ەلىمىزدە جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلەدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋداعى باستى ماقسات – تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ قيسىنىنان شىعىپ, قازاقستاندى زامان تالابىنا ساي قايتا فورماتتاۋ, مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىن قورىتىندىلاپ, دامۋ كەزەڭىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ جانە الداعى ونجىلدىقتارعا ارنالعان مودەلىن كەلەسى ۇرپاققا ۇسىنۋ. البەتتە, بۇل مودەلدىڭ ادىلەتتى قازاقستان, ادال ازامات, بىرەگەي قوعام, وزىق ويلى ۇلت تۇجىرىمدامالارى ىرگەتاسىندا قالىپتاسۋى – زاڭدىلىق. ەلدىڭ دامۋىنا, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسۋىنا قاجەتتى وسى قۇندىلىقتار قاعيداتى اتا زاڭدا تولىق قامتىلعان.
كونستيتۋتسيانىڭ ينتەللەكتۋالدى-فيلوسوفيالىق نەگىزدەرى
ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيانىڭ مۇلدەم جاڭا قۇجات ەكەنىن ونىڭ پرەامبۋلاسىنان دا اڭعارۋعا بولادى. حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ەكەنىنە ەكپىن بەرگەن باس قۇجات مەملەكەتتىلىكتى نىعايتا وتىرىپ, ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا, ونىڭ شەكاراسى مەن اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىنا قول سۇعۋعا بولمايتىنىن ناقتىلايدى. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىك جايت, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سەنات توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەندە, دالىرەك ايتقاندا, 2017 جىلى اقپاندا تاريحي ۇعىمداردى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جازعان بولاتىن. سول سياقتى پرەامبۋلادا كورسەتىلگەن ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى دا 2019 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. بۇل ورايدا «تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق. ۇلتىمىز وسى يدەيالىق نەگىزدەردى باسشىلىققا السا, بولجاۋسىز جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءححى عاسىردا لايىقتى ورنىن تابادى» دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ رۋحىن قالىپتاستىرعانى ايقىن اڭعارىلادى. سوندىقتان جاڭا اتا زاڭدى بىرنەشە ايدىڭ جۇمىسى رەتىندە ەمەس, جىلدار جالعاسقان ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى دەپ قاراعان ءجون.
ارينە, بۇل ىرگەلى باستامالار ىشىندە «ادىلەتتى قازاقستان», ادال ازامات, وزىق ويلى ۇلت, ءبىرتۇتاس قوعام ۇعىمدارى – جاڭا زامانعا ساي تۋىنداعان ىلكىمدى ىزدەنىستەر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ «ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەينەسى سان قىرلى, ونى اركىم ارقالاي ءتۇسىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ نەگىزگى سۇلباسىن «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات – وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ۇشتاعان ۇعىم ارقىلى سيپاتتاۋعا بولادى. بۇل ۇشەۋى ءبىر-بىرىنەن باستاۋ الادى جانە ءوزارا تىعىز بايلانىستى» دەپ اتاپ وتكەنى بەلگىلى. راسىندا, ادال ازامات. ءبىرتۇتاس ۇلت. ادىلەتتى مەملەكەت – بۇل ءبىز ءۇشىن ەلدىكتىڭ ۇشتاعانى. ادال ازاماتتار وزىق ويلى ۇلتقا اينالادى, بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان ءبىرتۇتاس قوعام عانا ادىلەتتى مەملەكەت قۇرا الادى. بىرىنە-ءبىرى بايلانعان, بىرىنە-ءبىرى اينالعان, ءبىرىنسىز ءبىرى جوق وسى ۇشتاعان – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇراتىمىز. بۇل رەتتە قوعامنىڭ مەملەكەتكە, مەملەكەتتىڭ قوعامعا سەنىم ءبىلدىرۋى ماڭىزدى. ويتكەنى كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتىق اكت ەمەس, ول – قوعامنىڭ ءوز مەملەكەتىنە دەگەن سەنىمىنىڭ كورسەتكىشى. سول سەبەپتى جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى سەنىم مەن ادىلەتتىلىككە سۇيەنگەن جاڭا قوعامدىق كەلىسىم جاسالۋدا.
ادام – باستى كاپيتال
كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە «ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالادى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى «جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» قاعيداتى ايقىندالا ءتۇستى. ءبىز 2019 جىلدان بەرى دايەكتى تۇردە وسى جولمەن ءجۇرىپ كەلەمىز» دەپ اتاپ كورسەتكەندەي, اتا زاڭنىڭ ءبىرىنشى بابىندا ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى رەتىندە ايقىندالادى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى قاعاز جۇزىندە بەكىتىلگەنىمەن, جۇيەنىڭ وزەگىنە اينالماعان ەدى. ال جاڭا اتا زاڭنىڭ تورىندە ادام تۇر. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بۇكىل جۇيەنىڭ ىرگەتاسى بولىپ سانالادى. ءومىر ءسۇرۋ ءار ادامنىڭ اجىراتۋعا جانە ايىرۋعا بولمايتىن قۇقىعى رەتىندە بەلگىلەنەدى. ءار ادامنىڭ ار-وجدان بوستاندىعىنا قۇقىعى بار. ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعۋعا, زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, قاتىگەزدىك كورسەتىپ, جابىرلەۋگە بولمايدى. ءسوز بوستاندىعىنا, عىلىمي, تەحنيكالىق, كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە, ەركىن اقپارات الۋعا كەپىلدىك بەرىلىپ, تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى. زياتكەرلىك مەنشىك زاڭمەن قورعالادى.
ەگەر حح عاسىردا ادام قۇقىقتارى نەگىزىنەن ساياسي ەركىندىكتەرمەن ولشەنسە, بۇگىندە ولار ادامنىڭ تولىق قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋ كەڭىستىگىن قامتيدى. سوندىقتان جاڭا جوبادا قۇقىقتاردى قورعاۋ دەكلاراتسيا دەڭگەيىندە قالماي, ناقتى قۇقىقتىق مەحانيزمدەر ارقىلى كۇشەيتىلەدى. ءولىم جازاسىنا تولىق تىيىم سالۋ ءومىردىڭ ابسوليۋتتىك قۇندىلىق ەكەنىن بەكىتسە, جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋشىلىق نورماسىنىڭ تسيفرلىق دەرەكتەرگە دەيىن كەڭەيۋى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جاڭا شىنايىلىقتى مويىنداعانىن كورسەتەدى. كونستيتۋتسيا ازاماتتى تەك فيزيكالىق الەمدە عانا ەمەس, تسيفرلىق الەمدە دە قورعاۋعا ءتيىس دەگەن يدەيانىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى وسىدان تۋىندايدى.
ادامدى دۇنيەگە اكەلىپ, ونى ازامات رەتىندە قالىپتاستىراتىن – وتباسى. جاڭا اتا زاڭدا «نەكە – ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىلى وداعى» دەگەن تۇجىرىم ارقىلى قوعامداعى ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتى كوزدەلەدى. ال ادام مەن وتباسىن بىرگە تۇرۋعا جاعداي جاسايتىن باسپانا ەكەنى بەلگىلى. باسپانالى بولۋ – وتباسىن نىعايتادى, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ەسەلەيدى. تۇزەتۋلەردىڭ ىشىنەن تاعى ءبىر قاجەتتى نورمانى ايتا كەتۋ كەرەك. كونستيتۋتسياداعى «تۇرعىن ۇيگە قول سۇعۋعا بولمايدى. سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى» دەگەن ەرەجە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەت وتىرىسىنداعى ۇسىنىسىمەن «تۇرعىن ۇيدەن ماجبۇرلەپ شىعارۋعا دا سوت شەشىمىنسىز جول بەرىلمەيدى» دەپ تولىقتىرىلدى.
جاڭا باس قۇجاتتا تاعى ءبىر ماڭىزدى جايتقا – قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جانە ەكولوگيا ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ارينە, تابيعات – ءبىزدىڭ ەنشىمىز عانا ەمەس, ول – بابالاردان جەتكەن باستى بايلىعىمىز, بولاشاققا تازا كۇيىندە تاپسىراتىن اماناتىمىز. ونى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىز. سوندىقتان قۇجاتتا ادام مەن ەكو-جۇيەنىڭ تۇتاس قاراستىرىلۋى – ادال ازامات يدەياسى مەن «تازا قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياداعى كورىنىسى دەپ باعالاۋعا بولادى.
ءبىرتۇتاس حالىق – بىرەگەي قوعام
زاڭدار ادەتتە قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىندە ىسكە اسادى. جاڭا كونستيتۋتسيالىق لوگيكا قوعامدى ازاماتتاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە ەمەس, ورتاق قۇندىلىقتار ارقىلى بايلانىسقان الەۋمەتتىك ورگانيزم رەتىندە سيپاتتاۋعا ۇمتىلادى. بىرلىك, قوعامدىق كەلىسىم, مادەني دامۋ, ءبىلىم, تاريحي مۇرا, تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىك سياقتى ۇعىمداردىڭ كونستيتۋتسيالىق ماتىندە اتالۋىن وسى تۇرعىدان ءتۇسىنۋ كەرەك سياقتى. بۇل جەردە ماڭىزدى ساياسي وي جاتىر: قوعامنىڭ ىشكى سەنىمى بولماسا, ەڭ جەتىلگەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار دا ۇزاق تۇراقتاي المايدى. سوندىقتان قوعامدىق ديالوگ, مادەني ساياسات جانە ءبىلىم جۇيەسى تەك الەۋمەتتىك باعدارلامالار ەمەس, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى رەتىندە قاراستىرىلادى. وسىلايشا, مەملەكەت قوعامدى باسقارۋ وبەكتىسى رەتىندە ەمەس, قوعام مەملەكەت ءومىرىنىڭ تىرەگى رەتىندە تۇسىندىرىلەتىن مودەلگە قاراي جىلجيدى.
اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە حالىق ءبىرتۇتاس رەتىندە سيپاتتالادى. وسى ءبىراۋىز ءسوز ارقىلى كوپ ماسەلە ءتۇيىنىن تارقاتىپ وتىرعان سياقتى. بۇگىندە ەل ازاماتتارى وزدەرىن ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتىنىڭ مۇشەسى سەزىنەتىن جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىك قالىپتاسىپ, وعان دەگەن سۇرانىس بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل فورمۋلا قوعامدىق بىرەگەيلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن كورسەتەدى. دەمەك بىرلىك ازاماتتىق كەلىسىم ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس دەگەن تۇجىرىم ۇسىنىلادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىندا حالىق – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى رەتىندە كورسەتىلەدى. وسى ورايدا ويعا ءبىر جايت تۇسەدى: «ەگەمەندىك» ءسوزىن العاش قالامگەر شەرحان مۇرتازا تۇركيا ساپارىنان كەيىن ەنگىزگەنى بەلگىلى. بۇل – تۇركيا رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ قابىرعاسىنا جازىلعان «ەگەمەندىكتىڭ يەسى – حالىق» دەگەن سوزدەن الىنعان ەدى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيادا العاش رەت ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بەن تاريحىمىز, قوعامدىق قۇندىلىقتارىمىز باستى ورىنعا قويىلادى. بۇل جاي دەكلاراتسيا ەمەس, كىم ەكەنىمىزدى جانە قايدا بەت العانىمىزدى زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتۋ. سوندىقتان اتا زاڭدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ نەگىزدەرى نىعايا تۇسەدى.
بىرەگەيلىك تۋرالى ءسوز بولعاندا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىز. ارينە, اسسامبلەيا ءوزىنىڭ 30 جىلدىق تاريحىندا ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە, ەتنوستار اراسىنداعى ىنتىماقتىڭ ارتۋىنا, قازاقستاندى ورتاق وتانىمىز دەپ تۇسىنەتىن بۋىننىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. سوندىقتان ونىڭ حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋى – ادىلەتتى باعا. حالىق كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتى دە, مۇمكىندىگى دە اسسامبلەيادان كەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ترانسفورماتسيا ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ادىلەت قاعيداتىنا تولىق سايكەس كەلەدى. ەندى ەشكىم بەلگىلى ءبىر ەتنوستىق توپتىڭ نەمەسە اسسامبلەيا مۇشەسى بولعانى ءۇشىن عانا پارلامەنتكە كەلمەيدى, بارلىق قازاقستاندىقتىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگى تەڭ. بۇل رەتتە ەلىمىز ءۇشىن ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتى ماڭىزدى. سوندىقتان قوعامدا ۇلتىنا قاراي ەرەكشەلەنۋگە ۇمتىلعان كەز كەلگەن ارەكەتكە, ازاماتتاردى تىلىنە, دىنىنە بولا ارانداتۋعا, ياكي كەمسىتۋگە مۇلدە جول بەرمەيتىن ورتا قالىپتاستىرۋ قاجەت.
وسى ورايدا ءبىر جايتقا توقتالا كەتكەن ءجون. كەيىنگى جىلدارى الەمدە «اسىرەسە وڭشىلدىق» پەن «ۋلترا ۇلتشىلدىق» قۇبىلىسىنىڭ بەلەڭ الۋى بايقالادى. شىعىس ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە ۇكىمەتكە وڭشىل پارتيالار كەلدى, قوعامدا وڭشىل كوشباسشىلار مەن قوزعالىستاردىڭ تانىمالدىعى ەسەلەنە ءتۇستى, ونىڭ بۇقارالىق مادەنيەتتەگى كورىنىسى دە قارقىن الىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ۋلترا ۇلتشىلدىق قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىنا سىزات تۇسىرەرى انىق. ۇلتتىق قۇندىلىقتى قورعاۋ مەن ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى, بىراق ول ازاماتتىق تەڭدىك, ادام قۇقىقتارى جانە وزگە مادەنيەتتەردى قۇرمەتتەۋ پرينتسيپتەرىمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. ويتكەنى ۇلتتىڭ شىنايى كۇشى – ءار الۋاندىقتى باعالاپ, ورتاق يگىلىك ءۇشىن بىرىگە الۋىندا. ارينە قازىرگى گەوساياسي كونتەكستتە كەيبىر ۇلتتار, تىپتەن تۇتاس ايماقتار اسىرە ۇلتشىلدىقتىڭ جەتەگىنە كەتىپ جاتقانىن بايقايمىز. بۇل ءبىر جاعىنان تسيكلدى تاريحتىڭ قايتالانۋى, تىپتەن كەيبىر عالىمدار جازعانداي الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە دەگەن رەاكتسيانىڭ ناتيجەسى. بالكىم, وبەكتيۆتى شىنايىلىق دەسە بولادى. دەگەنمەن ۇلتشىلدىقتىڭ راديكالدى فورماسى قاۋىپتى, ال ونىڭ ءجيى اپارار جولى – كاتاكليزمدەر. سول سەبەپتى بۇل تاقىرىپ وتە سەزىمتال.
سوندىقتان بولسا كەرەك, باس قۇجاتتا جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىق ۇعىمى ناقتى جازىلادى. ويتكەنى ۇلت ۇپايى ۇرانشىلدىقپەن تۇگەندەلمەيدى. وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك – مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن جوعارى قويۋ ءارى ەل مۇددەسى جولىندا ەڭبەك ەتۋ. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭ ءۇشىن» دەگەن ايگىلى ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. ەندەشە جاڭا كونستيتۋتسيا دا ەلدىڭ ەرتەڭىن, ايقىندايتىن قۇجات ەكەنى انىق.
وزىق ويلى ۇلت
پرەزيدەنت قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق نەگىزىن اتا زاڭعا ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. سونىڭ نەگىزىندە اتا زاڭدا ء«بىلىم, عىلىم مەن يننوۆاتسيا قۇندىلىقتارىن باعدارعا الۋ» باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەنىپ, وسى سالالاردى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانىدى.
راسىندا ءححى عاسىردا جاساندى ينتەللەكت ارقىلى عىلىمي پروگرەسس, تەحنولوگيا ۇدەرىسى وتە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. جوعارى تەحنولوگيا ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزۋدە. ەكونوميكا نەگىزىنەن تسيفرلىق پلاتفورمالارعا كوشتى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ونلاين فورماتقا ءوتتى, دەرەكتەر ۇلتتىق رەسۋرسقا اينالدى, ال اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك اسكەري قاۋىپسىزدىكپەن تەڭ قاراستىرىلا باستادى. بۇرىن مەملەكەت ازاماتتى اكىمشىلىك تەتىكتەر ارقىلى باسقارسا, بۇگىن مەملەكەت ازاماتقا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسى ارقىلى باعالانادى. سول سياقتى, قۇقىقتىق جۇيە فيزيكالىق كەڭىستىكتى رەتتەۋگە عانا باعىتتالعان بولسا, بۇگىن ول ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتى دە قامتۋعا ءتيىس. وسىنداي جاعدايدا قۇقىقتىق نەگىز وزگەرمەي قالسا, ول شىندىقتان ارتتا قالادى. سوندىقتان جاڭا اتا زاڭدى دامۋ مەن جالپى باسقارۋ فيلوسوفياسىنىڭ وزگەرۋى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.
وسى رەتتە قوعامدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋ ماقساتىندا قارجى سالاسىنا قاتىستى ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىم مەن «قارقىندى داميتىن قالا» ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىمى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا سايكەس بەلگىلەنۋى مۇمكىن» دەگەن ەرەجەگە بايلانىستى تالقىلاۋلار بولىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل جەردە ماسەلە «Alatau Cıty» جانە «استانا قارجى» ورتالىعى (AIFC) سياقتى قۇرىلىمدار تۋرالى ەكەنى انىق. بىزدىڭشە, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ورتالىعىنا اينالاتىن «Alatau Cıty» – بولاشاقتىڭ قالاسى, ۇلتتىق ارماننىڭ ماتەرياعا اينالعان فورماسى, سوندىقتان تەحنوكرات ۇلت بولۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام, ەلىمىز ءۇشىن الەمدىك دامۋ كوشىنەن قالماۋدىڭ ءبىر مۇمكىنشىلىگى.
كوپتەگەن كونستيتۋتسيالار وتكەن تاجىريبەنى بەكىتۋگە باعىتتالسا, جاڭا جوبادا بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تىكەلەي كورسەتىلۋى مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ فيلوسوفياسىن قۇقىقتىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ارەكەتى رەتىندە كورىنەدى. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارى قاتارىندا ادام كاپيتالى, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيانىڭ كورسەتىلۋى ەلدىڭ دامۋ باعىتى تابيعي رەسۋرستارعا عانا ەمەس, ءبىلىم ەكونوميكاسىنا سۇيەنۋگە ءتيىس دەگەن ستراتەگيالىق سيگنال رەتىندە قابىلدانادى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيا تەك بۇگىنگى باسقارۋدى رەتتەيتىن قۇجات ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق دامۋ مودەلىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنە اينالادى.
ادىلەتتى مەملەكەت
جاڭا اتا زاڭ – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كورىنىسى ىسپەتتى. كونستيتۋتسيا جوباسىنا ەنگەن نورمالار, ەڭ الدىمەن, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلەدى. شىن مانىندە, بۇل – مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. سول ارقىلى ەلىمىزدەگى ساياسي ارحيتەكتۋرا تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ساياسي دامۋ باعىتىن ايقىندايدى. ويتكەنى كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى, تاۋەلسىزدىگى, ۋنيتارلىعى, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن باسقارۋ ۇلگىسى وزگەرمەيدى» دەپ جازىلعان.
باس قۇجات ارقىلى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا ارەكەتىندە جاڭا تەڭگەرىم پايدا بولدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنىڭ ناقتىلانۋى, ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ قايتا ەنگىزىلۋى, كاسىبي ءبىر پالاتالى پارلامەنت, ونىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ, ۇكىمەتتىڭ ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ سياقتى ۇسىنىستار باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە بيلىكتىڭ تەپە-تەڭدىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى قۇقىقتىق مەحانيزمدەر ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن. سول ارقىلى ەندى جۇرتشىلىق «كىم كەلەدى؟» دەپ ەمەس, «جۇيە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟» دەپ ويلانا باستايدى.
قۇقىقتىق مەملەكەت, ادىلدىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, اشىقتىق جانە قوعامدىق كەلىسىم قاعيداتتارى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە تانىلعان. پارلامەنتتىڭ ءرولى قۇرىلتاي نەگىزىندە جاڭعىرتىلىپ, ساياسي وكىلدىكتىڭ مازمۇنى جاڭا تالاپتارعا ساي قايتا قارالعان. پارلامەنتتە ەندى پرەزيدەنت كۆوتاسى بولمايدى, دەپۋتاتتار بارىنە بىردەي تارتىپپەن سايلانادى. حالىق كەڭەسى – تۇراقتى ديالوگ الاڭى جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ءۇنى, ۇلتتىڭ مىنبەرى رەتىندە ايقىندالعان. بۇل رەتتە تۇگەل تۇركى جۇرتىنا ەتەنە تانىس قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمەن بىرگە «كەڭەس» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى دا ۇلتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. «حالىق كەڭەسى», «حان كەڭەسى», «بيلەر كەڭەسى» بولعانىن تاريحتان بىلەمىز.
قورىتا ايتقاندا, تاريحي كەزەڭ بىزدەن اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. تاريح تولقىنىندا ءبىرتۇتاس حالىق, ادام قۇقىقتارى قورعالعان بىرەگەي قوعام, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋعا قادام باسقان وزىق ويلى ۇلت جانە تاۋەلسىزدىك پەن تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتكەن ادىلەتتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن قۇندىلىقتارىن قايتا قاراپ, قالىپتاستىراتىن كونستيتۋتسيا قاجەت. سوندىقتان الداعى رەفەرەندۋم ماڭىزدى.
دارحان قىدىءرالى,
سەناتور, اكادەميك
