– نۇرلان جانۇزاق ۇلى, سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە كورشىلەس ەلدەرمەن بايلانىستى جاقسارتۋدىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى ايقىنداپ وتىر. سۋ ديپلوماتياسىنداعى احۋال قالاي؟
– ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن ولاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى – سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ءۇشىن نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ەلدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ەلىمىزدە 8 سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينى بار, ولاردىڭ جەتەۋى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكتەسەدى. وسى 7 سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىمەن, قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن, سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ وزگە مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ يگىلىككە جاراتاتىن 58 ترانسشەكارالىق وزەن بار. ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن پايدالانۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىل قولدانىستاعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن كوميسسيالار مەن جۇمىس توپتارى جۇمىس ىستەيدى. كوميسسيا وتىرىستارىندا سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ, سۋ پايدالانۋ رەجىمدەرىن كەلىسۋ, گيدرولوگيالىق اقپارات الماسۋ ماسەلەلەرى تالقىلانادى.
– ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ باعىتىندا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟
– كليماتتىڭ وزگەرۋى, سونىمەن قاتار شەكارالاس مەملەكەتتەردە سۋ تۇتىنۋدىڭ ارتۋىنا وراي سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, مينيسترلىك تاراپىنان سىرداريا وزەنى باسسەينىندە تۇراقتى سۋ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ, بالقاش كولىن ساقتاۋ, سونداي-اق جايىق وزەنى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىنە مونيتورينگتى كۇشەيتۋ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, سونداي-اق سۋ ەكوجۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان جوبالار قولعا الىندى.
مينيسترلىكتىڭ قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ, پايدالانۋ سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ. ەلىمىز ترانسشەكارالىق سۋ اعىندارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ, پايدالانۋ تۋرالى حەلسينكي كونۆەنتسياسىنىڭ, سونداي-اق حالىقارالىق سۋ اعىندارىن كەمە قاتىناسىنا جاتپايتىن ماقساتتاردا پايدالانۋ قۇقىعى تۋرالى نيۋ-يورك كونۆەنتسياسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. وسى حالىقارالىق شارتتارعا قاتىسا وتىرىپ ەلىمىز سۋ رەسۋرستارىن ورنىقتى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋعا, سۋ ەكوجۇيەلەرىن قورعاۋ قاعيداتتارىنا, سونداي-اق كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قاتىستى بەرىك ۇستانىمىنان اينىعان ەمەس. ءبىزدىڭ ىشكى, ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى تاجىريبەمىز باسقا مەملەكەتتەردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ماسەلەن, يراك رەسپۋبليكاسى مەن موڭعوليا ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىن, ونىڭ ىشىندە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋعا, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن سۋدى پايدالانۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە قاتىستى تاجىريبەسىن يگىلىگىنە جاراتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر.
– سالانى باسقارۋعا قاتىستى شەكارالاس كورشىلەرىمىزبەن ىنتىماقتاستىق, تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى ارتىپ كەلەدى؟
– ەلىمىز بەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى سۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق 2010 جىلدان باستاپ قولدانىستاعى ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىن بىرلەسىپ پايدالانۋ مەن قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسى, سونداي-اق ەرتىس, ەسىل, توبىل, جايىق وزەندەرىنىڭ باسسەيندەرىن جاقسارتۋ جونىندە قۇرىلعان جۇمىس توپتارى بار. بۇل قۇرىلىمدار تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋگە, اعىمداعى ماسەلەلەردى جەدەل تالقىلاۋعا ءارى ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكى ەل اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋلارعا سايكەس 2018–2022 جىلدار ارالىعىندا جايىق وزەنىندە سۋ دەڭگەيى تومەندەدى. وسىعان وراي 2020 جىلى قازاقستان مەن رەسەي جايىق, ەرتىس باسقا دا ورتاق وزەندەر باسسەيندەرىندەگى سۋ رەسۋرستارى جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن بىرىڭعاي جول كارتاسىن قابىلدادى. بۇل قۇجات وزەندەردىڭ جاعدايىن, ولاردىڭ سۋ رەجىمىن كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن باسقا تابيعي فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, بىرلەسىپ زەرتتەۋدىڭ نەگىزى بولدى. 2024 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكتەس ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەينىندە تاسقىندارعا بايلانىستى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ارەكەتتەرى ۇيلەستىرىلىپ, الدىن الۋدىڭ كەشەندى شارالارى وتكىزىلدى.
جايىق وزەنىندەگى تاسقىندىق سۋ جىبەرۋلەر ەكولوگيالىق جاعدايدى جاسارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, شامامەن 80 ملن م³ سۋ 20 جىل بويى تولماعان كامىش-سامار كولدەرىنە باعىتتالسا, كاسپي تەڭىزىنە شامامەن 17 ملرد م³ سۋ كەلدى. سۋمەن قامتىلاتىن قورلاردى ۇيلەستىرىلگەن باسقارۋدىڭ ناتيجەسىندە سۋ تاسقىندارى قاۋپى تومەندەتىلىپ, ترانسشەكارالىق وزەندەردى قاۋىپسىز ءارى تۇراقتى پايدالانۋ قامتاماسىز ەتىلدى. رەسەيمەن ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ, قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى 2001 جىلعى 12 قىركۇيەكتەگى كەلىسىمى بار. ونىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەكىجاقتى بىرلەسكەن كوميسسيا, جۇمىس توپتارى جۇمىس ىستەيدى. قىتاي تاراپىمەن ىنتىماقتاستىق جىلدارى بىرنەشە بىرلەسكەن جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. مىسالى, قورعاس وزەنىندە بىرلەسكەن گيدروتوراپ قۇرىلىسى, سۇمبە وزەنىندەگى سۋ ءبولۋ قۇرىلعىسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ بۇل وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن تەپە-تەڭ (50/50) بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– سۋ ديپلوماتيا سالاسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىمىز قاي دەڭگەيدە؟
– ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن سىرداريا وزەنى باسسەينىندەگى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى نەگىزگە يە. ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 1992 جىلى 18 اقپاندا قالانىپ, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان اراسىندا مەملەكەتارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. كەلىسىم اياسىندا مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋ سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ, سۋقويمالارىنىڭ جۇمىس رەجىمدەرىن ۇيلەستىرۋ, سۋ پايدالانۋ ليميتتەرىن بەكىتۋ, گيدرولوگيالىق جاعدايداعى وزگەرىستەرگە جەدەل ارەكەت ەتۋگە ارنالعان نەگىزگى الاڭ رەتىندە قىزمەت اتقارادى. قازاقستان مەن وزبەكستان كۇز-قىس كەزەڭىندە قىرعىزستاندى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ال ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە قىرعىزستان توقتوعۇل سۋقويماسىنان تومەنگى اعىستى وزەندەردى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە سۋ جىبەرەدى. سول سياقتى تاجىكستانمەن باحري-توچيك سۋقويماسىنان سۋ جىبەرۋدى رەتتەۋ ارقىلى ءوزارا ارىپتەستىك جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردى قاتاڭ ورىنداۋ ناتيجەسىندە كەيىنگى ءۇش جىلدا سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە 6 كم³-دان استام سۋ كەلدى. ناتيجەسىندە, سولتۇستىك ارال كولەمى 2023 جىلدىڭ باسىندا 18,4 كم³ بولسا, قازىر 23 كم³-گە جەتتى.
كورشىمىز قىرعىزستانمەن شۋ مەن تالاس وزەندەرى جونىندەگى ىنتىماقتاستىققا 2000 جىلى قول قويىلدى. وسى قۇجات اياسىندا شۋ-تالاس سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى, جىلىنا كەمىندە ەكى رەت سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن بىرلەسىپ كۇتىپ ۇستاۋ ماسەلەسىن قارايدى, ولاردىڭ جۇمىس رەجىمدەرىن ۇيلەستىرەدى, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە سۋ بەرۋ كەستەسىن بەكىتەدى. بىلتىر شۋ-تالاس وزەندەرى ارقىلى جالپى 2 ملرد 473 ملن م³ سۋ كەلدى, ونىڭ ىشىندە شۋ وزەنى ارقىلى – 1 ملرد 733 ملن م³, تالاس وزەنى ارقىلى 740 ملن م³ سۋ جينالدى. ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە شۋ وزەنى ارقىلى 160 ملن م³, ال تالاس وزەنى ارقىلى 427,5 ملن م³ سۋ كەلدى. سۋ بەرۋ كەلىسىلگەن پارامەترلەرگە سايكەس جۇرگىزىلىپ, جامبىل وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەپ, ەكوجۇيەگە دە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار شۋ وزەنىندەگى چۋمىش گيدروتەحنيكالىق تورابىن باسقارۋ مەن پايدالانۋ رەجىمى تۋرالى بولەك كەلىسىم جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. شۋ مەن تالاس وزەندەرى سۋىن پايدالانۋ فورماتى – ترانسشەكارالىق سۋ شارۋاشىلىعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ەڭ تابىستى پراكتيكالىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. بىلتىر استانادا قازاق-قىرعىز ارىپتەستىگىنىڭ نىعايعانىن پاش ەتەر ەكى ەل دەلەگاتسيالارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. گيدرومەتەورولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭعىرتۋ, سونداي-اق كيروۆ, ورتو-توكوي, توقتوعۇل سۋقويمالارىنداعى گيدرولوگيالىق دەرەكتەرمەن الماسۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ەلىمىزدىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەسىندەگى ارەكەتى جۇيەلى ءارى سىندارلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
