باقىتىمنىڭ باق قۇسى

وتباسى – وتاننىڭ وتاۋى گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورى, رە­داك­تسيانىڭ ەكونوميكا تاقىرىبىنا جا­زىلعان تاڭداۋلى ماقالالارعا بەرىلەتىن سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اكادەميك راحىمجان ەلەشەۆ حابارلاسىپ: «جەڭگەڭ ەكەۋمىزدىڭ التىن تويىمىز جاقىن قالىپ ەدى, سوعان وراي ءبىر وي­لا­رىمدى جازىپ ەدىم», دەگەندە: «راحا, ايەلىن ماقتاعاننىڭ ءبارىن بىردەي باسا بەرمەسپىز, جىبەرىڭىز, وقىپ كو­رەيىك», دەپ ءازىل ايتقانبىز. «مى­نا­نىڭ كولەمى كوبەيىپ كەتتى, قايتەيىن؟» دەپ تاعى تەلەفون شالعانىندا: «جا­راي­دى, قىسقارتۋ قولدا عوي», دەپ ءىش­تەي ويلاپ قويعانبىز. الايدا, وقي كەلە, اكادەميك ر.ەلەشەۆتىڭ جازعانىن ونشا كوپ قيقالاماي, تۇتاستاي دەرلىك كو­لەمدە وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋعا بەكىندىك. بۇل جازبالاردا كوپتى كورگەن, ال­دى­نان تالاي شاكىرت ورگەن ۇلاعاتتى تۇلعانىڭ ءومىر تۋرالى جۇرەكجاردى تول­عانىسى بار. بۇل جازبالاردا جاستاي عاشىق بولىپ قوسىلعان اسىل جار­عا دەگەن اينىماس ماحابباتتىڭ ىس­تىق لەبى بار. بۇل جازبالاردا باس­تاعى باقىتتىڭ باعاسىن بىلەتىن باي­ىپتىلىق بار. «وتباسى – وتاننىڭ وتاۋى» دەگەن بولاتىن ءبىر سوزىندە ەلباسىمىز. ۇلى كونفۋتسيدىڭ: «ەگەر ادامنىڭ جانىندا ءتارتىپ بولسا, وندا وتباسىندا دا ءتارتىپ بولادى. ەگەر وتباسىندا ءتارتىپ بولسا, وندا مەملەكەتتە دە ءتارتىپ بولادى. ەگەر مەملەكەتتە ءتارتىپ بولسا, وندا الەم دە ور­نىن­دا تۇرادى» دەپ ايتقانىن ءبىز قىتاي تۋرالى جازعانىمىزدا كەلتىرگەنبىز. قىسقا-قايىرىم العىسوز جازۋدا­عى ماقساتىمىز ەسىمى ەلگە ەلەۋلى اۆ­تور­دىڭ ماقالاسىن تۇزدىقتاپ ۇسىنۋ عانا ەمەس. نەگىزگى ماقساتىمىز – باس­پاسوزگە جازىلۋ ناۋقانى انە-مىنە اياقتالعالى تۇرعانىن ەسىڭىزگە تاعى ءبىر سالۋ, ارداقتى اعايىن! جان سەرى­گىڭىزگە اينالعان «ەگەمەننىڭ» كەلەر جىلعى, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما­سىن­شى جىلىنداعى بەتتەرىنەن دە مۇنداي ءدامدى دۇنيەلەردى تالاي-تالاي تامسانا وقيتىنىڭىزعا ءبىز كەپىلدىك ەتە الامىز. جازىلۋدى جالعاستىرۋدى ۇمى­تىپ, قاپى قالىپ جۇرمەڭىز. جاڭا جىلدا دا وزىڭىزبەن جۇزدەسۋگە جازسىن, قادىرمەندى وقىرمان!

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.

* * *

ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭنىڭ ءبارى تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسەدى. ال ادام شە؟ ادام دا مىنا ءتاتتى ومiرگە تامسانىپ ءوتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ارتىندا ءىز قالدىرۋ ءۇشىن تىربانادى, تىرلىك كەشەدى. اقىلىنا اقىل قوسقىسى كەلەدى. – ە, جاراتقان يەم, ءبىزدى ءوستiپ ارتىقشا جاراتقانىڭا مىڭ دا ءبىر العىس! – دەيمىن ومiرلiك جارىم تۇرعانايعا. – راحا-اۋ, نە بولدى؟ بۇگىن بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ءسوز ايتتىڭ عوي, – دەيدى جىلى جىميعان زايىبىم. – بۇل تۋرالى بۇرىن دا ويلاپ ەدىم. ەندى بۇگىن ەسىمە ءتۇسىپ... كەيىنگى كەزدەرى ەستىپ جۇرگەن ءبىر ءان بار ەمەس پە, «ءبارىمىز پەندەمىز عوي, پەرىشتە كوكتە عانا», دەپ كەلەتىن. سول راس. ايتپەسە مىنا مەن عانا ەمەس, جەر باسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءبارى اللاعا ادام ەتىپ جاراتقانى ءۇشىن مىڭ العىس ەمەس, ميلليون العىس ايتار ەدى. مىنە, ەلۋ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, ءبىز ءاربىر كۇندى وسىلاي ك ۇلىپ, ادەمى ءازىلىمىزدى ارا­لاس­تىرىپ وتكiزiپ كەلەمىز. تارىققان كەزدەرىمىز دە وتكەن. كىسى ەسىگىن ساعالادىق, ازىن-اۋلاق جالاقىمەن جان باقتىق. سول ۋاقىتتا دا جان-جاعىمىزدا نە ىشەم, نە جەيمىن دەمەي, اياقتارىن الشاڭ باسىپ جۇرگەندەر ۇشى­راس­قان. سوندايلارعا قىزىققانىمىزبەن, ءدال سو­لارداي بولساق ەكەن دەمەپپىز. ويتكەنى, ءبىز ءدۇ­نيە بايلىعىن مۇرات تۇتپادىق. مۇراتتى ءىس­تەردى العا سالدىق. ءبىز ءۇشىن جان بايلى­عىنان اسقان داۋلەت جوق ەدى. ءسويتiپ, جەتتىك قوي بۇگىنگە. «جاقسى ايەل – قۇدايدىڭ سىيى», دەيدى ەكەن اتالارىمىز. نە دەگەن عاجاپ ءسوز, ءا؟! وتە تاۋىپ ايتىلعان. ارعى جاعىنداعى ويدى ايتقىزباي ۇعاتىن, دەگەنىنە قۇلاق اسىپ, قۇراق ۇشاتىن, ازاماتىم عوي, ارداقتىم عوي دەپ ۇنەمى ەرىن ارقا تۇتىپ, تۋ كوتەرەتiن ايەلدەر كوپ تە شىعار. بىراق, جاقسى كوپتiك قىلا ما؟ الگى, كوكايىل بىرەۋلەرىن كورگەندە, ەرىكسىز «تاۋبە» دەيتىنىمىز دە بار... شىنى كەرەك, وقىرمان, مەن سوندايدا بارىمدى اسىرىپ, جوعىمدى جاسىرىپ, ابى­رويىمدى اسپانداتىپ جۇرەتىن جان جا­رىم­دى جاقسى كورiپ كەتەمىن. مەنىڭ وسى سوزiمە قاراپ: «نەمەنە, بۇرىن ۇناتپاۋشى ما ەدى­ڭىز؟..», دەيتىن شىعارسىز, قىمباتتىم. جو-جوق, ۇناتپاسام – ۇيلەنەم بە؟ * * * «رۋحاني جاقىندىق رۋلىق جاقىندىقتى تارك ەتەدى» دەپتى بەلگىلى كوسەمسوز شەبەرى, باسپاگەر جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ. مىنە, ءسوز­مەر­گەن دەگەن وسىنداي بولسا كەرەك! ايتقان ويى اتىلعان وق سياقتى, تۋرا ويىڭا ءدوپ تيەدى. كەڭەستەر وداعى تاراپ, ەركىندىك دەگەن وسى ەكەن دەپ بايلىق ءبولiسi مەن بيلىك بولىنىسىنە ويىمىز اۋىپ ەدى, جۇزشىلدىگىمىز دە جان­دا­نىپ, رۋشىل­دىق اۋرۋىمىز دا اسقىنىپ شىعا كەلدى. تانىس-تامىرلىق جايلادى. كوررۋپتسيا كوركەيدi. جاق­سى مەن جاماندى شاتاس­تى­راتىندى شى­عاردىق... وسى جاعى جانىمدى جەيدى, قينايدى. شىداي الماي, ءتىپتى شاي ءىشىپ وتىرىپ تا كۇيزەلىسىمدى سەزدىرىپ قويا­تىنىم بار. – راحا-اي, سەن عانا ەمەس, ەلدىڭ ءبارى ءدال وسىلاي توپشىلاسا عوي, – دەيدى ويىمدى قۇپ­تاعان تۇرعاناي. كەيدە ءوزi دە اڭگىمەمە قو­سىلىپ كەتەدى. بۇگىنمەن شەكتەلمەي, نە­مەرە-شوبەرەلەرiمiز تىرلىك كەشەتىن كەلەشەگىمىز مازالايدى. قانداي زامان بولار ەكەن, قايتىپ ءومiر ءسۇرىپ, قىزمەت جاسار ەكەن دەيمىز. ءبىز بۇرىن دا سونداي ەدىك. ەندى ەگدە تارتىپ, جۇزىمىزدەگى اجىمدەرىمىز تەرەڭدەپ, شاشى­مىز­دىڭ اعى قويۋلانعان سايىن ويلاناتىن-تولعاناتىن, ءتىپتى تولعاتاتىن ساتتەرىمىز كو­بەيدi. اشىعىن ايتقاندا, بالالارىمىز ءۇش­ىن عانا ەمەس, سولار قابىرعاسىن قاتايتىپ, شاڭىراعىن تىكتەي تۇسەتىن قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن دە وي كەشەمىز... ءيا, ءسويتiپ تاڭ اتادى. تۇرعانايدىڭ باپتاپ بەرگەن بىرەر كەسە كۇرەڭ شايىن ءىشىپ الىپ, ەلۋ جىلداي ەسىگىندە جۇرگەن وقۋ ور­داسىنداعى جۇمىسىما كەتەمىن. جۇمىس دەگەن جاقسى-اۋ, شىركىن! ويىڭ دا, بويىڭ دا سەرگيدى, ەل-جۇرتپەن جۇزدەسەسىڭ. اۋدي­تو­رياعا ەنىپ, ەسىلىپ سويلەيسiڭ. ءبىر ءدارىسىم ەكىنشىسىنە ۇقساماسا ەكەن, تىڭداعان ستۋدەنتتەر ودان دا بەتەر ەلىتىپ, قۇلاق تۇرسە دەيسىڭ. ءبىر كەزدەرى تۇرعاناي دا ساباق بەرگەن. قاتارداعى جاي مۇعالىم ەمەس, عىلىمي ءدا­رەجەسى بار, دوتسەنت ەدى. اتتەڭ, دەنساۋلىعى... بايلىقتىڭ زورى – دەننىڭ ساۋلىعى ەكەن. ونى ءوزi دە ايتادى. «ەگەر اياعىم ساۋ بولسا, ءتىلىم سايراپ تۇر عوي, راحا-اۋ!» – دەيدى. ءبىلىمى دە, بىلىكتىلىگى دە جەتەدى. ءالى دە بەرەرى مول, ۇيرەتەرى كوپ تۇرعاناي جەڭگەسىن ءبۇ­گىن­دە قارا شاڭىراقتى شايقالتپاي, جايقالتىپ ۇستاپ وتىرعان تىلەكتەس ەسبولوۆ ءىنىم, ءشا­كىرتىم شەتتەتپەي, ءومiرiن وتكiزگەن كافەدرا­سىن­دا ۇستار ەدى. كادردىڭ قادىرىن بىلەتىن ازامات قوي. مىنا مەنىڭ ءوزiمدi ەكى كۇننىڭ بىرىندە جاقسى ءسوز, ىستىق ىقىلاسىمەن ايالاپ قويادى. – راحىمجان اعا, ءبىز دە ادامبىز. ءبىزدىڭ دە قاتەلەسۋگە قاقىمىز بار شىعار. سوندايدا تۇزەتىپ قويىڭىز, اسىپ بارا جاتساق, با­سىڭقىراپ قويىڭىز, – دەيدى اڭگىمەسىنە ءازىلىن استارلاپ. – وي, سەندەر مىقتىسىڭدار عوي! ءبىز سەندەردى وسال بولسىن دەپ وسiرگەن جوقپىز, وسىلاي بولسىن دەپ ماپەلەدىك. مەملەكەت تاربيەلەدى, ەندىگى كەزەك سەندەردىكى, – دەيمىن. ءجۇرىپ كەلە جاتىپ ايتامىز, ك ۇلىپ وتىرىپ سىر شەرتىسەمىز. كۇلكى – ءومiر. قانداي شارۋانى دا كوڭiلدi باستاپ, كوڭiلمەن اتقارساڭ ءساتتى شىعادى. ءدامى ءتاتتى بولادى. ايتكەنمەن, ءومiردiڭ ءوز سوقپاعى, قيىر-شيىر جولدارى بار ەمەس پە؟ اركىم ارقالاي جۇرەدى. ارقيلى مىنەز, ءتۇ­سىنىكتەرى بولادى. جاقسىلارىنا جاناسساڭ, جانىڭ جايلانادى; تىنىسىڭ كەڭىپ, ءومiردiڭ عاجاپتىعىن سەزىنە تۇسەسىڭ. ال قىڭىر­لا­رى­مەن, قيسىقتارىمەن جۇزبە-ءجۇز كەپ قالساڭ... ەندى سونداي كىسى ومiرلiك جارىڭ بوپ شىقسا شە؟ ازاماتقا ودان ارتىق ازاپ بولا ما؟.. * * * ءبىر دانىشپان: «اينالا-توڭiرەگiڭە جا­رىق ساۋلەڭدى شاشىپ ءجۇر, باسقا بىرەۋدىڭ كولەڭ­كەسi تۇسپەسىن», دەپتى. ايتىپ تۇرعان جارىق ساۋلەسى – جاقسى ىستەرىڭ مەن جىلى لەبىزدەرىڭ, ال كولەڭكەسi – كەسىرلى ءسوز, كەدەرگى تىرلىك قوي. ونى قازاق قيانات دەيدى. قۇداي قياناتتان ساقتاسىن! ءبارى-ءبارىمىزدى ساق­تاسىن!!! – ءاي, راحا, – دەيدى حانىم دەسەم دە, جانىم دەسەم دە جاراساتىن تۇرعانايىم, – ەكەۋمىزدىڭ ءتۇتىن تۇتەتكەنىمىزگە وسى قىستا ەلۋ جىل تولادى ەكەن عوي. – نە دەيدى؟! شىنىمەن-اق, جارتى عاسىر زۋ ەتىپ وتە شىققانى ما؟ – دەيمىن تاڭدانىپ. – الپىسىنشى جىلدىڭ اق قارلى قىسى ەمەس پە ەدى, ەكەۋمىزدىڭ ءۇي بولعانىمىز؟.. – ويپىرماي, ءا؟! مىنە, ۇشقىر ۋاقىت, زىمىران جىلدار دەگەن... سەن مەنى وي­لان­دىرىپ تاستادىڭ-اۋ, تۇراش-اۋ. نە ىستەسەك ەكەن, ا؟ ساعان قانداي تارتۋ جاساسام؟.. – بىلمەيمىن عوي, دوسىم-اۋ! قولىڭدا اق قۇسىڭ بوپ قوناقتاپ وتىرمىن عوي, – دەيدى ول اقتارىلا ك ۇلىپ. * * * مەن ءوز ءومiرiمدi ۇيلەنگەنگە دەيىنگى جانە ۇيلەنگەننەن كەيىنگى دەپ ەكى كەزەڭگە بولەمiن. ۇيلەنگەنگە دەيىنگى ءومiرiڭنiڭ بار تىنىسى جەكە باسىڭنىڭ توڭىرەگىندە ءوربيدi. ارينە, اكە-شەشەڭ – تىلەكشى, تاربيەشى, جان­اشىر. ولار مەن ءۇشىن دەپ دۇنيە جيدى, تىربانىپ تىرشىلىك جاسادى. ويلارىنىڭ تا­زا­لىعى, ماعان دەگەن ىقىلاستارىنىڭ ءمول­دiرلiگi بويىما نۇر بولىپ قۇيىلدى. «كەكتى بولما, تەكتى بول», – دەيتىن ەدى ەكەۋى. مەنىڭ اكە-شەشەم وقىعانى كەم بولسا دا, توقىعانى قيساپسىز مول جاندار بولاتىن. ءومىردىڭ ءوز سىنىنان وتكەن. باستان كەشكەن جاقسىدان دا, جاماننان دا وي تۇيگەن. مەنى ەس بىلە, ەتەك جابا ەڭبەككە باۋلىدى. «ارايلى تاڭدى قارسى ال», دەيتىن ەدى-اۋ, جانى ءجانناتتا بولعىرلار. تەكتىلىك تە – تاڭىردەن. سونى ۇشتاي تۇسەتىن ءوزiڭسىڭ. ىسىڭمەن, سوزiڭمەن, جاساعان جاقسىلىقتارىڭمەن كىم ەكەنىڭدى كورسەتە الاسىڭ. بۇگىندە تەكتى اتانىڭ ۇرپاعى بولىپ كورiنگiسi كەلەتىندەردىڭ كۇنى تۋدى. جەتپىس جىل بويى اكەسى مەن اتاسىنىڭ باي-باعىلان بولعانىن ايتۋدان جاسقانىپ كەلگەندەر كوپ­سiپ, ماقتاناتىندى شىعاردى. راس-وتiرiگiن كىم ءبىلسىن, ەندى كەپ اياق استىنان: «ءبىزدىڭ ار­عى اتامىز بي-بولىس بولعان نەمەسە مىڭعىر­عان مال ۇستاپ, مالاي جۇمساعان. تەكتى اتا­نىڭ ۇرپاقتارىمىز», دەيدى. ارينە, ماق­تان­عان دا جاقسى-اۋ. بىراق, ءوز باسىم ءويتiپ ماقتانا المايمىن. ارعى اتالارىمنىڭ قا­را­پايىم تىرلىگىن, تازالىعىن, ەڭبەكقورلى­عىن, كىسىگە قيانات جاساماعانىن, ادام­گەر­شىلىكتىڭ اق ءجىبىن اتتاماي عۇمىر كەشكەنىن ايتامىن. اكەم دە, اكەمنىڭ تۋعان ءىنىسى دە سۇم سوعىستىڭ قۇربانى بولعانىن, ەل باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ شاقتا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بوپ اتتانىپ, ازاماتتىق ارىن تۋ ەتكەنىن ماقتان ەتەمىن. ودان ارعى اتالارىمىز حا­لىق باتىر­لارى باستاعان قولدىڭ قۇرامىندا بولعانى ءسوزسiز. ات ۇستىنەن تۇسپەگەن. جاۋ كەلدى دەگەندى ەستىسە, ەر-ازاماتتاردان قا­لىسپاي جاسانعان جاۋعا قارسى شاپقان. ەكى­نىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا حان بولۋدى, بيلىك پەن باتىرلىقتى جازباعان. ءتىپتى بار عوي, ادال­دىقتى, ازاماتتىقتى دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ با­سىنا جازباعان. ونى ۇستانا ءبىلۋ دە اركىمنىڭ وزiنە سىن. * * * قازىر «توقتا» دەسە – قارامايتىن, «اق­شا» دەسە – قالت تۇراتىن ءبىر زامان بولدى عوي. اقشا بيلەپ تۇر. كوپ نارسەنىڭ قادىرى قاشتى. نە كوپ, اكادەميك كوپ. اتى بار دا زاتى جوق «اتاقتىلاردىڭ» اراسىندا «اكادەميكپىن» دەپ ايتۋعا يمەنەتىن بولدىق. ەل انالاردىڭ دارەجە-دەڭگەيىنە قارايدى دا, «ءا, سەن دە سونداي اكادەميك ەكەنسىڭ عوي» دەپ قالا ما دەپ قينالاسىڭ. ءوزىڭنىڭ بۇل اتاقتى باياعىدا, وسىدان جيىرما-جيىرما بەس جىل بۇرىن العانىڭدى ايتىپ, ونسىز دا جەتپەي جاتقان التىن ۋاقىتتى سارپ ەتكىڭ كەلمەيدى. سەبەبى, بۇل اتاقتار ماعان تاتيتىن ەڭبەگىم ءۇشىن بەرىلگەن. ءبىر رەت قانا ەمەس, ءۇش رەت بەرىلگەن. ساتىلاتىن ەمەس, داۋىس بەرىپ ساي­لاناتىن سارابى قاتال شاقتا بەرىلگەن. قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا دا, رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەميا­سى مەن حالىقارالىق اگرارلىق بىلىمدەر اكادەمياسىنا دا ءسويتiپ سايلانعانمىن. ول از بولسا, د.ن.پريانيشنيكوۆ اتىنداعى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن, ودان كەيىن ا.ي.با­راەۆ اتىنداعى قر مەملەكەتتىك سىيلىعىن عىلىمداعى قول جەتكەن تابىس, جەتىستىكتەرىمىزدى ەلەپ-ەسكەرە وتىرىپ بەردى. ەگەر بىتىرگەن بىردەڭەمىز بولماسا, وسىنشاما سىي­لىق­قا قولىم جەتەر مە ەدى. «سەنگەنىڭنەن ءسۇي­ەنگەنىڭ مىقتى بولسىن» دەمەكشى, سۇيەن­گەنىم, شىنىندا دا, مىقتى ەدى! ول – ادال ەڭبەگىم. «ەڭبەكتىڭ ەمشەگى ەگىز» ەكەن, اتاق-دارەجە دە, ماراپات-سىيلىقتار دا ءوز رەتىمەن كەلە بەردى, بەرەتىن بيلىك بەرە بەردى. وڭىرىمە تاعىلعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ «قۇرمەت» وردەنى دە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعى دا وسى ويىمنىڭ ايقىن دالەلى. * * * «باعىڭ وسكەنشە تىلەۋىڭدى ەل دە تىلەيدى, ءوزiڭ دە تىلەيسىڭ, باعىڭ وسكەن سوڭ ءوزiڭ عانا تىلەيسىڭ» دەي مە ۇلى اباي. راسىندا, سولاي. اتا-اناڭ الپەشتەيدى, ۇلاعاتتى جاندار بار بىلگەنىن ۇيرەتەدى, ۇلكەندەر بىلگەن وسيەتiن ايتىپ باعادى. ءيا, ءالى كۇنگە دەيىن جادىمدا تۇر, ول اقىرعان اقپاننىڭ كەزى-ءتىن. اسكەر كۇنى – 23-ءشى اقپاننىڭ قارساڭىندا التىنشى سى­نىپ­تىڭ بەتكە ۇستار ءۇش بالاسىن كومسومولعا وتۋگە قىرىق شاقىرىم قاشىقتاعى اۋدان ورتالىعىنا اپاراتىن بولدى. اراسىندا مەن دە بارمىن. سودان ءبىر كۇن بۇرىن عانا ەلەش اكەم: – بالام, مىنە, ەسەيدى دەگەن وسى. ەندى كومسومول بولاسىڭ. نۇرلى بولاشاعىڭنىڭ باسى بۇل. مەن تىلەكشىمىن, اينالايىن, – دەدى داۋىسى باسەڭسىپ. الدەنەگە يمەنگەندەي ءتۇرىن سەزىنىپ: – ايتا بەرىڭىز, اكە, – دەدىم. – ايتسام... ەندى بۇرىن دا ايتىپ ەدىم عوي... سەنىڭ شىن اكەڭ سۇم سوعىستىڭ قۇر­با­نى بولدى. مەن سونى جوقتاتپاي, اكە ورنىنا اكە بولىپ ءجۇرمىن, شىراعىم. سەن جالعىز تۇياقسىڭ. اكەنىڭ اتىن شىعاراتىن سەنسىڭ. ءوزى دە, كوزi دە بولاتىن سەنسىڭ, اينالايىن. نەسىن جاسىرايىن, باتپاي دا وتىرمىن,.. – دەپ جانە ءبىر كىدىردى. – اكە, مەن ەندى بالا ەمەسپىن عوي. نە دەگىڭىز كەلسە دە, تارتىنباي ايتىڭىزشى. – ايتسام... اينالايىن, كومسومولعا وتكەن­نەن كەيىن قولىڭا قىزىل بيلەت بەرەدى. وعان كىم دەپ جازىلار ەكەن دەپ, سونى اشىپ ايتۋعا باتپاي وتىرعان جايىم بار, اي­نالايىن... – ەلدىڭ بارىنە ەلەشتىڭ بالاسىمىن دەپ ءجۇرمىن عوي, اكە. ءسىز ماعان اكەنىڭ شاپاعات-شۋاعىن شاشقان اسىل ادامسىز. مەن ءسىزدى ۇمىتپايمىن! ايتقان ءسوزiم – ءسوز. قاشان دا ەلەشەۆ بوپ وتەمiن. ءوز اكەمدى دە ۇمىت­پاي­مىن. نۇر-ءجۇزى ساقتالماسا دا, اتى-ءجونi – جۇرەگىمدە. مەن سارىباس سۇلتانعاليەۆتىڭ كىندىگىنەن جارالعان ۇلمىن عوي. الايدا ءسىز ول كىسىدەن ءبىر دە كەم ەمەسسىز. ءسىزدى ۇمىتۋ – جاساعان جاقسىلىقتارىڭىزدى ەستەن شىعارۋ, ول ويىم تۇگىلى تۇسىمە دە كىرمەيدى, اكە, – دەگەنىمدە, كوڭiلi كەم كىسى ەمەس پە, مەنى قۇ­شاقتاي الدى. «اينالايىن, اينالايىن» دەگەن ءۇنى دە ءدىرىلدى ەستىلدى. كوزiنەن ءبىر تامشى ىستىق جاستىڭ ىرشىپ شىققانىن, ونى قولىنىڭ قىرىمەن بىلدىرتپەۋگە تىرى­سىپ ءسۇرتىپ العانىن كورمەسەم دە, ءىشىم سەزىپ تۇردى. مەن دە جىلاپ جىبەردىم. – ەل-ە-ەش-ەۆ بوپ وتەمiن, اكە. بيلەتتى ءسويتiپ الامىن, اكە! – دەدىم جيناقتالىپ. – ءسويت, شىراعىم. بارىم دا, نارىم دا سەنسىڭ, اينالايىن. جەر باسىپ جۇرسەم, قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن وزiڭە ارنايمىن. بار جاقسىلىقتى ساعان جاسايمىن, جانىم, – دەدى بار ىقىلاسىمەن. قانداي اڭگىمە دە­سەڭىزشى. ەركەك كىندىككە زار قىلىپ قويعان قۋ تاعدىردى, سونداي قايعىنى جۇرەگىنە جۇك ەتكەن اسىل ادامدى ۇمىتۋعا بولا ما؟ سونىمەن, مەن سوزiمدە تۇردىم. ەلەشەۆ راحىمجان دەپ جازدىرتىپ, قىپ-قىزىل بيلەت الدىم. وعان قايتا-قايتا قاراپ, قاراعان سايىن وزگەشە كۇيگە بولەندiم. ءيا, قۇرمەتتى وقىرمان, مەن مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىر دەيسىز؟ ارينە, ماقتان ءۇشىن ەمەس. ويتكەنى, ءدال وسىعان ۇقساس اڭگىمەنى مەنىڭ تۇستاستارىمنىڭ قاي-قايسىسى دا باستان كەشكەن. ولار دا مەن سەكىلدى اسەرلەنگەن. لەنين كومسومولىنىڭ قاتارىنا ءوتۋدى, كوم­پار­تيا­نىڭ مۇشەسى بولۋدى مارتەبە كورگە­نi­مiز – ءومiر شىندىعى. ول ءداۋىر سونداي ەدى. الگى ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن مويىنعا ارتۋ ەدى. ءبىزدى سولاي باۋلىعان. سونداي مەكتەپتىڭ تۇلەگى ەدىك ءبىز. ەلمەن قالاي سويلەسۋ قاجەت, ءجۇرۋ-تۇرۋدىڭ مادە­نيە­تى, قوعامدىق ىستەرگە ارالاسۋ, قايى­رىم­دى بولۋ, كوپشiلiكتi باعالاۋ, ورتانى سىي­لاۋ, قىس­قاسى, ادامدىق بولمىس ماسەلەسى ەدى ۇيرەتەرى. بۇگىندە وتانشىل دەپ ءجۇرمىز عوي, ول ۋاقىتتا ونى پاتريوتيزم رۋحى دەۋشى ەدىك, وسى جاعىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەتىن. دەموكراتيالىق ۇعىمدار سىڭىرىلەتىن. ەلدىڭ يەسى سەندەرسىڭدەر دەپ ۇيرەتەتىن. سونداي ويدى يلاندىرىپ ايتاتىن. شىنىندا, قاي-قايسىمىز دا سوعان ىنتى-شىنتىمىزبەن سەنەتىن ەدىك. * * * ۋاقىت شىركىن التىن عوي. ويعا العان جۇمىسىڭدى جاساساڭ – جاساپ قالدىڭ, ايتپەسە ونى كەلەر كۇنى اتقارۋعا ءتيىسسىڭ. وسىنىڭ ءبارى ءوتiپ جاتقان ءومiرiڭ. سول سەبەپتى دە مەن مەكتەپتەگى شاعىمنان ۋاقىتتىڭ پارقىن بىلۋگە ۇمتىلدىم. نەگىزگى جۇمىسىم قايسى؟ سودان سوڭ نە ىستەۋىم كەرەك؟ راسىن ايتقاندا, مەندە ستۋدەنتتىك كەزدە دە ەلتەڭ-سەلتەڭگە ۋاقىت بولمادى. كۇندە­لىك­تى ساباقتىڭ سىرتىندا قوعامدىق جۇمىس­تا­رىم كوپ. جەكسەنبى كۇننىڭ ەكىنشى جار­تى­سىندا عانا قولىم بوساڭسيدى. تۇرعاناي سۇلۋعا قاراي تۇرا ۇمتىلاتىن كەزىمدى سول كۇنگە جوسپارلايمىن. كەي اپتادا اياق استى­نان شىققان اسا قاجەتتى ءبىر شارۋالار كيىپ كەتەدى. ول وسىعان ابدەن ۇيرەندى. – ۇيرەنگەم جوق, سەن سوعان ەرىكسىز ءۇي­رەتتىڭ عوي, – دەيدى بۇگىندە جاستىق شاعى الىستاعان, اجەلىك اۋىلىنا قوڭسى قونعان تۇرعانايىم. – اينالايىن, ەندى قايتەيىن؟ بارىنە ءوزiڭ كىنالى. قالتاسىندا اقشاسى از ماعان قا­راماي, قالتالى باسقا ءبىر جىگىتتىڭ قول­تىعىنان قارماساڭ, كۇندە كۇلكى, كۇندە توي – جۇرەر ەدىڭ قىدىرىپ... – دەيمىن. – ءاي, مەن دە بىلەم-اۋ, – دەيدى ك ۇلىپ. – اقشاسى كوپتi ەمەس, اقىلى كوپتى ىزدەدىم عوي... «ادام قانشا سەكىرسە دە, باسىنان بيىك سەكىرە المايدى». مەن قانشا جەردەن مىق­تىمسيمىن دەگەنىممەن, ويتە الماس ەدىم. ويتكەنى, ارتىمنان اپتا سايىن كەپ تۇراتىن اقشا جوق. اكە-شەشەم كۇندەلىكتى جانبا­عىس­پەن عانا وتىرعان جاندار. قايتا, ول كى­سى­لەردىڭ جاعدايىن ەسكەرىپ, قايتكەندە دە سالماق سالعىم كەلمەدى. ماسەلەن, ءتورتiنشiنi تامامداعان جازدا ءبولiم باستىعى: «ەلۋ وگiزشەنi باعىپ, سەمىرتىپ ەتكە وتكiزۋ كەرەك. كىمدە-كىم سونى جاساسا, الگى ەلۋ مالدىڭ بىرەۋىن ءوز تاڭداۋلارىڭ بويىنشا بەرەمىن», دەدى. سول كەزدە بالالاردىڭ اراسىنان: «اعاي, اعاي, مەن باعايىنشى, مەن باعايىنشى!» دەپ سۋىرىلىپ شىقتىم. «كەتتىك ەندەشە, قانە, ساناپ ال!» دەدى. بارىپ ارىق-تۇراق ەلۋ وگiزشەنi قابىلداپ الدىم. سودان باستاپ كۇندىز-ءتۇنى ويلايتىنىم – الدىمداعى مال­دىڭ اماندىعى. تاڭ قۇلانيەكتەنە ايداپ كەتەمىن. كۇن قىزعانشا ۇزاتىپ باعامىن. ءورى­سىن كۇندە اۋىستىرامىن. قاراڭعى تۇسكەنشە سوڭىندا جۇرەمىن. ول دا تۇك ەمەس-اۋ, ەڭ قيىنى سۋ بولدى. تۇرعان جەرىمىزدە سۋ تاپ­شى. قۇدىق سۋىن بەرەسىڭ. ول وتىز-وتىز بەس مەتردەن الىنادى. اينالاسى شەگەندەلگەن قۇدىق. اۋىلدىڭ بار مالى سول جەردەن سۋ ىشەدى. مەنىڭ قيقارلىعىمدى قاراڭىز, اۋەلى وكiمەتتiڭ مالى ءىشسىن دەپ ەشقايسىسىن جولاتپايمىن. ءار وگiزشە كەمى ءبىر جارىم-ەكى شەلەك سۋ ىشەدى. قانىپ ىشپەي, كەتپەيدى. مىنە, وسى جۇمىستار قانشالىقتى ازاپتى بولسا دا, قايتپادىم, ابىرويمەن اتقاردىم. سونداي قايسارلىعىمدى كورگەن ۇلكەندەر ءبىر جاعى قىزىعادى, ءبىر جاعى رازىلىق تانى­تادى. «كورەرسiڭدەر, مىنا بالادان ءتۇبى بىردەڭە شىعادى. جەكە مالىڭدى قويا تۇر دەپ جولاتپايدى. ءوزى وكiمەتشiل», دەيدى. سونىمەن, ەكى اي جاز وتە شىقتى. ءبىر وگiزشەنi دە جوعالتپاي, يت-قۇسقا جەم قىل­ماي, ءوسiرiپ-باعىپ, جۇنتتاي قىلىپ سەمىرتىپ, ەتكە وتكiزدiم. بولiمشە باسشىسى سوزiندە تۇرىپ, تاڭداعان مالىمدى بەردى. سول ماعان كيىم دە, تاماق تا, قالام-قاعاز دا بولدى. مىنە, ەڭبەكتىڭ ءدامىن وسىلايشا تاتىپ ءوستىم. ءاۋ باستا سىڭگەن ادەت قالادى ەكەن. ستۋدەنت شاعىمدا كۋرستاستارىم اۋىل-اۋىل­دا­رىنا كەتىپ جاتقاندا, مەن اكادەميانىڭ گەوبوتانيكا ينستيتۋتى عالىمدارىمەن ەكسپە­دي­تسياعا بىرگە شىعىپ, ەڭبەك ەتتىم. وندا دا ەڭبەگىڭە قاراي اقى تولەيدi. بۇل ءبىر قىرى بولسا, ەكىنشى جاعى, كەلەشەكتەگى عىلىمي جۇمىستارىڭا ماتەريال جينايسىڭ, تاجىريبە جيناقتايسىڭ. كۇزگە سالىم الماتىعا ورال­عاندا قالتامدا قوماقتى قارجى بولادى. سول كەزدە وزiمشە جومارتتىق جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جەر-جەردەن الماتىنى ساعىنىپ, اڭ­ساپ كەلگەن تۇرعاناي مەن جانى جاقىن قۇر­بىلارىن بىرگە الا شىعىپ, مەدەۋدى ارا­لاتامىن, پاركتى كورسەتەمiن, كەشىندە كينوتەاتردا ءجۇرىپ جاتقان قىزىقتى سەانستارعا اپارامىن. ىڭعايى كەلگەندەي بولسا, مەي­رام­حاناعا وتىرعىزامىن. اراق-شاراپ دەگەندى تا­تىپ المايمىز. بي بيلەيمىز, كوڭiل كوتەرەمiز. ءبىز, سول ۋاقىتتاعى مەنىڭ زامانداس­تا­رىمدى ايتامىن, ماتەريالدىق بايلىقتى ەمەس, رۋحاني بايلىقتى اۋەلگى كەزەككە شى­عار­دىق. از عانا اقشامىز بولسا, كىتاپ ءدۇ­كەندەرىن ارالادىق. اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا جۇرگەن قويىلىمداردىڭ ىشىندە كورمە­گەنiمiز كەمدە-كەم. ونداعى باستى رولدەردە وينايتىن ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ ءبارىن دەرلىك تانىپ العانبىز. پرەمەراسىن تاما­شالاۋعا اسىعا­مىز. سەبەبى, قويىلىمنىڭ ەڭ ءبىر ەستە قالاتىن كەزى سول. وعان اۆتور دا شاقىرىلادى. قازاق ادەبيەتى مەن ونەرiنiڭ بەتكە ۇستار قايماقتارىنىڭ ءبارىن ۇشى­را­تاسىڭ. ماڭ-ماڭ باسىپ مۇسىرەپوۆ كەلە جا­تادى, زايىبىمەن. مىنا تۇستان سابەڭ شى­عادى, ءماريام اپاي ەكەۋى. مۇحتار اۋەزوۆتى دە تالاي رەت كوردiك. قويىلىم سوڭىنان سپەكتاكلدى ساحنالاعان بۇكىل قۇرام ساحنا تورiنە كوتەرiلەدi. «اۆتور, اۆتور!» دەپ ايقايلايدى, قول سوعادى كۇللى زال. ءسويتiپ, ساحناعا شىقپاسىنا قويمايدى... * * * جاقسى بولا بىلگەنگە, جانى ىزگى ادام اتانا العانعا نە جەتسىن! ونداي جاندار قاي جەردە دە, قانداي ورتادا دا قادىرلى. ويتكەنى, ءومiردiڭ ءسانى مەن سالتاناتىن كىرگىزەتىن كىسىنى حالىق ارداقتايدى, الاقانىندا ۇستايدى. ول – قوعامنىڭ بايلىعى. وندايلار ۇلتقا دا, ۇلىسقا دا بولiنبەيدى. ءدۇيىم جۇرتقا ورتاق ادام بولادى. ءوز ومiرiمدە سونداي جان­دار­دىڭ تالايىن كەزىكتىردىم. بىرگە تۋعان باۋى­رى بولسام ءبىر باسقا, تۋىپ-وسكەن توپىراعىم دا بولەك. بىراق, سول كىسىلەر قاجەت جەرىندە بولىستى, قارجىلىق جاعىنان قارايلاستى, قىزمەتتە وسۋiمە ىقپال ەتتى. قىزمەت دەگەننەن شىعادى, مەكتەپتى ال­تىن مەدالمەن بىتىرگەنىم سەكىلدى, جوعارى وقۋ ورنىن دا ۇزدىك اياقتادىم. قىزىل ديپلوم الدىم. ەشكىمدى جۇمىسسىز قالدىر­ماي­تىن زامان عوي. ەڭ جاقسى جەرلەرگە ەڭ اۋەلى بالى جوعارى قىز-جىگىتتەردى جىبەرەدى. بىزبەن بىرگە تامارا دەيتىن قىز دا ءبىتىردى. اكەسى – مينيستر. مەن وعان ىلەسىپ ۇيىنە بارىپ تۇراتىنمىن. اكەسى ميحايل گريگورەۆيچ روگينەتسپەن اڭگىمەلەسىپ, تالاي مارتە قاتار وتىرىپ دامدەس تە بولدىم. قىزى ساباققا ونشا ەمەس. مەنى جاقىن تارتىپ ءجۇ­رەتىن سەبەبى دە تامارانىڭ وقۋىنا باي­لا­نىستى. بىلگەنىمدى ۇيرەتەمىن. شەشەسى دە جاقسى كىسى. ءبىر جاعى ازىلدەگەن بولىپ, ءبىر جاعى ىشكى ەسەبى شىعار: – راحيمجان, ەسلي تى بۋدەش جەنيتسيا, يا س ۋدوۆولستۆيەم تامارۋ تەبە وتدام, – دەيتىن ەدى. ءسويتiپ, ۇزدىك بىتىرگەنىمە قاراي ەڭ ءبىرىنشى جولداما ماعان بۇيىردى. تامارانىڭ بالى تومەن, سوعان قاراي كوميسسيا مۇشە­لەرىنىڭ الدىنا سوڭىنا سالىم باردى. اكەسى – مينيستر, سولاي بولا تۇرا الماتىدا الىپ قالماي, ەسىككە جىبەردى. قاراڭىزشى, ءمينيستردىڭ جالعىز قىزى!.. «ءاي, مۇنىڭ ءبارى ءجاي, سىرت كوز ءۇشىن جاسالعان سىرعىتپا تىرلىك قوي. ءالى-اق كو­رەرسىڭدەر, ول وسى جەردەن ءبىر جايلى ورىنعا جايعاسادى», دەدى بىرگە وقىعان جولداستار. بىراق, ءبارى باسقاشا بولدى. تامارا ەسىك قالاسى ەمەس, ارعى جاعىندا «قاراتۇرىق» دەيتىن كەڭشارداعى ورتا مەكتەپكە بارىپ, بيولوگيادان ساباق بەرىپ, جەرگىلىكتى ۇيعىر جىگىتىنە كۇيەۋگە شىقتى. مىنە, مەن سوعان كۋامىن. قازىر مينيسترلەر بىلاي تۇرسىن, اۋداننىڭ اكىمى نەمەسە اۋداننىڭ سوت سالاسى مەن پروكۋراتۋراسىندا جۇرگەندەر سويتە مە؟.. ارينە, ادىلەتسىزدىككە وكiنەسiڭ. مي­نيستر­دىڭ بالاسى – مينيستر, گەنەرالدىڭ بالاسى گەنەرال بولىپ جاتىر. ەگەر سول شىركىندەر اتقارعان ىسىنە لايىق بولسا, ءجون-اۋ. ايتكەنمەن مۇلدە ولاي ەمەس قوي!.. قايران, قادىر كوكەم ايتقىش-اق! «ءوز­گەگە ادال بول, وزiڭە قاتال بول», دەيدى. باسقا ەمەس, مەملەكەتتىك ۇلكەن لاۋازىمدا جۇرگەن­دەر­دىڭ ادالدىقتان اينىپ, قوعامنىڭ ءمۇد­دەسىن جەكە باستارىنىڭ ماقساتىنان تومەن­دەتiپ, ءتىپتى مۇلدە ەسكەرمەيتىن جاعدايعا دەيىن جەتكەنىنە پرەزيدەنتتىڭ ءوزi كۇيىنىپ, كۇيزەلىپ سويلەدi. «بولاشاق» باعدارلا­ما­سىمەن ءبىلىم الىپ كەلەدى دە, ءبىر-ءبىر كرەسلوعا قونجيا كەتەدى. نەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. سول ورىندا نە ءۇشىن وتىرعانىن ايتا ال­ماي­تىنداردىڭ ابدەن كوبەيگەندiگiنەن حالىق قاسىرەت شەگۋدە», دەدى. مىنە, سوندايلارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان روگينەتستىڭ پرينتسيپشىلدىگى ۇلگى-ونەگە بولسا عوي, شىركىن! * * * دانا ەسكەندىردەن: – ءسىز نەگە تۋعان اكەڭىزدەن گورi ءتا­لىم­گەرلەرىڭىزدى ءاز تۇتاسىز؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا ول: – اكەم ماعان وتپەلi ءومiردi عانا بەردى, ال تالىمگەرلەرىم ماڭگىلىككە باراتىن جانىمدى جانىپ, بەكەمدەدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ارينە, اكەنىڭ ورنى بولەك. اكە ءومiرiن جالعاستىراسىڭ. ءۇمىتى بوپ جاناسىڭ, شى­راعى بوپ جارقىرايسىڭ. ول – جالعىز, جەكە-دارا. ال تالىمگەرلەرىڭ كوپ. ولاردىڭ ءبىرى سوزiمەن دەم بەرسە, ەكىنشىسى ىسىمەن جەبەيدى. مەن ءۇشىن سونداي ورنى وزگەشە اعالاردىڭ ءبىرى – حايدار ارىستانبەك ۇلى ارىستانبەكوۆ. ءبىر كۇنى سول كىسى قابىلداۋىنا شاقىرىپ, اڭگىمەلەستى. جاڭادان ءبىر فاكۋلتەت اشى­لادى ەكەن. – راحىمجان, سەن سوعان دەكان بولاسىڭ, – دەدى بىردەن. اۋەلگىدە توسىلىپ قالدىم. سودان ۇندەمەي وتىرۋدى قولاي كورمەي: – حايدار ارىستانبەك ۇلى, ەگەر ءسىز كۇن­دەلىكتى اقىل-كەڭەس بەرسەڭىز, مەن بولايىن, – دەدىم. – اقىلىڭ جەتەدى, تەك قانا باتىلدىعىڭ جەتسە, ءبىتتى! بايقاۋىمشا, سەن ودان كەندە ەمەس­سىڭ. قانە, وسى قازىر ءوتiنiشiڭدi جاز, – دەدى. ءسويتiپ, تۋرا وتىز ءۇش جاسىمدا سايلاۋ دوداسىنا سالدى دا جىبەردى. سونىمەن, كوپ داۋىس جيناپ, جاڭادان قۇرىلعان فاكۋلتەت­تىڭ جاس دەكانى بوپ شىعا كەلدىم. سول ۋاقىتتا ينستيتۋتتا قانشاما فاكۋلتەت بار. كىلەڭ دەكاندار رەكتوراتتاعى جينالىس, باسقوسۋلاردا ءجيى-ءجيى جۇزدەسىپ قا­لامىز. ىشتەرىندەگى ەڭ جاسى مەن بولاتىن­مىن. وعان دەيىن دەكاننىڭ ورىنباسارى, يا باسقاداي قىزمەتتەر اتقارعانىممەن, باستاپ­قىدا «اپىراي, قالاي بولار ەكەن؟» دەپ جاسقانشاقتاعانىم راس. ويتكەنى, ىرگەسى ەندى عانا قالانىپ جاتقان فاكۋلتەت, رەكتوردىڭ سەنىمىنەن شىعا الار ما ەكەنمىن دەدىم. جوق, بىرتە-بىرتە شارۋامىز شيراي باستادى. ارادا ەكى جىل وتكەندە جاڭادان اشىلعان فاكۋلتەتىمىز ينستيتۋت, ءتىپتى قالانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا اۋقىمىندا, ودان كەيىن بۇكىل كەڭەستەر ودا­عىنداعى سالالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جاقسى جاقتارىنان ءجيى-ءجيى اۋىزعا الىنىپ, ماقتالاتىن دەڭگەيگە كوتەرiلدi. مىنە, سول كەزدە عوي حايدەكەڭنىڭ ءدۇيىم ەلدىڭ كوزiنشە: – راحىمجان, كۇندەلىكتى كومەكتەسiپ, اق­ىل-كەڭەس بەرىپ تۇرساڭىز عانا دەكان بو­لا­مىن دەگەنىڭ ەسىڭدە مە؟ سودان بەرى ءۇش جىل ءوتتi. سەن مەنىڭ اقىلىما دىلگەر بولماي-اق, قانشاما ىستەر اتقاردىڭ, ءبىز ويلاماعان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىڭ. وسى بەتىڭنەن تانبا! – دەپ ريزاشىلىق بىلدىرگەنى. * * * «ارىستانداي ارپالىسىپ ەڭبەكتەنگەن ادامنىڭ قولىنا باقىت قۇسى ءوزi كەلىپ قونادى. قۋىس كەۋدە جازعاندار عانا: «ءبارى تاعدىردان!», دەيدى. تاعدىردى قاھارماندىق ىستەرىڭمەن جەڭ; الدا-جالدا ىنتا-جىگەرىڭ تابىسقا جەتكىزە قويماسا, وندا سەنىڭ كىناڭ جوق!» دەيدى ەجەلگى ۇندىلىكتەر. كانديداتتىق جۇمىسىم ءساتتى قورعالدى. ەندى الدىمدا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تۇر­دى. رەسەيلىك عالىم, وزiمە ۇستازدىق ەڭبەگىن اياماعان ازامات اندرەي ۆاسيلەۆيچ سوكو­لوۆ­پەن كەلىسە, كەڭەسە وتىرىپ, فوسفورلىق تى­ڭايتقىشتاردىڭ وسiمدiكتەرگە تيگىزەتىن اسەرى جونiندە زەرتتەۋدى ارنايى تاقىرىپ ەتىپ ال­دىم. ىزدەنۋ بارىسىندا الەمگە وسى سالا عى­لىمىنىڭ اسقان مايتالمان اكادەميكتەرى بو­ريس الەكسەەۆيچ ياگودين, اگروحيميانىڭ نە­­گىزىن سالعان اندرەي ۆاسيلەۆيچ پەتەر­بۋرگ­سكي, سەمەن يوسيفوۆيچ ۆولفكوۆيچ, پەتر ميحايلوۆيچ سميرنوۆ, دميتري الەكساندروۆيچ كورەنكوۆ, بەلورۋس عالىمى تامارا نيكاندروۆنا كۋلاكوۆسكايا, ۋكرايندىق پەتر الەكساندروۆيچ دميتريەنكو جانە باس­قا دا عۇلامالارمەن ديدارلاستىم, تالاي سيم­­پوزيۋمدار مەن سەمينارلارعا بىرگە قا­تىستىق. ونداي باسقوسۋلارعا كوپتiڭ ءبىرى بوپ قانا قويماي, جاساپ جاتقان جۇمىستارىم جونiندە ءسوز سويلەپ, باياندامالار جاسادىم. عىلىمي ەڭبەگىم كوز الدارىندا ەكشەلدى. سونىڭ ارقاسىندا 1984 جىلى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەميا­سى­نىڭ عىلىمي كەڭەسىندە دوكتورلىق ديسسەرتا­تسيامدى ويداعىداي قورعاپ شىقتىم. بىراق, وكiنiشتiسi, ارادا ەكى كۇن وتپەي الدەكىمنىڭ ۆاك-قا جازعان «دومالاق ارىزى» قۋانى­شىمدى سۋداي باستى. قۇداي-اۋ, سونداي الىپ بارا جاتقان ءمىن بولسا ەكەن! ءبارى ءىشتار­لىق­تىڭ كەسىرى. ارينە, قاتتى قىنجىلدىم. قور­عاعان جۇمىسىمنىڭ قۇنىن بىلەتىن عا­لىمدار دا «اتتەگەن-ايلادى». «راحىمجان, ەرەگىسكەندە ەكى رەت قورعا!», دەدى. ءسويتiپ, ەكىنشى رەت قورعادىم. «سورلى سۋعا تىشادى, بوعى قال­قىپ شىعادى» دەگەن عوي اتالا­رى­مىز. الگى ارىزسىماقتا وزiنشە شەگەلەپ كورسەتكەن «كەم­شىلىكتەردىڭ» بارىنە دالەلدى جاۋاپ بەرىپ, تۇگەلىمەن جوققا شىعاردىم. عىلىمي كەڭەس­تىڭ مۇشەلەرى تاعى دا ءبىر كىسىدەي داۋىس بەردى. جەلدىڭ قايدان ەسكەنىن, بالەنىڭ قاي تۇس­تان قىلتيعانىن ءىشىم سەزدى. بىراق, قادىر اقىن ايتقانداي, «وزگەنى كەشىرە ءبىلدىم, ءوزiم­دi وسiرە ءبىلدىم». سونىڭ ناتيجەسىندە جا­ۋىم­دى كوبەيتپەي, ەڭبەك ەتتىم, الاڭسىز ءجۇر­دىم. جۇرەكتى دە, جۇيكەنى دە ساقتايىن دەدىم. ءوزىمنىڭ بار سانالى ءومiرiمدi وتكiزگەن قارا شاڭىراقتا رەكتور بولمادىم دەمەسەم, قىزمەتكە وكپەم جوق: مەن اتقارماعان لاۋا­زىمدى ورىن قالمادى. زەينەت دەمالىسىنا شىققان سوڭ دا قادىرىم قاشپادى, اگروحيميا جانە توپىراقتانۋ كافەدراسىندا مەڭگەرۋشى بولا ءجۇرىپ, ىزىمنەن ىلەسكەن جاستارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ءاربىر پروفەسسور, اكادەميك مەن سەكىلدى شاكىرتتەر تاربيەلەي السا, جامان بولماس ەدى. ماسەلەن, وسىعان دەيىن وتىز توعىز عىلىم كانديداتىن, ون ءتورت عىلىم دوكتورىن قورعاتىپپىن. سولاردىڭ اراسىندا ءبىر شاكىرتىم – اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ەلى­مىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, ەكىنشى ءبىر شاكىرتىم – اندرەي لەونيدوۆيچ يۆا­نوۆتىڭ رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ جۇرگەنىن, ابدۋللا ساپاروۆ­تىڭ ينستيتۋت ديرەكتورى, ساعىنتاي ەلۋ­باەۆ­تىڭ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەكەنىن ماق­تانىش سەزىممەن اۋىزعا الامىن. سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى اگروحيميا, توپىراقتانۋ, وسiمدiك قورعاۋعا قاتىستى عىلىم سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, عالىمدىق جولعا تۇسكەن ازاماتتاردىڭ ىشىنەن ماقتاارال عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يبادۋللا ۇمبەتاەۆ پەن شورتاندىداعى ورمان شارۋا­شىلىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك بولات ءماجين ۇلى مۇقانوۆتى, مەحانيكا­لان­دىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, پروفەسسور سەيىتقازى قاشۋوۆتى, ءوس­ىم­دىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اباي ساعيتوۆتى بولە-جارا ايتار ەدىم. ءوزىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى تاستانبەك اتاقۇلوۆ, ءالىمباي بالتاباەۆ, ساعىنباي قال­دىباەۆ, قيزاتوللا مۇحامەدكارىموۆ سەكىلدى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان بولىپ ءجۇر­گەن راۋشان رامازانوۆا, امانگەلدى ءۇم­بەتوۆ, مارجان سالىقوۆا, الما مالىمباەۆا سەكىلدى شاكىرتتەرىممەن تەك قانا تىڭايت­قىش, توپىراق جاعدايى ەمەس, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ماسەلەسىندە قو­يان-قولتىق ارالاسا جۇمىس ىستەۋدەمىز. * * * جاقسى سوزگە جان ۇيدى. جاقسى جۇمىس جىگەرىڭدى جانيدى, جانىڭ ءلاززات الادى. الدىمداعى ءىلىم-بىلىمگە باۋلىعان اعا­لا­رى­مىز بەن اپالارىمىزدىڭ سۇيگەن ىسىڭمەن ­اينالىس دەيتىنى سودان ەكەن عوي. ءيا, سولايى – سولاي شىعار. الايدا ازا­ماتتىڭ ابىرويىن اسىرىپ, ەڭبەگىن جان­دى­راتىن ەڭ اۋەلى العان جارى ەكەنىنە ەشكىمنىڭ ايتار داۋى بولا قويماس. سوندىقتان قاي كەزدە دە جاناشىرىم, جەلەۋشىم دە, دەمەۋشىم دە بولا بىلگەن اياۋلى جارىمدى اۋىزعا الامىن. ايەل – ەر ازاماتتىڭ تاعدىرى عوي. باعىن دا اشاتىن – ايەل, سورى بولاتىن دا – ايەل. ويتكەنى, جامان ايەلدى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر مىقتى بولسا, الەمدى بيلەگەن الەكساندر ماكەدونسكي ايەلى وليمپيانى دەگەنىنە كوندiرiپ, ويعا العانىن ىستەتەر ەدى-اۋ! الايدا ولاي بولماي: «مەنىڭ بارلىق سوعىس­تارىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ جويقىنى – ايەلىم وليمپيامەن بولعان سوعىس», – دەپ جازىپتى ءوز ءومiرi جونiندەگi جازبالارىنىڭ بىرىندە... * * * «قىز كەزىندە ءبارى جاقسى, جامان قاتىن قايدان شىعادى؟» دەۋشى ەدى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى. بەس جىلدا بىلىستىك دەگەنىمىزبەن, ءومiر – ۇزاق جول. بۇل اركىمگە سىناق. سوعان سىنباي, شىداي الامىز با؟ تۇرعاناي كەزىككەن سىنداردىڭ بارىنەن سۇرىنبەي ءوتتi. قاراعانى مەنىڭ قاس-قاباعىم بولدى. ك ۇلىپ ءجۇردى, ءان سالدىردى. بۇلبۇل-ەكەش بۇلبۇل دا جانى جاي تاپقان, تابيعاتتىڭ تامىلجىعان شۋاقتى شاعىندا عانا سايرايدى. ءجۇزىمنىڭ جارقىن, ويىمنىڭ اشىق, كۇلكىمنىڭ كەلىستى بولعانى – مىڭ قىزدىڭ اراسىنان تاڭداپ العان تۇرعانايىمنىڭ ارقاسى. عىلىمنىڭ سوڭىندا ءجۇردىم. ايلاپ ستۋدەنتتەرمەن جولساپارلايتىن, وندiرiستiك ءتا­جى­ريبەلەرىن بىرگە وتكiزەتiن جىلدار قالدى ار­تىمدا. ۇيگە قارايتىن, بالا تاربيەسىنە الاڭ­داۋعا مۇرشام بولمادى. سونداي تىعى­رىقتىڭ بارىنەن قۇتقارعان – تۇرعاناي. مۇ­راتىمىزدى ماپەلەپ, ەل قىزىعاتىنداي ەتىپ ءوسiردى. كەيىن قۇداي ينديراداي كەلىندى كەزىكتىردى. ەكەۋىنەن كورگەن اقمارال, ارداق, كاميلا ەسىمدى ءۇش نەمەرەمىز بار. اقما­را­لىمىز ماگيستراتۋرادا وقىسا, ارداعىمىز كيمەپ-ءتىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا, ال كامي­لا­مىز ەڭ سۇيىكتىمىز, ويتكەنi, نەبارى بەس جاستا. اتا مەن اجەنىڭ ايتار اڭگىمەلەرى نەمەرەلەرىنە كوبiرەك اۋا بەرەدى ەكەن. قولىمىز قالت ەتسە, سولاردىڭ اراسىندا بولۋعا اسىعامىز. ءومىر وتكiنشi. دانالار ايتقانداي: «تاۋ­دىڭ ءوزi دە بىرتە-بىرتە شوگەدi, جۇل­دىزدار دا ەرتە مە, كەش پە سونەدi». قالاتىنى – ەستەلىك. بالالارىڭا جيناپ بەرگەن دۇنيە – دۇنيە بولمايدى. ولار دا ءوز ومiرلەرiن وزدەرiنشە قۇرىپ, ءبىز وتكەن سوقتىقپالى, سوقپاقتى ءومiر جولىنان ءوتۋi كەرەك. ءبىز سونداي تاربيە بەرىپ ەدىك, ەندى ۇلىمىز بەن كەلىنىمىزدىڭ ىزدەرىنەن ەرگەندەردىڭ كىسىلىك كەلبەتتەرىن قالىپتاس­تى­را الساق, ول دا ۇلكەن ەڭبەك, اتا مەن اجەنىڭ قاسيەتتى ەڭبەگى. «ادامداردىڭ جاساعان ءىسىنىڭ ەڭ جاقسىسى – جاقسى تاربيەلەگەن بالا-شاعاسى جانە قيا­ناتسىز جاساعان ساۋداسى» دەمەي مە مۇحام­مەد پايعامبار (س.ع.س.) ءوز حاديستەرىندە. ساۋدا-ساتتىق اۋلەتىمىزدىڭ ماڭدايىنا جا­زىل­ماعان, بىزگە ەنشىلىسى – ادال ەڭبەك, رۋحاني ىزدەنىستەر. بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بىزدەن تالاپ ەتەتىنى دە – وسى. * * * شىعارماشىلىعى كەلەشەككە كەتەتىن, قازاق ولەڭ الەمىنىڭ كوكجيەگi بوپ جەلكىلدەپ تۇراتىن جىرلاردى كوپ جازعان قادەكەڭدى – قادىر اعامدى ءاربىر شۋماعىنداعى ەمەس, ءاربىر تارماعىنداعى ۇيىعان ويلارى ءۇشىن ءپىر تۇتام. – ءاي, وسى قادەكەڭ ايەلدەر تۋرالى دا كوپ جازادى, – دەدىم ءبىر كۇنى «الماتى اقشامى» گازەتىندە بەرگەن ناقىل سوزدەرiنە كوز جۇگىرتىپ. – ە, نە دەپتى؟ – دەيدى تۇرعاناي. – نە دەپتى دەيسىڭ بە؟ – دەدىم ك ۇلىپ. – ايەلدىڭ بار اۋىرتپالىق, قيىنشىلىعىن جۇرەگىنەن وتكiزگەندەي: تاعدىر دەگەنىڭ بىردە بوران, بىردە قۇيىن... ايەل بولۋ دەگەنىڭ سونداي قيىن, سونداي قيىن... – دەپتى. بۇل ويلارى وعان ۇناپ كەتسە كەرەك: – ە, سەن قالاي دەپ ەدىڭ؟ ەگەر مىقتى بولساڭدار, ءبىر كۇن ايەل بوپ كورiڭدەرشi! – دەدى شيرىعىپ. – ويباي, تۇراش, سەنىكى ءجون. قادەكەڭ ەكەۋىڭدى قۇپتاماي, ماعان نە كورiندi? – دەدىم ىعىنا جىعىلعان بولىپ. – مەن ەندى باسقا ءبىر ويىن ايتايىن: جاقسى ايەل – تاتۋلىقتىڭ ىرگەسى, جامان ايەل – تەمىر تورلى تۇرمەسى. – راس قوي, راحا, ءۇيدىڭ ءۇي بولماعى ەڭ اۋەلى ايەلدەن. ول قىتىمىر, كوكايىل بوپ جولىقسا, ىسكە ولاق, سالدىر-سالاقتىعى جانە قوسىلسا, ونداي ايەلدى قاي ەركەك جوندەيدi? – دەپ تەرەڭدەپ كەتتى تۇرعاناي. – ەركەك ەركەكتىگىن جاساپ ءبىر ۇرار, ودان كەيىن قول كوتەرگەندەي بولسا, سول ساتتە ميليتسياعا شاعىمدانىپ ايداتىپ جىبەرسە قايتەدى؟ – ويباي, ارعى جاعىن ايتا كورمە! وندايلار وزiمەن كەتسىن... ءيا, كوردiك قوي تالايىن. سوندا ازامات­تا­رىن اياعانبىز. «العانىڭ جامان بولسا, كو­ڭi­لiڭ جارىم» دەگەن, سىرتتا كەرىم جىگى­تى­مىزدىڭ ۇيدە پۇشايمان كۇيگە تۇسكەنىن كور­گەنبiز. «اتىڭ جامان بولسا, ارمانىڭ كەتەدى; العا­نىڭ جامان بولسا, مەيمانىڭ كەتەدى» دەمەكشى, نە دۇرىستاپ ىشە الماي, نە ەمىن-ەركىن كو­سiلiپ وتىرا الماي – كەتكەنبىز. سونداي ءبىر جو­لى التىن ۇيامنىڭ تابالدىرىعىن اتتاي بەرە: – ءاي, تۇرعاناي, سەن مەنىڭ باقىتىم ەكەنسىڭ! – دەگەنمىن. – سەن بۇگىن جاڭالىق اشقانداي بوپ كىردىڭ عوي, راحا-اۋ! – دەگەن ول ايداي ءجۇزى شىراي شاشىپ. – كۇندە وسىلاي دەگىم كەلەدى. الايدا جۇ­مىسباستى بوپ ايتۋدى ۇمىتىپ كەتىپ ءجۇرمىن عوي, – دەيمىن. ول دا كۇلەدى, مەن دە كۇلەمىن. الگىندە عانا كۋا بولعان كوڭiلسiز جاي ءوز-وزiنەن ۇمى­تىلا بەرەدى. لاجى بولسا, تەك قانا جاقسىلىقتى اۋ­ىزعا الىپ, ىزگى جۇرەكتى جاندارمەن ءجيى-ءجيى جۇزدەسكەن ءجون-اق. ولاردان جان جىلۋىن الاسىڭ, كوڭiل-قوشىڭ كوتەرiلەدi. ال سونداي جان ومiرلiك سىڭارىڭ بولسا شە؟ ءبىر مەزەت جان جارىڭدى قولپاشتاپ قوي­عان دا جاقسى. بۇل جاي كوڭiل ءۇشىن ەمەس, ءومiر ءۇشىن قاجەت. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ءوزi حاديستەرىندە: «ءادىل, جاقسى ادام ايەلىنە بيازى مىنەزبەن, مەيىرىمدى قارىم-قاتىناس جاسايدى. ادىلەتسىز ادام ايەلدەردى قورلايدى, تومەندەتiپ ۇستايدى. ايەلدەرگە جاقسى, جىلى ءسوز كەرەك. ايەل ول سوزدەردi ەرەكشە باعالايدى», دەيدى. * * * 1960 جىلى اكە-شەشەمدى قۋاندىرايىن, ەل-جۇرتىمدى كورسەتەيiن دەپ پويىزبەن جولعا شىقتىق. ۇزاق جول. ۆاگوننىڭ ءىشى كوڭiلدi. جول-جونەكەي جابىرقاي قويمايسىڭ. ىپ-ىستىق شايىمىزدى ءىشىپ, اڭگىمەمىز جا­را­سىپ وتىرىپ, ارا-اراسىندا تۇرعاناي «ءتۇ-ۋ, اۋىلىڭ نە دەگەن الىس ەدى!» دەپ قويادى. ارعى جاعى دا ءتيىپ تۇرماعان جەر ەكەنىن قۇلاعىنا قۇيىپ, ويىن ۇيرەتۋ ءۇشىن: «بۇل دەگەن ەڭ ازابى عوي. ارعى جاعى نەبارى ءۇش-اق ءجۇز شاقىرىم, زۋ ەتىپ جەتىپ بارامىز» دەپ قويامىن. «جولدارى جاقسى ما؟» «كەرەمەت! جالتىراعان اسفالت جول عوي. ارعى جاعىمىزدا رەسەي جاقىن. ماشينە دەگەن توقتاماي زۋلاپ اعىلىپ جاتادى». «جاقسى بولدى عوي, – دەيدى جاس بالاشا قۋانىپ. – ءبىزدىڭ تۇركىستاندى كوردiڭ عوي, اينالاسى ميداي جازىق. جازى ىستىق. جەمىس-جيدەك, كوكونiسى مول. قىسى-جازى ۇزىلمەيدى, قانداي راحات! سەندەردىڭ جاقتا دا جاسىل اعاش كوپ شىعار. تابيعاتى قالاي؟» – دەيدى ساۋال ۇستىنە ساۋال قويىپ. «وي, ول جاعىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس! قاپتاعان كول, سۋلى جەر. سۋلى جەردىڭ نۋلى بولاتىنىن ءوزiڭ دە بىلەسىڭ. كولدەرiمiز بىرىنەن كەيىن ءبىرى جالعاسىپ جاتادى. ءۇستى قيقۋلاعان اققۋ قۇس, قاز-ۇيرەكتەن ءبىر ارىلمايدى. ورالدىڭ بۇكىل ورىستارى سوندا. ءوزى, ءبىز وندايعا جوقپىز عوي, اقكول, قاراكول, شوپتiكول, جيەكتى­كول­دiڭ راحاتىن كورەتiن تەك قانا سولار. با­لى­عىن جەيدى, جاز بويى جاعاسىندا جالاڭاش­تانىپ قىزدىرىنىپ جاتادى. وزدەرىنىڭ ايەلدەرى دە قىزىق», – دەپ قويامىن. «ءتۇ-ۋ, قانداي عاجاپ جەردە تۋعانسىڭ سەن! كولi دە, ءشوبi دە كوپ ەكەن. ورمان-توعايلى ءوڭiر ادەمى بولادى عوي», – دەيدى كورگەنشە اسىعىپ. – راحاڭنىڭ الدايتىنىن قايدان بىلەيىن, – دەپ, سول ءسوزiم ءالى كۇنگە دەيىن ەسىنە تۇسسە كۇلەدى. – ءتۇنى بويى ءجۇرىپ, تاڭەرتەڭ قاراساق, ميداي دالا. ىرىمعا كورسەتەتiن اعاشى بولسايشى! ءبىر اعاش جوق-اۋ, ءبىر اعاش... «ك ۇلىپ جۇرسەڭ, مىسقالداپ ەت جينارسىڭ; كۇلمەي جۇرسەڭ, مىسقالداپ دەرت جينارسىڭ». سوندىقتان ك ۇلىپ جۇرۋگە ىلىك ىزدەگەن ءجون-اق. قازاقتىڭ ءتۋابىتتى تابيعاتى سولاي جارا­تىلعان ەمەس پە؟ وسىنداي ءورشiل مىنەز, قاسيەتتى بولماساق, ءبىز الدەقاشان-اق جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتەتىن ۇلت ەدىك. نيەتىمىز تازا, جۇرەگىمىز اق. قىرىق جىلدىق قىرعىننان دا, ءجۇز جىلدىق جاۋگەرشىلىك زاماننان دا, الاپات اشتىقتان دا امان شىققانىمىز, ءوسiپ, كوبەيگەنiمiز وسى نيەتىمىزدىڭ تۇزىكتىگىنەن. ايتپەسە, جوڭعار شاپقىنشىلىعى, جوڭعار قىرعىنى دەگەندى تاريحتان وتە جاقسى بىلەمىز. ال اتا-بابالارىمىز الىسىپ وتكەن, اياماي جەڭگەن سول جوڭعار حالقى قايدا ءوزi, بار ما, جوق پا؟.. مىنە, مەن سولاردى جەڭگەن باتىر حا­لىقتىڭ ءبىر بالاسىمىن عوي. اتا سالتى­مىز­دى ارداقتايمىن, ءداستۇرىمىزدى ساقتايمىن. الگى بابالاردان بەرىلگەن كيەلى سەزىم, ءورشiل مىنەز, وجەتتiگiمiزدi جوعالتىپ الماۋىمىز ءۇش­ىن ۇيدە دە, تۇزدە دە ايتا جۇرەمىن. – ءاي, راحا, وسى قاسيەتىڭمەن اتا ءداستۇرىن اتتاپ كەتپەيتىن مىنا مەنى دە يلىكتىرىپ, قولىڭا قوندىردىڭ-اۋ! – دەيدى ءازىلى اۋزىنان تۇسپەيتىن تۇرعاناي. – ءوزىڭ ەمەس پە, قولتىعىما جارماسقان. قاراعا قىزدارىن بەرمەيتىن قوجالاردىڭ قاتىپ قالعان ءداستۇرىن بۇزعان دا ءوزiڭ. «ءبىر كۇن تورە بولا سالساڭ نەڭ كەتەدى» دەگەنىڭ ەسىڭدە مە؟ – دەيمىن ك ۇلىپ. – ويباي-اي, ونى شىعارعان مەن ەمەس, عا­ليا جەڭگەم عوي. سول كىسى عوي كەڭەس بەرگەن... راسىندا, سولاي بولعان. بارعان بەتتە, وڭاشالاپ: – اينالايىن قاراعىم, ساعان جاسى ۇلكەن كىسىلەر, اتالار, اپالار كەلگەندە «قاي رۋ­سىڭ؟» دەپ سۇراسا, «باتىستىڭ تورەسiمiن» دە. ايتپەسە بۇعان دەيىن بىزدەر بىردە-ءبىر قى­زىمىزدى باسقاعا ۇزاتقان ەمەسپىز, – دەدى اقىرىن عانا. – جەڭگەي-اۋ, مەن قايتىپ تورە بولامىن؟ – دەپ كەلە جاتىر ەدىم, كۇلدى. – اينالايىن, ەكەۋىڭ ءبىر-بىرلەرىڭدى قالاپ قوسىلعان ەكەنسىڭدەر, باقى