ەۋرازيالىق يدەيانىڭ وتانى – قازاقستان, اۆتورى – نازارباەۆ

تاۋبە! تورتكۇل دۇنيەگە توبە بيلىك ايت­قان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتورا­عا­لى­عى تابىستى ءوتىپ جاتىر. ونى الەمنىڭ تا­نى­مال ساياساتشىلارى دا, دۋالى اۋىز سا­راپ­شىلارى دا ءبىراۋىزدان ايتىپ تا, ءدا­لەل­دەپ تە كەلەدى. حالىقارالىق مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىل­دىڭ ورمەگى اۋىپتى. سودان بەرى بۇل بە­دەلدى ۇيىمعا 35 مەملەكەت توراعالىق ەت­كەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا دۇنيە ءجۇ­زىن­دەگى دامىعان دەموكراتيانىڭ كوش­با­سىندا تۇرعان, عاسىرلار بويى الەمدىك سايا­سات ساحناسىنىڭ شەشۋشى ويىنشىلارى اتان­عان بەدەلدى دە بەلگىلى مەملەكەتتەر بار. سوندا, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن مەم­لەكەتتەر تاريحىندا بارىنەن جاس ءتا­ۋەل­سىز مەملەكەت – قازاقستان توراعالىعى شوق­تىعىنىڭ بيىك بولۋى قالاي؟ بۇل كەز­دەي­سوقتىق پا, الدە زاڭدىلىق پا؟! ونى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرە­گەي باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ جيىرما جىلعا جۋىق ءجۇرىپ ءوت­كەن تاۋەلسىزدىك جولىنىڭ تاريحىن تا­را­زى­لاۋعا تۋرا كەلەدى. 1991 جىلدىڭ سارشا تا­مىزى جەتپىس جىل بويى داۋىرلەگەن كە­ڭەس­تەر وداعىنىڭ ءدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلار ءساتى جاقىنداعانىن تانىتا باستادى. 19 تا­مىز توڭكەرىسشىلەرىنىڭ (گكچپ) قورقاق قي­مىلى قيۋى كەتكەن وداقتىڭ ەندى قي­سى­نى كەلمەيتىنىن كورسەتتى. بىراق ونىڭ وسىن­شاما تىم جىلدام “جان تاپسىرا” قويا­تىنىنا ەشكىم سەنبەگەن دە ەدى. سول جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا وداق قۇرا­مىن­دا­عى ءۇش سلاۆيان مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى بەلارۋستىڭ بەلوۆەجە قورىعىندا باسقو­سىپ, باسقا ەشبىر مەملەكەت باسشىلارىنا ەس­كەرت­پەستەن-اق كسرو-نىڭ ىدىراعانى جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تى­عى­نىڭ قۇرىلعانى تۋرالى مالىمدەمە جا­سا­دى. بەلوۆەجە كەلىسىمىنىڭ بەت-پەردەسىن اشىپ, اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇل وداق قۇ­رامىنداعى باسقا مەملەكەتتەرگە ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى تاراپىنىن جاسالعان اشىق سەپاراتيستىك قادام بولاتىن. شىن مانىندە ماسەلە ۋشىعىپ كەتە جاز­­دادى. 13 جەلتوقساندا ورتالىق ازيا مەم­­لەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى – ن.نا­زار­با­ەۆ, س.نيازوۆ, ي.كاريموۆ, ر.نابيەۆ, ا.اقاەۆ تۇركىمەنستان استاناسى اشعا­باد­تا باس قوستى. تۇركىمەنستان تاراپى الدىن الا دايىندالعان ورتالىق ازيا مەم­لە­كەت­تەرى كونفەدەراتسياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلى­سىم­نىڭ جوباسىن تالقىلاۋدى ۇسىندى. سول ءبىر الاساپىران شەشۋشى ساتتەردىڭ وقي­عا­سىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “نا پوروگە ءححى ۆەكا” اتتى كىتابىندا بى­لاي دەپ ەسكە الادى: “سەگودنيا منوگيە زا­بى­لي سيتۋاتسيۋ تەح لەت, نو مى دەيستۆي­تەل­نو ستويالي نا پوروگە سوزدانيا دۆۋح سويۋ­زوۆ – سلاۆيانسكوگو ي تيۋركسكوگو س پود­كليۋ­چەنيەم تادجيكيستانا. يا پريلوجيل ماك­سيمۋم ۋسيلي دليا توگو, چتوبى پرەدو­تۆرا­تيت ستسەناري فورميروۆانيا تيۋرك­سكوگو ي سلاۆيانسكوگو سويۋزوۆ نا تەرري­تو­ري بىۆشەگو سسسر. ك چەمۋ بى مى پري­ش­لي سەگودنيا, چەرەز نەسكولكو لەت, ەسلي بى تاكيە سويۋزى وفورميليس, پروستو ترۋدنو سەبە پرەدستاۆيت”. ءيا, قىلىشىنان قان تامعان تەمىر ءتار­تىپتىڭ كۇشىمەن عانا تۇرعان كەشەگى قى­زىل يمپەريا اۋماعىندا ءدىنى باسقا, ءدىلى باس­قا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ەكى وداق قۇ­رىل­عاندا نە بولاتىن ەدى؟ بەتىن اۋلاق قىل­سىن, ەۋرازيا كەڭىستىگى تاريح دوڭ­عا­لا­عىن تەرىس اينالدىراتىن تەكەتىرەس اي­ما­عى­نا اينالاتىن ەدى. سۇڭعىلا ساياساتكەر, دارىندى ديپلومات نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ارقاسىندا بۇل سۇمدىق ستسەناري تا­ريح ساحناسىنا شىقپاي قالدى. 1991 جىل­دىڭ 21 جەلتوقسانىندا ن. نازارباەۆتىڭ باس­­تاماسىمەن وداق قۇرامىنان شىققان ءتا­ۋەلسىز مەملەكەتتەر باسشىلارى الماتى قا­لاسىنا جينالىپ, 9 رەسپۋبليكا باس­شى­سى الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. ءسويتىپ, تولىققاندى جاڭا قۇرىلىم – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ومىرگە كەل­دى. كەيىننەن تمد-عا باسقا مەم­لە­كەت­تەر دە قوسىلدى. جەتپىس جىل بويى ءبىر ورتالىققا باعى­نىپ, ەكونوميكالىق جاعىنان بارىنشا شىر­مالعان رەسپۋبليكالاردىڭ ەنشىلەرىن الا سالىسىمەن-اق بىردەن ءتورت اياعىن تەڭ با­سىپ كەتە قالۋى قيىن بولاتىن. قانشا كۇر­دەلى بولسا دا جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇرىن قالىپتاسقان ەكونوميكالىق باي­لانىستاردى ساقتاپ, جاڭا نارىقتىق قا­تىناستارعا ورتاق رىنوكتى ساقتاي وتىرىپ, بىرتە-بىرتە كىرىگۋ كەرەك ەدى. تاۋەل­سىزدىك بۋىنا ماساتتانعان كەيبىر رەس­پۋب­ليكا باسشىلارى مۇنى تۇسىنبەدى. ۋاقىت كوپ ۇزاماي-اق ولاردىڭ قاتە­لەس­كەن­دىكتەرىن كورسەتتى. “بولىنگەندى ءبورى جەيدى” دەيتىن حالىقتىق قاعيدانى قاتتى ۇستان­عان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس­شىسى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار ارا­سىنداعى, اسىرەسە رەسەي مەن قازاقستان ارا­سىنداعى ساۋدا-ساتتىق, تاۋار اي­نا­لى­مى جانە باسقا ەكونوميكالىق قارىم-قا­تى­ناستىڭ ءۇزىلىپ قالماۋى ءۇشىن قولدان كەل­گەننىڭ ءبارىن جاسادى. تمد سول الىپ كەڭىستىكتى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋدىڭ ال­عاش­قى قادامى بولاتىن. تاريح ساحناسىندا بۇل دوستاستىق وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءبىرشاما اتقارىپ تا كەلەدى. ماسەلەن, وسى دوس­تاس­تىق اياسىندا 1992 جىلى تاشكەنتتە ءتا­ۋەل­­سىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا كىرەتىن 6 مەملەكەت اراسىندا ۇجىمدىق قاۋىپ­­سىز­دىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) قول قو­يىلدى. تمد ساياسي ماسەلەلەردى وڭتاي­لاس­تىرۋدا ءبىرشاما ءتيىمدى ورتالىق بول­عا­نى­مەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا السىزدىگىن بايقاتتى. سون­دىقتان, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەگەمەن ەل­دەردى وركەنيەتتى ەكونوميكالىق ين­تە­گرا­تسيالانۋ باسپالداعىنا باستايتىن جاڭا يدەيا, تىڭ باستاما اۋاداي قاجەت ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋ­شى­لارى مەن ستۋدەنت­تەرىنىڭ ال­دىن­دا سويلەگەن تاريحي سوزىندە تۇڭ­عىش رەت مەملەكەتتەردىڭ ەۋرا­زيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى با­تىل يدەياسىن جاريا ەتتى. ەل­باسى ءوزىنىڭ بۇل ومىرشەڭ يدەياسىن پوست­كەڭەستىك ەلدەر اۋماعىندا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق مودەرنيزاتسيا­لاۋ­دى نىعايتۋ ماق­سا­تىن­­دا­عى ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ينتەگرا­تسيا­لانۋ فورماسى رەتىندە ايقىنداعان بو­لاتىن. “تاريح بىزگە ءححى عاسىرعا وركە­نيەت­تى جول­مەن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ پا­يىم­داۋىمىزشا, پوست­كە­ڭەس­تىك كەڭىستىك دا­مۋىنىڭ وبەكتيۆتى قي­سى­نىن جانە بۇرىنعى كسرو حالىق­تارى­نىڭ ەرىك-ءجى­گەرىن بەينەلەيتىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ باس­تاماسىنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ سونىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جارتى الەمدى تەمىر قۇرساۋدا ۇستاعان وداقتىڭ قۇلاعانىنا نەبارى ءۇش جىل تولماي جاتىپ, مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيا­لىق وداعىن قۇرۋ يدەياسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋ كوزسىز ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. باس­قا­سىن بىلاي قويعاندا, ەلباسىنىڭ جا­قىن پىكىرلەس ارىپتەستەرى دە بۇل باتىل يدەيا­عا بىردەن ءىش تارتا قويعان جوق. بودان­دىقتان بوساپ, ەندى عانا جەكە وتاۋ قۇرا باستاعان كەشەگى وداقتاس رەس­پۋب­لي­كا­لاردىڭ باسشىلارى قايتادان وداققا بىرىگۋ يدەياسىن ءتۇسىنۋ تۇگىلى, ءتىپتى ەستىگىلەرى دە كەل­مەگەنى سول كەزدىڭ اششى شىندىعى بو­لاتىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ جاپپاي ەگە­مەندىككە دەن قويعان, شىمىرقانعان احۋا­لىندا ۋتوپيا بولىپ كورىنگەن يدەيا­نىڭ بىتىسپەس قارسىلاستارىمەن قاتار, ءىش تارت­قان جاقتاستارىنىڭ دا بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. قالاي بولعاندا دا قازاق­ستان باسشىسىنىڭ باتىل باستاماسى جان-جاقتى قىزۋ تالقىلاۋعا تۇسكەندىگى انىق. بۇكىل وركەنيەت الەمى جاھاندانۋ ءۇردى­سى­نە تۇسكەن زاماندا “ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق” تاسىلىمەن وقشاۋلانۋدىڭ سو­ڭى ءورىس تارىلتاتىن تىعىرىققا تىرەي­تىن­دى­گىن ۋاقىت تىنىسى بارعان سايىن ءدا­لەل­دەي باستادى. ءححى عاسىردىڭ دامۋ باسپال­داق­تارىندا ينتەگراتسيالانۋدان باسقا با­لا­ما جوق. وعان بۇگىنگى الەم كارتاسىنا قاراپ تا انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. كارى قۇرلىقتىڭ وزىق ويلى ادامدارى ۇلكەن قيىن­شىلىقتاردى جەڭە وتىرىپ, بىرىگۋ ۇدەرىسى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا ەۋروپا وداعىن قۇردى. بۇگىندە 27 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان بۇل وداق حالىقارالىق ساحنادا ءوزىنىڭ بەلدى دە بەدەلدى ورنىن الىپ وتىر. 1999 جىلى افريكا وداعى دۇنيەگە كەلدى. قازىر بۇل حالىقارالىق ۇيىم 53 افريكالىق مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. لاتىن امەريكاسىنىڭ ەلدەرى دە ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا دەن قويعان. ناق وسىنداي جاعدايدا ەۋرازيا وداعى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى اراسىنداعى قۇلدىراعان ىدىراۋشىلىقتىڭ كۇيزەلىستى زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان وزىق تا تۇ­عىرلى جوبا بولاتىن. سوندىقتان دا زا­ما­ناۋي رەفورماتور نۇرسۇلتان نازارباەۆ كە­شەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەن شىققان مەم­لە­كەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ورتاق كە­ڭىس­تى­گى­نىڭ ىدىراماۋى ءۇشىن ەرەكشە كۇش-جىگەر جۇمسادى. مىنە, وسىنداي بالاماسىز باس­تا­مالاردىڭ ناتيجەسىندە 2000 جىلعى 10 قازاندا استانا قالاسىندا جاڭا ەكو­نو­مي­كا­لىق-ينتەگراتسيالىق ۇيىم – ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇرىلدى. جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا بيىل تۋرا 10 جىل تولعان ەۋرازەق وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكو­نو­ميكا, عىلىم, قورعانىس جانە مادەني-الەۋمەتتىك سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتقان, ءوزارا ىقپالداستىعىن قالىپ­تاس­تىرعان ورتالىققا اينالدى. بۇگىندە ەۋرازەق 181 ميلليون حالىق قونىستانعان 20,374 شارشى شاقىرىم كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. ەۋرازەق ەلدەرىنىڭ الەمدىك مۇناي قورىنداعى ۇلەسى 10 پا­يىز­دى, گاز بويىنشا 29 پايىزدى, كومىر قورى بو­يىنشا 20,7 پايىزدى قۇرايدى. ونەر­كا­سىپ­تىك ۋران قورى بويىنشا ول اۆستراليا, اقش جانە كانادانى قوسا العانداعى كور­سەتكىشتەن الدا تۇر. ەۋرازەق قۇ­رىل­عان­نان بەرگى ەركىن ساۋدا كولەمى 2000 جىل­عى 29 ملرد. دوللاردان 2008 جىلى 123 ملرد. دوللارعا دەيىن ارتىپ, ساۋدا اي­نا­لى­مىنىڭ كولەمى 4,1 ەسە ءوستى. بار مەن جوقتىڭ دا, باي مەن باع­لان­نىڭ دا قاس-قاباعىنا قاراماي, جاھاندى جالپاعىنان جايپاعان الەمدىك داعدارىس وسىنداي ءبىر ورتالىققا ينتەگراتسيالانعان ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن ناقتى دالەلدەدى. 2008 جىلعى 21 جەلتوقساندا قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۋ­را­باي­دا وتكەن بەيرەسمي ءسامميتى بارىسىندا ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا داعدارىسقا قارسى قور جانە جوعارى تەح­نو­لوگيالار ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شە­شىم قابىلداندى. ال 2009 جىلدىڭ 4 اق­پا­نىندا ماسكەۋدە داعدارىسقا قارسى قور­دىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ماق­سات­تا­رى ماقۇلدانىپ, قور كولەمى 10 ملرد. دول­لار كولەمىندە بەلگىلەندى. ەرەكشە اتاپ وتە­تىن تاعى ءبىر ماسەلە, 2003 جىلى ەۋ­را­زيا­لىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق بۇۇ باس اسسامبلەياسى جانىنداعى باقىلاۋشى ۇيىم مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل – ەۋ­را­زيا قۇرلىعىنداعى ينتەگراتسيالىق قۇ­رى­لىم بولىپ تابىلاتىن ەۋرازەق-تى الەم­دىك قاۋىمداستىقتىڭ تانىعاندىعىنا باس­تى دالەل. 2006 جىلدىڭ 16 تامىزىندا وتكەن ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باس­شى­لارىنىڭ رەسمي ەمەس باسقوسۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ەۋرازەق شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال 2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مينسك قالا­سىن­دا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەم­لە­كەتتەرىنىڭ باسشىلارى كەدەن وداعىنىڭ كە­دەن كودەكسىنە قول قويدى. تاعى دا بۇ­رىن-سوڭدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇ­رى­لىمدارىندا بالاماسى بولىپ كورمەگەن بۇل تاريحي قۇجات قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. وقشاۋلانعاندى وپىق جەگىزەتىن مىناۋ جاپ­پاي جاھاندانۋ زامانىندا ەكو­نو­مي­كا­لىق ينتەگراتسياعا بالاما جوق ەكەندىگىن ەلباسى تاعى دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭ باس­تا­ما­سى­مەن پاش ەتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزى­نىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا: “قازاقستان تمد-داعى ينتە­گرا­تسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قا­تى­سۋ­شى­سى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرى­لۋى – بۇل قازاقستاندىق بارلىق ينتە­گرا­تسيا­لىق باستامالاردىڭ سەرىپپەلىلىگى”, دەپ اتاپ كورسەتتى. عاسىرلار توعىسىندا تورتكۇل دۇنيە ءتۇ­گەل ينتەگراتسيالانۋ ۇردىسىنە تولىق مويىن ۇسىنىپ, بۇل كوكەيكەستى شارانى ءبىر­تە-بىرتە جۇيەلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسى­دان تۋرا ون التى جىل بۇرىن رە­فور­ما­تور نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تا­ما­سى­مەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندە دە وركەنيەتتى ينتەگراتسيا قادامى باستالدى. وتكەن 16 جىل ىشىندە ەلباسىنىڭ ەۋرازيا يدەياسى تو­لىققاندى ناقتى ناتيجەلەرمەن اي­شىق­تال­دى. بۇگىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيانىڭ ءۇش ولشەمى تۋرالى – ەكو­نو­ميكالىق, اسكەري-ساياسي جانە مادەني-گۋ­مانيتارلىق ينتەگراتسيا تۋرالى باتىل اي­تۋعا بولادى. ەۋرازەق اياسىندا جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان ناقتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شارالارى جونىندە جوعارىدا اتاپ وتتىك. اسكەري-ساياسي ولشەم تۇر­عى­سى­نان كەلەتىن بولساق, ۇقشۇ, شىۇ جانە اوسشك قۇرىلىمدارىن ەرەكشە اتاپ ءوت­كەن ءجون. وسى رەتتە اوسشك-ءنىڭ ازيا­دا­عى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماق­ساتىندا سەنىمدى العىشارت قالىپ­تاس­تىر­عانىن باسا ايتۋ كەرەك. كەڭەسكە مۇشە ەلدەر اوسشك-ءنى ءارتۇرلى مادەنيەتتەر مەن داستۇرلەردى ۇستاناتىن مەملەكەتتەر ارا­سىندا مادەنيەتتەر مەن وركە­نيەت­تەر­دىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك جولىنداعى ۇنقاتى­سۋىن دامىتاتىن ازياداعى بالاماسىز فو­رۋم رەتىندە باعالاپ وتىر. ەۋرازيا كەڭىس­تىگى الەمدىك كەيبىر ءىرى وركەنيەتتەر بەسىگى عانا بولىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار, جاھان­نىڭ ءار بولىگىندەگى وركەنيەتتەردى باي­لانىستىرعان التىن كوپىر بولىپ وتىر­عا­نى اقيقات. قازىر تۇڭعىش پرەزي­دەن­تى­مىز­دىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەل­گەن بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ازيا قۇر­لىعىندا وركەنيەتتى ءوزارا ىن­تى­ماق­تاس­تىق پەن بايلانىستىڭ باستاۋى بولعاندىعىن بۇكىل الەم ساياساتكەرلەرى ءبىراۋىزدان مويىن­دادى. 1999 جىلى قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە قىتاي مەم­لەكەتتەرىنىڭ اسكەري سالادا ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ جونىندەگى كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بۇگىندە تەك قاۋىپسىزدىك ماقساتىنداعى ءىس-قيمىل الاڭى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى جوبالاردى ۇيلەستىرەتىن ترانسشەكارالىق بايلانىس ورتالىعىنا اينالدى. سوناۋ ءبىر بولاشاعى بولجاۋسىز توقسانىنشى جىلداردىڭ بۋىرقانعان تولقىندى تۇستارىندا ەشكىمنىڭ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە دە كىرمەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى باتىل باستاما كوتەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الىپ قۇرلىقتىڭ حالىقتار اراسىنداعى بەي­بىتشىلىك پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەڭىستىگىنە اينالۋىنا تۇعىرلى نەگىز قالادى. ەلباسىنىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان حالىقارالىق مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ دا باستى قاعيدات­تا­رى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, ىنتى­ماق­تاستىق پەن قاۋىپسىزدىك بولسا, ەلىمىز ەڭ العاش تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, ەۋرازيا قۇرلىعى ەلدەرىن وسى كوكەيكەستى ماقساتقا جۇمىلدىرعان التىن كوپىر بولىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ سوڭعى 19 جىل كولەمىندە حالىقارالىق ساياسات ساحناسىندا اتقارعان تەڭدەسسىز ەڭبەگىنىڭ دە تەمىرقازىعى بارلىق حالىقتار مۇراتى – بەيبىتشىلىك, ىنتى­ماق­تاستىق جانە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بولدى. ەقىۇ ۇستانعان قۇن­دىلىقتار تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىل ىشىندە ەلباسىمىزدىڭ سارا باسشى­لى­عىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كوكەيكەستى ماقساتتارىمەن تۇتاستاي توقايلاستى. بۇگىندە بۇكىل الەم استانا سامميتىنە ەرەكشە سەنىم ارتىپ, الداعى جاھاندىق باسقوسۋ بارىسىندا جاھاندىق ىنتى­ماق­تاستىق ۇدەرىستەرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن شەشىمدەر كۇتەدى. الەم الدىنداعى قازىرگى تاۋەكەلدى كەزەڭدە ەقىۇ سياقتى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە زور بولىپ وتىر. زامانىندا تاري­حي ماڭىزى زور حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ “برەندى” جاسالسا, ەندى قازىرگى قالىپ­تاسقان احۋالدارعا بايلانىستى استانا ءسامميتىنىڭ جاڭا “برەندى” ومىرگە كەلمەك. حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ باستى تۇعىرى بەيبىتشىلىك بولسا, پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, جاڭا مازمۇننىڭ دا نەگىزگى تۇعىرى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق بولۋعا ءتيىس. ءيا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتە­گرا­تسيالانۋ ءۇردىسىن ساياساتتاعى تەمىرقازىققا اينالدىرىپ كەلە جاتقان ەلباسى ءوزىنىڭ رەسەيلىك “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريا­لان­عان “ەۆرازيسكي ەكونوميچەسكي سويۋز: تەوريا يلي رەالنوست” اتتى ماقا­لاسىندا “ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بالاما جوق” دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە بەلگىلى ەۋرا­زيا­شىل عالىم ل.ن.گۋميلەۆتىڭ “پاسسيو­نارلىق” تۇسىنىگىن اتاپ كورسەتكەن دۇرىس. ياعني, گۋميلەۆشە ايتقاندا, تەك پاسسيو­نارلىق تۇلعالار عانا ءبىر قاراعاندا ءتىپتى مۇمكىن ەمەس يدەيالاردى ىلگەرىلەتىپ, ونى تابىستى جۇزەگە اسىرا الادى. مىنە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقي­قاتقا اينالعان ەۋرازيالىق يدەياسى سونىڭ جارقىن مىسالى بولسا كەرەك. ەندەشە, ءدال قازىر تورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتىپ وتىر­عان ەۋرازيالىق يدەيانىڭ وتانى – قازاق­ستان, اۆتورى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.