قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋ: وزەكتى ءىستىڭ اياق الىسى قالاي؟

ديجيتالداندىرۋ دەڭگەيىن دايەكتەسەك...

بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى ەرتەرەك ايتتى. مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇ­تاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ءبىر جايتقا ەرەكشە توقتالدى. «بۇگىندە قازاقستانداعى ساۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتىن رەتتەيتىن 2,5 مىڭنان استام قۇجات بار. بۇل جۇيە اب­دەن قاعازباستىلىق­قا كومىلگەن. جەمقورلىق از ەمەس. ەسكى قۇرى­لىس ستاندارتتارى مەن نورمالا­رى ءالى دە قولدانىلادى. سوندىق­تان ۇكىمەتكە مۇلدەم جاڭا قۇجات – قالا قۇرىلىسى كودەكسىن قابىلداۋدى تاپسىرامىن» دەگەن جولداۋ جولدارى سەمە باستاعان سانالاردا قايتا جاڭعىردى. ءۇش جارىم جىل ۋاقىت بۇرىن پرەزي­دەنت شەگەلەپ تاپسىرعان وسى ءبىر شەتىن ماسەلەلەردەن قانداي قورىتىندى شىعارا الدىق؟ سالا­دا سالماقتى وزگەرىستەر ورىن الدى ما؟ ءمان-جايدى مەيلىنشە سارالاپ كورەيىك.

ارينە, بۇل مىندەتتەردىڭ نور­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق جاعى­نان جەتكى­لىكسىز تۇستارىن جە­تىلدىرۋ باعى­تىندا ءبىر­شا­ما تىڭعىلىقتى جۇمىس­ اتقارىلعانىن جوققا شىعارا الماسپىز. جىل باسىندا قا­تار قابىلدانعان قوس كودەكس (تسيفرلىق پەن قۇرىلىس) – سونىڭ ايقىن دالەلى.

سالاعا سەرپىلىس اكەلگەندەي بولعان جۋىرداعى جوسپار شە؟ ءيا, تاياۋدا عانا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى–جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ پەن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ 2026–2027 جىلدارعا ارنالعان قۇرىلىس سالاسىن تسيفر­لاندىرۋ جوسپارىن بەكىتتى.

«بۇل قۇجات قۇرىلىس سالاسىن تسيفر­لىق ترانسفورماتسيالاۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ايقىندايدى جانە جوس­پارلاۋ, جوبالاۋ كەزەڭدەرىنەن باس­تاپ قولدانىسقا بەرۋ, عيمارات­تار­دى ودان ءارى پايدالانۋ ۇدەرىستەرىنە دەيىنگى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىن قامتيدى», دەلىنگەن بولاتىن ۇكىمەتتىڭ ءباسپا­سوز قىزمەتى تاراتقان حابارلامادا. سول جيىندا «قۇرىلىس سالا­سى – ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىز­دى. دەگەنمەن, قۇرىلىستاعى مەرزىم­دەرگە, شىعىندارعا جانە اشىق­تىق­قا قاتىستى قيىندىقتار ءالى دە بار. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. مەملەكەتتىڭ ءرولى – ەرەجەلەردى بەلگىلەۋ جانە تسيفرلىق ورتانى قام­تاماسىز ەتۋ», دەيدى مينيستر ەرسايىن ناعاسپاەۆ.

جالپى العاندا, قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ 2026–2027 جىلدارعا ارنالعان جوس­پارى – سالاداعى اشىقتىق پەن باس­­قارۋدى ارتتىرۋعا, قۇرىلىس مەر­زىمدەرى مەن شىعىندارىن قىس­قار­تۋعا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى مەي­لىنشە ازايتۋعا, سونداي-اق قۇرىلىس جوبالارىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋعا باعىت­تال­عان ىرگەلى قادامداردىڭ ءبىرى. 

قۇرىلىس جۇمىستارىن ساپالاندىرۋ تەتىگى

الەم بويىنشا قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى ءوز باستا­ۋىن كومپيۋتەرلىك تەحنولو­گيا­لاردىڭ وركەندەۋىنە جول اش­قان 1970–1980 جىلداردان الادى. ادەپكىدە ول اۆتوماتتى جوسپارلاۋ جۇيەسىن (ساپر/CAD) ەنگىزۋ­گە بايلانىستى, ياعني, قاعاز سىز­با­­لاردى كومپيۋتەر جۇيەسىنە كوشىرۋ ماقساتىندا قولدانىلسا, 1990–2000 جىلدار ارالىعىندا قۇرىلىسشىلار BIM تەحنولوگياسىنا بەيىمدەلۋدى باستاپ كەتتى. بۇل دەگەنىمىز – ماتەريال مەن مەرزىم تۋرالى مالىمەتتەردى 3D ۇلگىلەۋمەن كىرىكتىرۋ ارەكەتتەرىن قامتيتىن. ال 2010 جىلدان بەرى قاراي الەم بۇلتتى قىز­مەتتەر مەن سالاعا ارنالعان ءتۇرلى ءموبيلدى قوسىمشالاردى, ين­تەرنەت قۇرىل­عىلاردى (IoT), درون­دار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى جاپ­پاي قولدانۋعا قاراي جەدەل ويىستى.

ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سالاداعى تسيفر­لىق رەفورما ءسال كەيىنىرەك باس­­تالسا دا كوشتەن ۇزاپ قال­عا­نى­مىز شامالى. ارينە, قۇرىلىس سەكتو­رى بۇل جاڭالىققا وتە جىلدام بەيىمدەلگەن ءبىزدىڭ بانك جۇيە­سى­نە جەتە الماسا دا, اۋىز تول­تىرىپ ايتار جەتىستىكتەر دە جوق ەمەس.

ءبىز ءوز جۇيەمىز بەن ءتول باعدار­­لا­ما­لارىمىزدى ويلاپ شىعارعانعا دەيىن شەتەلدىك قىزمەتتەر مەن باعدارلامالاردى پايدالانىپ كەلدىك. سول كەزدەردە تانىمال بولعان AutoCAD, ALLPLAN, Primavera, ءتىپتى زاماناۋي قىزمەت ۇسىناتىن PlanRadar مەن GECTARO ءۇشىن تولەنەتىن ءاربىر تەڭگە شەكارا اسىپ جاتتى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا جىل سايىن ءبىزدىڭ ەلدەن شەتەلدىك باعدارلامالار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ تولەمى رەتىندە 80 ملرد تەڭگەگە دەيىن قاراجات اۋدارىلاتىنى ايتىلعان. ال ەگەر وسى قاراجات ەلدە قالىپ, وتاندىق ءىت-سەكتوردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جۇمسالسا, جاڭا جۇمىس ورىندارى جاساقتالسا, قالاي بولاتىن ەدى؟ بۇل – تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك تۇرعىسىندا جاسالعان تەڭدەسسىز قادام دەپ باعالانار ەدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»

قازىر قۇرىلىس سالاسىندا بىرقاتار سالالىق اقپاراتتىق جۇيە ساندىق جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, عيماراتتاردىڭ ور­نالاسۋى, ينجەنەرلىك ينفرا­قۇ­رىلىم تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋ­عا ارنالعان قالا قۇرىلىسى كاداس­ترى, جوبالارعا ساراپتاما جۇر­گىزۋگە ارنالعان «epsd.kz» پورتالى, قۇرىلىس بارىسىن باقىلاۋعا ارنالعان «e-Qurylys» پلاتفورماسى جانە ۇلەستىك قۇرىلىس بو­يىنشا «قازتىزىلىم» جۇيەسى بار», دەيدى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتىنىڭ ماماندارى. سونداي-اق ءبىر تەرەزە قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق ەكوجۇيە جۇمىسىن باستاعاندا تاپسىرىس بەرۋشى دە, قۇرىلىسشى دا بارلىق قىزمەتتى ءبىر جەردەن الا الاتىنداي مۇمكىندىك تۋادى. سالاعا جاۋاپتى كوميتەت ماماندارىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە جوبالاۋ ساتىسىنداعى مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى كاداسترى جۇيەسىندە ين­جەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ 90%-دان استامى, وڭىرلەردىڭ 89 باس جوسپارى 100% جانە 736 ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوباسى 99,4% تسيفرلاندىرىلعان. الايدا تاۋەلسىز ساراپشىلار العا تارتاتىن مالىمەتتەر مۇلدەم باسقاشا سويلەيدى, مۇنىمەن ماڭايلاسا قويمايدى... 

«ساقالدى» قۇرىلىستان – ساپالى قۇرىلىسقا

كەڭەس كەزىنەن قالعان «سا­قالدى قۇرىلىس» دەگەن ساتسىزدەۋ ءبىر تەرمين بار. سالىنۋى ۇزاققا سوزى­لىپ, جاقىن ارادا بىتە قوي­ماي­تىن نىسانعا باعىتتالعان اتاۋ بۇل. مۇنداي قۇرىلىستىڭ ءتۇرى بۇگىندە دە بارشىلىق. تەك ايىرماسى – سول زامانداعىداي مەملەكەتتىك مەنشىكتە ەمەس, جەكەنىڭ جيعان اقشاسىن قالتاعا باسىپ, باستاعان ءىسىن اياقسىز قالدىراتىن الاياق كوم­پا­نيالاردىڭ ناتيجەسىز جۇمى­سىن­دا عانا. ارتىنان ۋلاپ-شۋلايتىندار – ۇلەسكەرلەر مەن اكىمدىكتەر. ءتۇپتىڭ تۇبىندە بار سالماق – جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ موينىنا جۇكتەلەتىندىگىندە. وسىنداي كە­لەڭ­سىزدىكتەر بولماس ءۇشىن قۇ­رى­لىس بارىسىن قاداعالايتىن تۇڭعىش پلاتفورمالاردىڭ ءبىرى – «e-Qurylys» پورتالىندا جۇمىس­تار ءوندىرىسىنىڭ كەستەسىن جۇرگىزۋ, قۇرىلىس بارىسىن فوتوفيكساتسيامەن بىرگە تىركەۋ, ساپاعا سايكەستىكتى باقىلاۋ مەن اكتىلەرگە قول قويۋ, تەحنيكالىق قاداعالاۋ بويىنشا ەسەپتىلىكتى اۆتوماتتاندىرۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ ورگاندارى مەن اتتەستاتسيالىق ورتا­لىق­تار ءۇشىن ساراپشىلار مەن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قىزمەت­كەرلەردى تەستىلەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل شەشىم اتتەس­تاتسياداعى ادام فاكتورىن ازايتىپ, وتىنىشتەر سانىن 40%-عا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان بولەك, قۇرىلىس رەەسترلەرىن جۇرگىزۋ فۋنكتسياسى ىسكە قوسىلىپ, e-license پورتالىمەن ينتەگراتسيالاندى. قازىر «e-Qurylys» پورتالىندا 75 مىڭنان استام قولدانۋشى, 607 تۇرعىن ءۇي مەن مەكتەپ نىسانى, 221 جول قۇرىلىسى نىسانى تىركەلىپ, 420 مىڭنان استام تەحنيكالىق قاداعالاۋ ەسەبى ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرىلعان. 

قاداسىنان باستاپ قاداعالاۋ قاجەت

ءاۋ باستا مۇنداي جاڭاشىل­دىق­قا مۇرىن شۇيىرە قاراعان قۇ­رىلىس كوم­پانيالارىنىڭ قارا­سى قالىڭ بول­عانى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى تالاي جىل تاپتالعان دايىن سۇرلەۋدەن كىمنىڭ شىققىسى بار؟ قالتا قومپايتۋ ءۇشىن دە, «بارماق باستى كوز قىستى» ارەكەت­تەر­گە بارۋ ءۇشىن دە سول ۇيرەنشىكتى ەسكى سۇرلەۋ قولايلىلاۋ كورىنەتىن. «ال ەندى وسىنداي اۋقىمدى وزگە­رىس­تەرگە قۇرىلىس كومپانيالارى دايىن با؟» دەگەنگە كەلسەك, جالپى قۇرىلىس كومپانيالارى بۇل جاڭاشىلدىققا دايىن دەپ ايتۋعا بولادى, دەيدى كوميتەت ماماندارى. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعانداي, سالانىڭ ءار كەزەڭىندە – جوبالاۋ, ساراپتاما, قۇرىلىس بارىسى مەن ۇلەستىك قۇرىلىس بويىنشا اقپاراتتىق جۇيەلەر بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى باستى مىندەت – وسى جۇيەلەردى بىرىكتىرىپ, ولاردى بىرىڭعاي تسيفرلىق ەكو­جۇيەگە بىرىكتىرۋ. سوندىقتان بۇل جاڭاشىلدىق قۇرىلىس كومپانيا­لارى ءۇشىن ۇلكەن كەدەرگى تۋدىرمايدى دەپ ەسەپتەيمىز. كەرىسىنشە, ۇدەرىستەردىڭ جەڭىلدەۋى مەن اۆتوماتتانۋى ولاردىڭ ءوزى ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ – تارتىپكە, ءتارتىپتى كۇشەيتۋ – ناتيجەگە تۋرا جول اشادى. جوبالانعان جوس­پارىنان, قاعىلعان قاداسىنان, قازىلعان قازانشۇڭقىرىنان باس­تاپ قاداعالاۋ تۇبىندە ناقتى ناتي­جەگە جەتكىزەدى.

باس جوسپارلاۋ مەن ەگجەي-تەگ­جەيلى جوس­پارلاۋ جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جاساندى ينتەللەكت قولدانۋ ارقىلى كەيىنگى باقىلاۋ تەح­نولوگياسىن قاناتقاقتى رە­جىمدە ەنگىزۋ جۇمىستارى قارقىن­دى جۇرگىزىلىپ جاتقانى قۋانتادى. قازىر قۇرىلىس سالاسىندا 22 مەم­­لە­كەتتىك قىزمەت بار, ونىڭ 20-سى ەلەكتروندىق فورماتتا كور­سەتىلەدى. 

تابىسقا باستايتىن جوبا

تسيفرلاندىرۋ – قۇرىلىس سالا­سىن­داعى اشىقتىق پەن تيىمدى­لىكتى ارتتىراتىن نەگىزگى قۇرال. ونىڭ تيىمدىلىگىنە «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى جارقىن مىسال بولا الادى. ولار ءوز جۇمىسىندا «e-Qurylys» جۇيەسىن پايدالاندى. بۇل جەردەگى بارلىق قۇجاتتاما جۇمىسى ەلەكتروندى تۇردە اتالعان جۇيە ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق قاراجات اعىندارىنىڭ اشىقتىعى قام­تاماسىز ەتىلدى. جالعان قۇجات جاساۋ, قاساقانا جوعالتۋ, قوسار­لاما مالىمەت دەگەن جاسىرىن ارەكەت­تەر­دىڭ جولى كەسىلدى. قۇجاتتارعا تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا ەش كەدەرگىسىز جەدەل قول جەتكىزۋ مۇم­كىندىگى تۋدى. ال ەڭ باستىسى نىسان باسىنداعى جۇمىس با­رى­سىن, ساپا مەن قارجىلىق تار­­تىپ­­تىلىكتى قاعازباستىلىققا سا­لىن­­باي ءارى قۇرىلىس باسىنا سابىلماي-اق قاداعالاۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. بۇل جونىندە قايبىر جىلى قىزىلوردادا وتكەن جيىندا «Samruk-Kazyna Construction» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, باس­قار­ما توراعاسى ماۋلەن ايمان­بە­توۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار-تىن: ء«بىزدىڭ كروسس-پلاتفورمادا مەر­دىگەرلەر قۇرىلىستىڭ بارىسى تۋرالى اپتا سايىن ەلەكتروندىق فورماتتا ەسەپ بە­رەتىن بولادى. وسى­لايشا باقىلاۋ بىرنەشە دەڭ­گەيدە جۇزەگە اسىرىلادى. مەكتەپ­تەردىڭ قۇ­رىلىسىن ۇزدىكسىز قاداعالاپ وتى­رۋعا بولادى. ەگەر مەردىگەر قان­­داي دا ءبىر جۇمىس تۇرلەرى بو­يىنشا ۇلگەرمەي جاتسا, نە كەس­تەدەن كەشىكسە, بارلىق اقپارات «e-Qurylys» جۇيەسىندە اشىق كورسەتىلەدى».

مىنە, باقىلاۋ كۇشەيگەن جەردە وسىن­داي ءبىر وڭ ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزۋ وڭايىراق: بىرىن­شى­­دەن, ساپا كورسەتكىشى بو­­يىن­شا وزگەرىستەرگە كەلسەك, جۇيە ارقىلى قۇرىلىس بارىسى مەن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن دايەك­تەي­تىن قوسىمشا مالىمەتتەر قوسا تىر­كەلىپ, تەحنيكالىق جانە اۆتور­لىق قاداعالاۋلاردىڭ ەسەپ­تەرى اۆتوماتتى تۇردە ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇل ادامي فاكتوردىڭ اسە­رىن ازايتىپ, كەم-كەتىكتى ەرتە كە­زەڭ­دە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. ناتيجەسىندە, ساپاسىز قۇرى­لىس­قا توسقاۋىل قويىلادى.

ەكىنشىدەن, جۇمىستار ءوندىرى­سىنىڭ ناقتى كەستەسىن جۇيە ارقىلى جۇرگىزۋ, اكتىلەرگە ەلەكتروندى تۇردە قول قويۋ جانە ەسەپتىلىكتى اۆتو­­ماتتاندىرۋ قۇرىلىس ۇدەرى­سىنىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرادى. قاعاز­باس­تىلىق ازايىپ, كەلىسۋ ۇدەرىستەرى تسيفرلىق ورتادا وتەتىندىكتەن قۇرىلىس مەرزىمى قىسقارادى.

ۇشىنشىدەن, بيۋدجەت قارجى­سىنىڭ يگەرىلۋ ۇدەرىسى اشىق فورماتتا قادا­عا­لا­نىپ, بارلىق قاتىسۋ­شىنىڭ ارەكەتى تىركەلىپ وتى­رادى. بۇل شەكتى باعا شەگىنەن اۋىتقۋلار مەن ارتىق شىعىنداردىڭ الدىن الىپ, مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ ءتيىم­دى پايدالانىلۋىنا جول اشادى.

قورىتا ايتقاندا, تسيفرلاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ جۇيەلى تۇردە ەنگىزىلۋى – قۇرىلىس سەكتورىندا «ساپا – ۋاقىت – باعا» تەپە-تەڭدىگىن قام­تاماسىز ەتۋدىڭ, جالپى سالانىڭ دامۋ قارقىنىن ارتتىرۋدىڭ ناق­تى جولى. ولاي بولسا, سالانى دامىتۋدىڭ ساپالى جولى سانالاتىن – ديجيتالداندىرۋدى جەدەل­دەتىپ, پرەزيدەنت ايتقان تسيفرلىق ەلگە تەزىرەك اينالۋعا جۇمىلا كۇش سالعانىمىز ابزال.