مۇناياتا شىڭى

ءار ادامنىڭ ومىردەگى ورنى – وتانىنا ەتكەن ەڭبەگىمەن, ال ادامگەرشىلىك سيپاتى – حالقىنا, ەلىنە ىستەگەن ورنەكتى ىسىمەن كورىنەتىنى بەلگىلى. مىسالى, اتى-شۋلى مۇنايشى, ارتىنا وشپەستەي ءىز قالدىرعان سافي وتەباەۆ اعا دا سابەڭ تاڭداعان وسى ەكىنشى توپقا جاتاتىن, رۋحى بيىك, پاراساتتى جان ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس. جۋىردا قولىمىزعا تيگەن «مۇناياتا» كىتابى (الماتى, «مەرەكە» باسپاسى, 467-بەت, تارالىمى 1000 دانا, 2015 جىل) اتاقتى مۇنايشى سافي وتەباەۆتىڭ ءوزى جازعان عۇمىرناما حيكايالارى مەن ارداقتى ازامات تۋرالى ەستەلىك, كەزىندە ءوزى كوزى تىرىسىندە مەرزىمدى باسپاسوزدەرگە جاريالانعان ماقالالار توپتاستىرىلعان. كسرو-نىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى, قازاق كسر عىلىم مەن تەحنيكاعا ەڭبەك ءسىڭىر­گەن قايراتكەرى سافي اعا قىرىق جىل بويى ۇزبەستەن رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت ەتتى. مۇناي سالاسىندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش ينجەنەر, بىلىكتى مامان رەتىندە «قازاقستان مۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باسشىسىنا دەيىنگى ۇزاق جولدان ءوتتى. اعانىڭ جەرلەس ءىنىسى, اقىن قابيجان ساعيەۆ: ...ەي, جان اعا! جارقىلدايسىڭ جاسىنداي, قايراتىڭ ءبىر باسىلماي. ءسىزدى بىلمەس بار ما, ادام, جيىرماسىنشى عاسىردا-اي! كۇنگە سوزدىڭ قولىڭدى, ايعا سوزدىڭ قولىڭدى. قارا التىندى اعىزىپ, ەڭبەك ەتتىڭ تولىمدى.., – دەپ باستالاتىن كولەمدى تولعاۋىن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا كورنەكتى مۇنايشى اعاعا ارناپ جازعان ەدى. كىتاپ – سافي اعانىڭ «اسۋلار ار­قىلى» اتتى كىتابىنان («قازاقستان» باس­پاسى, 1976 جىل) الىنعان «قيىن-قىستاۋ شاقتار» بولىمىنەن باستالىپتى. تالابى مەن ارمان-قيالى توعىسقان جەتى جاسار بالانىڭ ياعني سافيدىڭ تالپىنىسى, ومىرگە كوزقاراسى ونىڭ بولاشاققا دەگەن قادامىنان كورىنەدى. ون ءبىر قۇرساق كوتەرگەن اناسىنىڭ ەڭ كەنجەسى بولا تۇرىپ, ونىڭ ەسىل-دەرتى دوسسورداعى مۇ­نايشى اعالارىنا جەتۋ. بۇل – اۋىل بالاسىنىڭ كوڭىلىنە ۇيالاعان ءبىر-اق ءسوز «وقىسام, ادام بولامىن» دەگەن ىشكى جانسارايىنداعى سەزىمنەن تۋىنداعان ءسوز ەدى. ءبارىن قاداعالاپ, ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرۋ, ءسويتىپ بولاشاققا دەگەن قاناتىن قاتايتۋ – سانالىلىققا جەتەلەيدى. سافي بالانىڭ ءورىسى كەڭ, ونەرى ورگە باساتىنىنا شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ, ىشتەي ريزا بولاسىڭ. دۇنيەنى جان-جاقتى تانىپ-بىلۋگە تالپىنۋ تەك قانا وقۋ-ءبىلىم ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن بالا كوڭىلى سەزگەن. سول سەزىمتالدىق ونى پاراساتتىلىققا, شاراپاتتىلىققا, كەڭدىك, ادالدىققا لايىقتاپ, وعان ۇشقىر وي, مول اقىل, تاۋسىلماس قاجىر-قايرات بەرگەنى كورىنىپ تۇر! «كىشىلىك پەن كىسىلىك – ۇلىلىقتىڭ بەلگىسى», دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. ادامنىڭ اسقان سۇلۋلىعى –ونىڭ سەزىمتالدىعى, قاراپايىمدىلىعى, تىلەكتەس, نيەتتەستىگى دەسەك, سافي اعانىڭ بەكزاتتىعى, بىلىمدىلىگى, شىنايىلىعى ءوزىنىڭ شاڭىراعىنان, تۋىپ-وسكەن ۇيا­سىنان باستالعان دەپ ايتۋعا نەگىز بار. جاراتىلىسىنان وزىنە ايتىلعان نەبىر جايتتى جەتە تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن جانە اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىنا جاقسى ساقتاپ, ەشنارسەنى ۇمىتپايتىن, العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى بولىپ وسكەن سافي اعا – مەيلىنشە شەشەن, ونەر-بىلىمگە جانى قۇشتار, اسا قاناعاتشىل, ارمانى اسقاق, ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىنعا دا, جاتقا دا ءادىل, جۇرتتىڭ بارىنە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتەتىن تۇلعا بوپ قالىپتاسقانىنا شىعارماسىن مۇقيات وقىپ وتىرىپ, انىق كوزىڭ جەتەدى. وسى ارادا دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «...ادام ىرىلىگى ءبىر سيپاتتا ەمەس, ىشكى-تىسقى سان سيپات قاسيەتىمەن قۇرالادى», دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى ەسكە تۇسەدى. سافي اعانىڭ سان قيلى تاعدىرىن ولشەپ-ءپىشىپ قاراساق, ونىڭ ىرىلىگى ىشكى-تىسقى سان سيپاتتان قۇرالعان ەكەن. اپىراي, ۇلى ابايدىڭ: بەس نارسەگە اسىق بول... تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي, – بەس اسىل ءىس كونسەڭىز, – دەگەنىن ول ءوزىنىڭ قيىن-قىستاۋ ءومىر جولىندا بويىنا ابدەن ءسىڭىرىپ, جۇرەگىنە جازىپ العانىنا ەش كۇمان جوق. ەندى شىعارما جەلىسىنە از-ماز ءسوز بەرىپ, وتكەن جىلداردى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەيىك: «...مەن 1930 جىلدىڭ 14 دەكابرى كۇنى ورىنبور رابفاگىن ءبىتىرىپ, باكۋ تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنە جولداما الدىم... تاۋ-كەن فاكۋلتەتىندە 1200 ستۋدەنت بار ەكەن, سولاردىڭ بەس جۇزدەن استامى كومسومول مۇشەلەرى, كوپ كەشىكپەي, وسى فاكۋلتەتتىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى بولىپ تاعايىندالدىم. دەمەك, قوعامدىق جۇمىس باكۋدە 1934 جىلعا دەيىن ماعان سەرىك بولدى. ديپلوم جۇمىستارىنا بايلانىستى وسى جىلى بۇل جۇمىستان ءوزىم سۇرانىپ بوساندىم. مەنىڭ ورنىما سول فاكۋلتەتتىڭ ستۋدەنتى, كوميتەت مۇشەسى ورۋدجەۆ سابيت اتاەۆيچ سەكرەتار بولىپ سايلاندى... سابيت اتاەۆيچ ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن كوپ جىلدار بويىنا كسرو مۇناي ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەدى. بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى... عىلىم دوكتورى. قازىردە ول وداقتىق گاز ءوندىرۋ ءمينيسترى. ەلىمىزدە مۇناي ءونىمىن ارتتىرىپ, وركەندەتۋ سالاسىندا ۇلان-عايىر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى – بايباكوۆ نيكولاي كونستانتينوۆيچ تە مەن وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن ەكى جىلدان سوڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ شىقتى. قازىرگى وداقتىق گەولوگيا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل اندريانوۆيچ ەۆسەەنكومەن بەس جىل بىرگە وقىپ, ءبىر كۇندە ديپلوم قورعادىق... ال مەنىمەن بىرگە وقىعان اپرياتكين سەمەن سەمەنوۆيچ ينستيتۋتتان كەيىن گروزنىيدا مۇناي بىرلەستىگىنىڭ باستىعى بولىپ ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتىپ, تالاي ىسكەر كادرلاردى دايارلاپ شىعاردى. وسى بىرلەستىكتى باسقارا ءجۇرىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى. قازىر ول چەشەن-ين­گۋش وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى سەكرەتارى. باكۋ تاۋ-كەن ينستيتۋتى ماعان تەك ءبىلىم عانا بەرىپ قويعان جوق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسقارۋشىلىق قابىلەتىمدى ودان ءارى جەتىلدىردى. ...1935 جىلدىڭ 27 دەكابرىندە ديپلوم قورعاپ, تاۋ-كەن ينجەنەرى دەگەن ماماندىق الىپ شىقتىم. سول جىلى تاۋ-كەن فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ەكى ءجۇز جيىرما ادامنىڭ ىشىندە قازاقتان جالعىز مەن ەدىم...». كىتاپتىڭ «جول باسى» بولىمىندە «ەم­بانەفت» ترەسىنە جولدامامەن كەلىپ, قىزمەتكە ورنالاسۋى باياندالادى. سافي اعانىڭ ەڭبەكتەگى جەمىستى جىلدارى وسى كەزدەن باستالادى. ول قىزمەت پەن ال­­عان ءبىلىمىنىڭ ارا دەڭگەيىن ءوزارا قا­بىس­تىرىپ, ناعىز شىن, ادال ەڭبەككە كىرىسىپ كەتەدى. شىنايى ەڭبەك بولماعان جەردە – ادام ءوزىنىڭ باعاسىن, ادامدىق قاسيەتىن جوعالتاتىنىن مەيلىنشە ۇعى­نادى. ەڭبەك – ادامنىڭ قولى جەتكەن قاسيەتىن ءبىر دارەجەدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى جاعداي ەمەس, ونىڭ ادامنىڭ قولى جەتكەن قاسيەتىن ءبىر دارەجەدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دە ماڭىزى زور ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءبىلدى دە كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتتى. شارشاپ, شالدىقپادى, ال «شارشادىق» دەگەن مۇنايشى-جۇمىسشىلارعا دەم بەرىپ, رۋحتاندىردى. سول كەزدە عوي, بەلگىلى ايتىس اقىنى سۇراۋباي ءۇتتىباي بالاسىنىڭ: ...جۇمىستى سافي وڭعاردى, قىرانداي قانات قومداندى. «قايدان كەلگەن مامان» دەپ, مۇنايدىڭ ءوزى تاڭ قالدى. قاشاتىن مۇناي قاشپادى, اتقىلاۋىن باستادى. قارا مايعا شومىلسا دا, جىگىتىم ءتىپتى ساسپادى. بەلىن بۋعان بەكەمدەپ, ءبىلىمى تەرەڭ ەكەن دەپ. ءماز بولدىق ءبىز – مىنا جىگىت, مۇنايدىڭ تۇبىنە جەتەر دەپ, – دەگەن ءۇش شۋماق ولەڭىنىڭ لەزدە جان-جاققا تاراپ كەتەتىنى. سول كەزدەردە عوي, «سافي وتەباي بالاسىنىڭ «كورىپكەلى» بار ەكەن, قاشقان مۇنايدىڭ الدىنان شىعىپ, دەرەۋ توقتاتادى ەكەن دە, سول جەرگە مۇنارا ورناتىپ, سكۆاجينا جۇرگىزىپ, ءاپ-ساتتە قارا مايعا قارىق بولاتىن كورىنەدى», دەگەن لاقاپ ءسوزدىڭ جەل بولىپ ۇشقانى. وسىنداي جانكەشتى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە سافي اعا 1938 جىلدىڭ 24 ماۋسىمى كۇنى نەبارى 29 جاسىندا قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنە دەپۋتات بولىپ سايلانادى. كوپ كەشىكپەي ومىرلىك جان-جارى شاريفاعا ۇيلەنۋىنىڭ ءوزى قىزىق حيكايا. العاشقى تانىسقانىنا سەگىز جىل بولعان قىزىنان «وقۋىمدى ءبىتىردىم, ۋادەلى ۋا­قىت جەتتى. مەنى كەلىپ الىپ كەتۋىڭە بولادى», دەگەن حات العانداعى سەزىم شاتتىعى شىعارمانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ تۇر. ەندى سول ءبىر ءلاززاتتى ساتتەگى جولداردان ءۇزىندى بەرسەك: «...ءبىز شاريفا ەكەۋمىز ورال قالا­سىندا تابىستىق. ورالدا ءبىر كۇن بولىپ, قالانى ارالاپ, شاعىن جولداس-جورالارمەن توي-دۋمان جاسادىق تا, ەكىنشى كۇنى ەلەڭ-الاڭدا ورالدا گۋرەۆتىڭ جولىنا تۇستىك... قالاعا كىرە بەرگەندە-اق شاريفا: – باياعى ماقتاعان قالاڭىز وسى ما؟ – دەپ كۇلدى. ...وسى ءبىر اۋىز ءسوز سول ءبىر العاشقى سىر اشىسقان كەشتى قايتادان ەسىمە ءتۇسىرىپ ونسىز دا الىپ-ۇشقان جۇرەگىمدى ەلجىرەتتى. – تۋىپ-وسكەن, كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان جەرىن دارىپتەمەيتىن ادامدا وتاندىق سەزىم بولا ما؟ – دەدىم مەن. شاريفا كەلىستى عوي دەيمىن, جىميعان قالپى جان-جاعىنا قاراپ, ءۇنسىز وتىرا بەردى...». بەرىرەكتە سافي اعامەن اۋىزەكى اڭگىمەدە: «ماشينانىڭ ىشىندە شاريفا مەنىڭ يىعىما ماڭدايىن سۇيەپ, – سافي, ماعان ارناپ ءبىر شۋماق ولەڭ شىعارشى؟ – دەگەنى. مەن: – ءان سالايىن, – دەپ ەدىم, ول: – جوق, ولەڭ شىعارشى, – دەپ ءوتىندى. مەن كىدىرمەستەن: شاريفا, اي نۇرىنداي اپپاقسىڭ-اۋ, سوزدەرىن «قىز جىبەكتىڭ» جاتتاپسىڭ-اۋ! قىز جىبەكتەي سۇلۋ قىز بولا تۇرىپ, سافيدان ارتىق جىگىت تاپپاپسىڭ-اۋ, – دەمەسىم بار ما, «ويپىرم-اي, ءوزىڭ سۋىرىپ سالما اقىن ەكەنسىڭ عوي», دەپ شاريفا ىشەگى قاتقانشا كۇلگەن», دەيتىن. كىتاپ – سافي اعانىڭ ءار جىلدارى جارىق كورگەن «اسۋلار ارقىلى», «ءومىر مۇراتى», «وسكەن ورتا» كىتاپتارى بويىنشا جيناقتالىپ, ىقشامدالىپ باسىلسا دا ءنارلى دە ءساندى شىققان. اسىرەسە, كىتاپتىڭ بەزەندىرىلىپ, ايشىقتاندىرىلۋى, كوركەمدەلۋى ەرەكشە ىلتيپاتقا يە. ماتەريالداردىڭ بەرىلۋى, تەرىمى, اسا ساۋاتتى دەۋگە ابدەن بولادى. مول تاجىريبەسى بار وعان ساي مامانداردى دا ىسكەر, بۇگىنگى باسپاعا دەگەن جوعارى تالاپ-تىلەكتەرگە, سۇرانىستارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىنى قۋانتادى ءبىزدى. بۇل باسپاعا: مارتەبەڭ بيىكتەپ, مەرەيلەنە بەر دەمەكپىز. كىتاپتىڭ ونەبويى سافي اعا تۋرالى كەلىستى ويلار, جاقسى سوزدەر, پىكىر, لەبىزدەر... اسىرەسە, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆتىڭ; ارداگەر ەنەرگەتيك قالاباي تولەگەنوۆتىڭ; جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ; مۇنايشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ; مۇقتاسىن سۋ­حام­بەرديەۆتىڭ; پروفەسسور ومىرزاق وز­عان­باەۆتىڭ; مۇنايشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى راۆيل شىرداباەۆتىڭ; سايلاۋ جىلقايداروۆتىڭ; بولات وتە­باەۆتىڭ; گۇلنارا تاۋمانوۆانىڭ; قا­لاباي تولەگەنوۆتىڭ; سۆەتلانا وتە­بەۆانىڭ; جازۋشى مەرەكە قۇلكە­نوۆ­تىڭ ماقالالارى وقىرمانداردى ءسۇي­­سىندىرەتىن, شىنايى, دەرەك-دايەكتەرى تو­لىمدى جانە سافي اعامىزدى كوز ال­دىمىزعا ەلەستەتەتىن دۇنيەلەر. كەزىندە سافي اعامەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسىپ, ءوزىم قىزمەت ىستەيتىن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا كولەمدى ماتەريال جازعانىم بار. شاريفا اپايدىڭ قولىنان بىرنەشە رەت ءدام دە تاتقانمىن. ءبىر كەزدەسكەندە مەن اعادان: – ءسىزدى لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىپ, سوسىن سىزىپ تاستاپتى دەيدى, راس پا؟ دەپ سۇرادىم. – مۇنداي سۇراعىڭا قايىرار جاۋابىم جوق, – دەدى ول. – ءسىزدى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا دا ۇسىنىپ, سوسىن, – دەپ كىدىرىستەپ ەدىم, – مۇنداي سۇراعىڭا دا قايتارار جاۋابىم جوق, – دەدى ول. سانالى ءومىرىن ەلىم, جەرىم, حالقىم دەپ, سول ءۇشىن بار قايرات-جىگەرىن, ءبىلىمىن ورتاعا سالعان سافي اعاعا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە, ارتىق ەمەس. مىنا كىتاپ سونىڭ ءبىر پاراعى ىسپەتتەس. كىتاپتى قۇراستىرعان سۆەتلانا وتەباي­قىزىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ءسىزدىڭ مىنا ەڭبەگىڭىزگە اكە رۋحى ريزا شىعار, جولىڭىز بولا بەرسىن! ەندىگى ءسوزىمىزدى تالانتتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ ارناۋ ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعىمەن اياقتاساق: سافي اعا! – بىلەمىز! – ەلىڭمەنەن ءبىرتۇتاس وتكەن جولىڭ ءبىر عاسىر! قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك بايتەرەكتەي بيىكسىڭ, بايتەرەكتەي تۇلعاسىڭ!.. مارات ءماجيتوۆ, جازۋشى.