توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسى
– سەرگەي ميحايلوۆيچ, ءبىرىنشى سۇراقتى جاقىندا وتكەن وقيعا – قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا سانكت-پەتەربۋرگتە ۇيىمداستىرىلعان قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا توراعالىعىنا ارنالعان “ەقىۇ جانە تمد: جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار” اتتى حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفەرەنتسيامەن بايلانىستىرىپ قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. سۇراقتىڭ بۇلاي قويىلۋى وتە ورىندى دەپ بىلەمىز, ويتكەنى, قازاقستان توراعالىققا دوستاستىق ەلدەرىنەن ورتاق كانديدات رەتىندە شىقسا, پارلامەنتتىك ولشەم تۇبەگەيلى دە كوپقىرلى ءارىپتەستىكتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى انىق.
– ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جوعارىدا اتالعان كونفەرەنتسياعا ارناعان قۇتتىقتاۋىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ جاۋاپ بەرسەم, ۇتىمدىراق شىعادى عوي دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ كەڭىستىگىندە سەنىم اۋانى مەن ءوزارا ءتۇسىنىستىكتى قامتاماسىز ەتۋدە پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ەرەكشە رولىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كوپقىرلى ءوزارا ءىس-قيمىلعا مىسال رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جۇمسالعان بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى اتادى. جانە دە بۇل, مەنىڭشە, تۇتاستاي العاندا, تمد ءتيىمدىلىگىنىڭ بارىنشا جاڭا, سونداي-اق جاريا ەتۋگە تۇرارلىق مىسالى بولسا, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ۇلەسى دە ايتارلىقتاي.
وسى ارادا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ دە “ەقىۇ مەن تمد سياقتى بەدەلدى دە ىقپالدى ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ پەرسپەكتيۆالى ءپىشىنىن قالىپتاستىرادى” دەگەن ءسوزدەرىن دە كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ونىڭ الەۋەتىن ەشقانداي بولىنبەيتىن كەڭىستىكتە, ياعني اتلانتيكادان ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى بارلىق ءبىرتۇتاس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ تەڭ دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىگىن قۇرۋ ءۇشىن بارىنشا پايدالانۋ وتە ماڭىزدى, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن دميتري مەدۆەدەۆ.
2011 جىلى تمد قۇرىلۋىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەلەنەتىنىن قاپەرگە سالا كەتەيىن. ونىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ سىرى, مەنىڭ پايىمىمشا, قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ەستۋى تيىستىگىندە جانە ەستىپ قانا قويماي, دۇرىس تۇسىنىلەتىنىنە سەنىمدى بولۋىندا جاتقانى كۇمانسىز. بىزدەردى ارتۇرلىلىگىنە قاراماستان, مادەنيەتتەرىمىز بەن وركەنيەتتەرىمىزدىڭ ۇيلەسىمدىلىككە ۇمتىلىسى مەن ەڭ كۇردەلى دەگەن پروبلەمالاردىڭ ءوزىن دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك, بۇكىل تمد تۇرعىندارى ءمۇددەلەرىنىڭ تەڭ قۇقىلىعى نەگىزىندە شەشۋگە دەگەن تالپىنىس بىرىكتىرىپ وتىر. تەك وسىنداي ءتارتىپ قانا ءبىزدىڭ باسقا دا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىمىزدى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا العىشارت جاسايتىنىنا سەنىمدىمىن. ال ءارىپتەستىكتەن كەلەتىن پايدا ولشەۋسىز جانە دوستاستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى ويلايتىندار ءۇشىن ايتارلىقتاي ارگۋمەنت بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە پارلامەنتاريلەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزى ۇلان-عايىر عانا ەمەس, ول – ايداي انىق ءنارسە. ءدال وسى ۇنقاتىسۋ ءبىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىمىز حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءتۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىق قالىپتاستىرۋدىڭ وتە ءبىر ءتيىمدى تەتىگى بولىپ وتىر. ول اسا ماڭىزدى دا كۇردەلى ءمىندەتتەر بويىنشا ۇتىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتىپ, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە ءدىني كەدەرگىلەردى الاستاۋدا.
– جاقىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى وكىلەتتىگى اياقتالادى. ۇيىم ءۇشىن 2010 جىل قانشالىقتى ءتيىمدى بولادى, نەسىمەن ەستە قالادى دەپ ويلايسىز؟
– ەقىۇ پايدا بولعان 35 جىل ىشىندە اتالعان ۇيىمدى العاش رەت تمد مەملەكەتى باسقاردى. دوستاستىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ اتىنان ۇجىمدىق ماندات يەلەنگەن قازاقستاننىڭ توراعالىعى, ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, ەقىۇ-نىڭ بەلسەندىلىگى مەن مودەرنيزاتسيالانۋىنا, اتلانتيكا مەن ەۋرازيا اراسىنداعى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن تەڭ جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىكتى – ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنداعى جاڭا ۇستانىمداردى ىلگەرى جىلجىتۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى.
قازاقستان دوستاستىق ەلدەرىمەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناسىن نىعايتىپ, ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىمەن جانە اقش-پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. ءدال قازاقستانعا تەك تاريحي عانا ەمەس, سونداي-اق گەوگرافيالىق جاعىنان ازيا ەلدەرىمەن جانە يسلام الەمىمەن كونسترۋكتيۆتى دە ناتيجەلى ۇنقاتىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ىڭعايلىراق.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ تەرىس ىقپالىنا قاراماستان, رەسپۋبليكاعا نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ورتالىق ازيا وڭىرىندە كوشباسشى بولىپ قالۋ مۇمكىن بولدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ءسىزدەر ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بارلىق تمد ەلدەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي وقيعا بولدى دەگەن ارىپتەسىم ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ ايتقاندارىمەن تولىق كەلىسەمىن.
قازاقستان ۇيىم قىزمەتىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر اكەلۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان جوق, بىراق وعان تەك “تەحنيكالىق” توراعا دەپ ايدار تاعۋعا بولمايدى. ول ۇيىمدى قازىرگى زامانعى قىر كورسەتۋلەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە دەر كەزىندە ويلىلىقپەن نازار اۋدارۋعا قابىلەتتى تەڭ قۇقىقتى ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە پايدالانا وتىرىپ, ەقىۇ-مەن ىرعاقتى ءىس-قيمىل تانىتتى. جانە دە ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى سوزىلمالى جانجالداردى رەتتەۋگە, ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى دامىتۋعا, توزىمدىلىك پەن تولەرانتتىلىق قاعيدالارىن ىلگەرى جىلجىتۋعا كۇش سالدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى كۇش-جىگەرى تۋرالى ايتقاندا, ءدال وسى جىلى ناقتى پىشىنگە يە بولعان “كورفۋ ۇدەرىسىن” بەلسەندى ىلگەرى جىلجىتۋىن, بولاشاق ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۇنقاتىسۋدى ەسكە سالا كەتكەن ءجون.
سونداي-اق الماتىدا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ مەن ونىڭ اياسىندا شەشۋشى حالىقارالىق ۇيىمدار – بۇۇ, ەقىۇ, ناتو, ەو, ەۋروپا كەڭەسى, تمد, ۇقشۇ جانە اوسشك وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزگەنىن دە قاپەرگە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق.
اۋعانستانداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قىزمەتتى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋعانستاننىڭ 1 مىڭ ازاماتىن ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇشىن 50 ميلليون اقش دوللارىن بولگەنىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. سونىمەن بىرگە, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جازىندا ۆەنادا ەقىۇ-نىڭ ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ارنايى كونفەرەنتسياسى ۇيىمداستىرىلسا, ونىڭ بارىسىندا اۋعان ەسىرتكى ترافيگىنىڭ پروبلەمالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
قازاقستان توراعالىعىنىڭ ماڭىزدى ءبىر قادامى رەتىندە ۇلتارالىق جانە ءمادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋلاردى ىلگەرى جىلجىتۋى بولعانىن اتاپ ايتقان ابزال. وسى ارادا قازاقستاننىڭ ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە, الەمنىڭ كونە وركەنيەتتەرىنىڭ توعىسىندا, ياعني شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپجاقتى بايلانىستار ورتالىعىندا ورنالاسقان عاجايىپ گەوگرافيالىق جاعدايىن ەسكە تۇسىرگەن دە ورىندى.
دەگەنمەن, قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستى ناقىشى, ەڭ ماڭىزدى جانە مۇمكىن تاعدىرشەشتى باستامالارىنىڭ ءبىرى دەپ مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەسەپتەيمىن. بۇل سامميت 10 جىلدان استام ۋاقىت باس قوسپاسا, ەندى ول حەلسينكي ۇدەرىسىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن قوسادى دەپ سەنەمىن.
– ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىنداعى, اۋعانستانداعى قاۋىپسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەمدەردەگى ىنتىماقتاستىق, قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى تاجىريبەسى, وسى ورايدا, تولەرانتتىلىقتى ىلگەرى جىلجىتۋ ءماسەلەلەرى ەنەدى. وسى جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋمنان رەسەي نە كۇتەدى, جەكە ءوز باسىڭىز نە كۇتەدى, ءومىر شىندىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ, وندا قانداي شەشىمدەر قابىلدانۋى ءتيىس؟
– جوعارعى دەڭگەيدەگى ىستامبۇل كەزدەسۋىنەن كەيىن 11 جىل وتكەن سوڭ العاش رەت قازاقستاننىڭ ەلورداسىنا ەۋروپانىڭ, ازيانىڭ, امەريكانىڭ 56 مەملەكەتىنىڭ كوشباسشىلارى مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى جينالادى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءوزى اتاپ وتكەندەي, بۇل يدەيانى ىلگەرى جىلجىتۋدا تمد پارلامەنتاريلەرىنىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي بولعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازاقستان باسشىسى 28 قازاندا پەتەربۋرگتە وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىنا ارنالعان حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفەرەنتسيا قورىتىندىلارى دا ۇيىمداعى كوكەيكەستى پروبلەمالاردى شەشۋدە جاڭا قادامدار ءىزدەستىرۋگە ىقپال ەتەتىنىنە, ءسويتىپ, ول پارلامەنتاريلەردىڭ زاڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىندە كورىنىس تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى...
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعالاۋىنشا, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىمىز, تەڭ قۇقىلى قاعيدالارىمىز بەن ءوزارا قۇرمەتىمىز نەگىزىندەگى ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنا قوزعالىسىمىزدىڭ جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتارى مەن “جول كارتاسىن” ايقىنداۋداعى تاريحي تاماشا مۇمكىندىگىمىز بولىپ تابىلادى.
– سەرگەي ميحايلوۆيچ, قازاقستاننىڭ ادەبيەتشىلەرى مەن جۇرتشىلىعى ءسىزدىڭ “ليتەراتۋرنايا گازەتامەن” ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىعىڭىزعا قىزىعۋشىلىقپەن جانە ماقۇلداۋمەن قارايدى. وسى ورايدا, بۇل باعىتتاعى شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىز تۋرالى بىلسەك دەپ ەدىك.
– اتالعان باسىلىم, مەنىڭ كوزقاراسىمشا, ءداۋىر اۋىسقان بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالا العان ازداعان گازەتتەردىڭ ءبىرى. جانە بۇل بەت-بەينە ءوزىنىڭ ينتەلليگەنتتىگىمەن قۋانتادى. گازەت – سىپايى, سەزىمتال, اقىلدى, وبەكتيۆتى اڭگىمەلەسۋشى, ول جانجالشىلدىقتى جاقتىرمايدى, وندا وسەك-اياڭنىڭ ءىزى دە جوق. سوندىقتان مەن ونىمەن ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن ىنتىماقتاسامىن – مەنىڭ سوزدەرىم مەن ۇستانىمدارىم وقىرماندارعا بۇرمالاۋسىز جەتەتىنىن بىلگەندىكتەن, سۇحبات بەرىپ تۇرامىن. رەسەي قوعامى ءۇشىن كوكەيكەستى پروبلەمالار بويىنشا ءوزىمنىڭ ماقالالارىمدى جاريالايمىن. مۇندا دا “ليتەراتۋرنايا گازەتا” كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە, ادەبي ۇدەرىستەرمەن شەكتەلمەيتىن كەڭ كولەمدى قىزىعۋشىلىقتارىنا بايلانىستى ءوزىنىڭ داستۇرلەرىنە بەرىك دەۋىمىز كەرەك. مادەنيەت, ادامگەرشىلىك, ەسكەرتكىشتەرگە كوزقاراس, جاستار تاربيەسى, وتباسىلىق قۇندىلىقتار – باسىلىم كوتەرەتىن تاقىرىپتاردىڭ بارلىعىن سانامالاپ شىعۋ دا قيىن – وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن تولعاندىراتىنى انىق. “لگ” اۆتورلارىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىن قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاپ وتىرامىن جانە دە گازەتتىڭ جاڭا ەسىمدەر اشاتىنىنا قۋانامىن.
– ءسىز “سپراۆەدليۆايا روسسيا” پارتياسىنىڭ جەتەكشىسىسىز جانە رەسەي پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ ءبىرىن باسقاراسىز. ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن ساياسي بىرلەستىك وكىلدەرى زاڭ شىعارماشىلىق ورگاندا باسىم بولىپ تابىلاتىن بيلەۋشى “ەدينايا روسسيا” پارتياسىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن قانداي قاعيداتتارعا سۇيەنىپ قۇرادى؟
– ءوزىڭىز دە بىلەتىن شىعارسىز, وسى جىلدىڭ 8 اقپانىندا “سپراۆەدليۆايا روسسيا” مەن “ەدينايا روسسيا” ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. اتالعان قۇجاتقا قول قويۋدىڭ شارتتارىنىڭ ءبىرى ەدينوروسستاردىڭ فەدەراتسيا كەڭەسىندە فراكتسيا قۇرۋعا ارەكەتتەنۋدەن باس تارتۋلارى بولدى. ءبىز رەسەي پارلامەنتىنىڭ جوعارعى پالاتاسى پارتيالىق نەگىزدە قۇرىلمايتىنىن, ەل ءوڭىرلەرىنەن وكىلدىك ەتەتىنىن الدەنەشە مارتە اتاپ كورسەتكەن ەدىك. قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدە, سونداي-اق ءبىزدىڭ پارتيا ءۇشىن ماڭىزدى پۋنكتتەر بار. ماسەلەن, “ەر” رف پرەزيدەنتىنە “سپراۆەدليۆايا روسسيادان” گۋبەرناتورلىق قىزمەتكە وكىلدەر ۇسىنىپ, سونىمەن قاتار, باسقارۋشى لاۋازىمدار مەن وڭىرلىك سايلاۋلار وتكەننەن كەيىن جەرگىلىكتى پارلامەنتتەرگە سايلاۋ بويىنشا پاكەتتىك كەلىسىم جاساسا الادى.
ال وزدەرىنىڭ نەگىزگى قارىم-قاتىناستارىندا ءبىزدىڭ پارتيالارىمىز وزگەرگەن جوق. ولاردىڭ ارقايسىسىندا ءوزىنىڭ باعدارلاماسى, يدەولوگياسى, ەل دامۋى ءتيىس جولداردى نۇسقاۋ سياقتى ۇدەرىستەر بار. جانە دە ەلەكتورات ءۇشىن كۇرەستە دە وزدەرىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرى ورنىققان. “ەدينايا روسسيانىڭ” قولىندا كەي جاعدايدا باستى قۇرال رەتىندە سالماقتى تەتىككە اينالاتىن اكىمشىلىك رەسۋرس بار. بۇل قىسىمعا بارلىق وڭىرلەر ءبىردەي توتەپ بەرۋگە قابىلەتسىز. ونىڭ ۇستىنە, “ەر” اۋەلى ءبىزدىڭ زاڭنامالىق باستامالارىمىزدى قابىلدامايدى, ال كەيىن وزدەرىنىڭ سوعان ۇقساس زاڭنامالارىن ۇسىناتىن كەزدەرى دە كەزدەسىپ تۇرادى.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاراكوۆ.
