مەملەكەتتىك ماسەلە______
ءوز قايىعىمىزدى ءوزىمىز شايقامايىق
ەل بولىپ ەڭسە كوتەرگەلى بەرى 20 جىلعا تاياپ قالدى. ءبىر ادامنىڭ ومىرىمەن ولشەگەندە از ۋاقىت ەمەس. بۇل 20 جاستاعى جىگەرلى, وسكەلەڭ, جيناقى جىگىتتىڭ تاس شايناپ, مۇز بۇركەتىن كەزەڭى. ەكىنشى جاعىنان قاراعاندا, بوداندىقتىڭ قامىتىنان قۇتىلىپ, وي-سانانى ءسىڭىر بولىپ كەتكەن ەسكى سۇرلەۋدەن شىعارىپ بۇگىنگى جەتكەن ءبيىگىمىزگە قاراساق, 20 جىل كوپ ۋاقىت ەمەس. تاۋبە, ىرگەمىز بەكىدى, ءىرى ەكەنىمىزدى تانىتتىق. ىرىس – ىنتىماققا, ىنتىماق – ءبىرلىككە ۇلاسىپ جاتىر. ءيا, ءبىزدىڭ حالىق تەكتى ۇلت ەكەنىن دالەلدەدى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇيىتقىسى بولا الدى. ارينە, بار مەن جوقتىڭ قاتار جۇرەتىنى بار. ءبىز قازىر بارىمىزدى تۇگەندەپ, باق پەن تاققا, مولشىلىققا, مومىن مالعا كەنەلگەن كەزدە ءومىر سۇرۋدەمىز. بىراق, ءدال وسىلاي بولا بەرەدى دەپ, توقمەيىلسىپ ءبىر ورىندا وتىرا بەرۋگە بولمايدى. دۇنيە دە, ادام دا, ادامنىڭ ساناسى دا كوپ وزگەرەدى جانە تىنىمسىز دامۋىن جالعاستىرا بەرەدى. وسى جاعدايدا قاي قوعام ءوز جاعدايىن سارالاپ, بارا جاتقان باعىتىن باعدارلاپ, تىنىمسىز تۇزەتىپ وتىرا بىلسە, سول قوعامنىڭ كەلەشەگى جارقىن دا زور بولارى ايقىن. ءمىنە, وسىنداي سارا جول ۇرپاقتان ۇرپاققا, اكەدەن بالاعا كوشىپ جالعاسا بەرۋى ءومىردىڭ زاڭى. بىزدەر حالىق اراسىندا كوپ جۇرەمىز. سوندا بايقايتىنىمىز, مىناۋ بايتاق ەلگە, بايتاق جەرگە قاراپ, نەشە ءتۇرلى ويعا قالاسىڭ. بۇرىنعى زاماندا تەلەفون, راديو, تەلەديدار, پوشتا, بۇگىنگىدەي جول, اۋە قاتىناسى جوق, بارىس-كەلىس از كەزدە اتا-بابالارىمىز قالاي وسى دالانى مەكەندەگەن حالىققا يە بولىپ, قالاي باسقارعان, مۇنىڭ استارىندا نەندەي كەرەمەتتەر جاتىر دەپ تاڭقالماسقا شاراڭ جوق. ۇلان-اسىر مەكەندە ءبىر تىلدە سويلەيتىن, ءبىر ءاندى بارلىق جەردە ايتاتىن, ءبىر سالتتى تۇتىناتىن, ءبىر ادەت-عۇرىپتى ۇستاپ, ءبىر دىنگە ۇيتىن جۇرت الەمدە جوق بولۋى كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن قالىپتان شىعارماي, حالىقتىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, ۇيىمداستىرعان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز نە دەگەن كەمەڭگەر, نە دەگەن شەبەر بولعان شىركىن-اي, دەپ كوزىڭ جەتىپ, كوڭىلىڭ تويادى. بولماسا, ول كەزدە زاڭ دا جوق, زاڭ شىعارۋشى ورگان دا بولماعان, بىراق سونىڭ وزىندە سان سالالى ءومىردىڭ كىلتىن قولدا ۇستاپ, ۇلتىمىزدى وركەندەتۋدىڭ وركەندى جولىنا سالعان سول دانىشپانداردىڭ باعا جەتپەس قاسيەتىن ەسىڭنەن شىعارماي كۇندە باس يۋگە تۇرارلىق ءىس. ولاردىڭ وزىق وي-ساناسى ەل ىشىندەگى جاقسىلىقتى جارقىراتىپ كورسەتكەن, اتتەگەن-ايلاردى جونگە كەلتىرىپ وتىرعان, ۇلتتىڭ تەكتىلىگىنە ءبىر مىسقال دا شاڭ جۇقتىرماۋدى كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن شەت قالدىرماعان. ءاربىر جاعدايدا ءمىردىڭ وعىنداي ءدال تيەتىن ماقال-ماتەلدەر قانشاما دەسەيشى. قازاق تىلگە باي حالىق قوي. سونىمەن بىرگە, قىرۋار, اسا كۇردەلى ىستەردىڭ ءتۇيىنىن ءبىر عانا سوزگە اكەلىپ تەلىپ, وسى ارقىلى شەشىمىن تاۋىپ وتىرۋدىڭ جولىن تابا بىلگەن. وسى تۇرعىدا بۇكىل حالىقتىڭ بولمىسىن, بىرلىگىن, مىقتىلىعىن, تەكتىلىگىن ءدۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداي مىعىم ۇستاپ تۇرۋدا, ءبارى دە ءبىر ا ارپىنەن باستالاتىن ءتورت-اق ءسوزدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە بولعانى بايقالادى. ولار – الاش, اتتان, اسار, الاس سوزدەرى. ءبىرىنشى, الاش ءسوزى ەڭ باسىندا بۇكىل ساق الەمىنىڭ باس ۇرانى بولعانعا ۇقسايدى. الاش ۇرانى ايتىلعاندا ساق ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اتقا مىنەر ازامات ءبىرى قالماي جاۋعا اتتانۋعا ءتيىس بولعان ەكەن. سوندىقتان دا ەشكىمنىڭ ءتىسى باتا المايتىن مىقتى ەل بولىپتى. بۇل تۋرالى تاريحتا مالىمەت بارشىلىق. سونىڭ تەك بىرەۋىن ەلدىڭ ەسىنە سالا كەتۋدى ءجون كوردىك. تاريحتا ءۇش مايقى بي بولعانى دالەلدەنەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اتا مايقى بي, ەكىنشىسى – ۇران مايقى بي, ءۇشىنشىسى – ۇلى مايقى بي. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنان ءبىزدىڭ حالقىمىز ايتا جۇرەتىن اتالى سوزدەر قالعان. ماسەلەن, اتا مايقى بيدەن “ۇرانىمىز – الاش, كەرەگەمىز – اعاش, قازاقتان تۋعان حالىقپىز” دەگەن ءسوز. بۇل كەشەلى بەرى ەمەس, سوناۋ مىڭداعان جىلدار بۇرىن ايتىلعان ۇلى ۇعىم. ماعىناسىنا قاراپ وتىرساڭ, قازاق قانداي حالىق ەكەنىن ايداي انىق ايتىپ بەرگەن. قاراڭىزشى, قازاقتان تۋعان حالىقپىز دەيدى, تۇگەل قازاق ءبىر ادامنىڭ كىندىگىنەن تاراپتى, ءبىر ۇرانمەن ءومىر ءسۇرىپتى, ءبىر تىلمەن سويلەپتى, ءبىر داستۇرمەن ءومىر كەشىپتى. تۇسىنگەن ادامدارعا بۇل ءسوز بەكەر ايتىلعان ءسوز ەمەس. ول كىسىلەر كەلەشەكتى كورە بىلگەن, كەمەڭگەر ادامدار بولعان. سوندىقتان وسىنى ادەيى ۇرپاق اداسپاسىن دەپ شەگەلەپ ايتىپ كەتكەن. ارينە, كەيىنگى شەجىرەلەردى دە بىلگەن ءجون. بىراق ءبارىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىمىزدىڭ ءبىر ەكەنىن جارقىراتىپ, جاريا ەتكەن, بابالاردان قالعان وسى ءبىر قاسيەتتى ءسوزدى ءاربىر قازاق جادىندا ساقتاپ, ءجيى-ءجيى ايتىپ جۇرسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ال اتتان دەگەن ءسوز ايتىلسا, سول ءبىر اۋىلدىڭ ەر ازاماتى تۇگەل اتقا مىنگەن. مۇنداي جاعدايدا ەشكىم بۇعىپ قالا الماعان. اركىمنىڭ بەلىندە نايزاسى مەن قىلىشى, بەلدەۋىندە ءبىر اتى ۇزدىكسىز بايلاۋلى تۇرعان. اتتان دەگەن ءسوز بۇكىل ءبىر ەلدى اتقا قوندىراتىن, بىرلىكتى بۇزىپ, تىرلىكتى تالقانداعىسى كەلگەن قارا نيەتتەرگە سوققى بەرىپ, قالىپتى كۇندى ورناتاتىن ۇران ەكەن. اتتان دەپ ءبىر زۇلمات جاعداي بولا قالعاندا دا نەمەسە مالعا يت-قۇس شاپقاندا دا ەلدى ۇيىمداستىرىپ قارسى شارا قولدانۋعا شاقىرىپ وتىراتىن ءسوز بولعان. اسار دەگەن ءسوز قازاقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ءجيى كەزدەسىپ وتىراتىن تىرشىلىكتى بىلدىرەتىن ءسوز. ەل بىرىگىپ توعان, ارىق قازسا, بىرەۋ ءۇي سالسا نەمەسە ايەلدەر كيىز باسىپ, كەمپىرلەر ءجۇن ساباپ, كۇبى ءپىسىپ, تارى اقتاسا وسىنداي جۇمىستارعا اۋىل ادامدارى تۇگەل جينالىپ اقىسىز جاردەم ەتۋگە ءتيىس بولعان. بۇلارعا اسار يەسى تەك تاماق بەرگەن. مۇنداي جۇمىستارعا بىزدەر دە بالا كەزىمىزدە ءجيى قاتىناسىپ وستىك. بۇل ءوزى كوڭىلدى وتەتىن, ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتاتىن, تاتۋلىققا شاقىراتىن يماندى ءىس بولاتىن. الاس ءسوزى, كەرىسىنشە ەل ىشىندە قاتاڭ ءتارتىپ ورناتۋعا باعىتتالعان شارانى بىلدىرەتىن اۋىر ءسوز. قالىپتاسقان سالت, ادەت-عۇرىپتاردى بۇزعاندارعا قاتال جازالار قولدانىلىپ وتىرعان. مىسالى, ءبىر اۋىلدىڭ جەتىمى, جەسىرى قاڭعىپ كەتسە نەمەسە ول اۋىل قۇدايى قوناقتى قوندىرماسا, جەتەسىز جاستارى جەتى اتاعا جەتپەي ۇيلەنسە, ونداي اۋىلعا نەمەسە جەكە وتباسىنا اينالاسى الاس جاريالاعان. دەنە سۇيەگىمىزگە تاڭبا سالدى دەپ ولارمەن قارىم-قاتىناس جاساماعان. ۇيلەرىنە بارماعان, ۇيىنە كىرگىزبەگەن, قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەگەن, ەشتەڭە بەرمەگەن, ەشتەڭە الماعان. سودان كەيىن بۇل اۋىل, نە مۇنداي ءۇيلەر بوتەن ەلگە كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. قاتتى جازا. بىراق حالىقتى ءتارتىپتى ۇستايتىن ءادىل جازا. بۇل ءسوزدىڭ ەكىنشى ءبىر پايدالانىلاتىن جەرى كەي ادامداردىڭ دەنەسىنە دەرت كىرگەن بولسا ونى تازالاپ شىعارۋدى الاستاۋ دەگەن. وسىنداي ۇعىمدا ءسوزدىڭ مىسالى رەتىندە دە پايدالانىلعان. مىنە, بۇلاردى بىلگەننەن ادامدارعا دا, قوعامعا دا كەلەر پايدا كوپ. بۇگىنگى كۇنگە كەلسەك, ۋاقىت وزگەردى, زامان جاڭاردى. وزگە جۇرتتارمەن قارىم-قاتىناس كوبەيدى. قازاق اتا-سالتى بويىنشا كەلگەن ادامدى تورىنە شىعارىپ, تورەدەي كۇتكەن. وسى كۇنى دە سولاي. ەلدىگىمىزدى تانىتىپ, كەلىپ جاتقانداردى قۇرمەت كورسەتە قارسى الامىز, رياسىز قابىلدايمىز. ارينە, جاقسىلىعىن دا كورىپ جاتىرمىز. بىراق, ءبىز بۇرىن اڭگىمە دە ايتا بىلەتىن, تىڭداي دا بىلەتىن حالىق ەدىك. ال ەلىكتەۋگە جوق ەدىك. ەندى يمپەريالىق ەزگىنىڭ يممۋنيتەتىمىزدى جوق ەتىپ جىبەرگەنى مە, ءتىپتى دە ەلىكتەگىش بولىپ كەتتىك. مۇنىڭ زالالدارى ەكى قۇلاعى قىلتيىپ ءار جەردەن كورىنىپ تە قالىپ جاتىر. ىشىمىزدەن بىرەن-ساران ادامداردىڭ باسقا دىنگە كىرگەن قىلىعى قانشا نامىسىمىزعا تيسە دە, قويشى بۇلار ءبىر شىرىگەن جۇمىرتقا بولدى عوي, وزىمەن كەتسىن دەپ قويىپ ەدىك. كەشەگى ءبىر اقتاۋداعى تۇرمەدەن قاشقان 21 بالانىڭ ويرانى ەلدى ءبىر ءدۇر ەتكىزدى. وسىنىڭ ارتىنشا “جاس الاش” گازەتىنە شىققان سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر بالانىڭ اناسىنىڭ جان ايقايى, ءبىزدىڭ دە بويىمىزعا بويلاپ, جايىلىپ بارا جاتقان دەرتتىڭ پايدا بولعانىنا كوزىمىزدى اشىپ, جاعامىزدى ۇستاتتى. اۋرۋىڭدى جاسىرساڭ, ءولىم اشكەرە قىلادى دەگەندەي, العاشقىسى اۋىر دا بولسا جوعالعان دۇنيە ەدى. ال مىناۋ دەنەگە جايىلىپ بارا جاتقان اۋرۋ عوي. وسى ەلدى ىشىنەن ءىرىتىپ, ءبولىپ, جارىپ ءبۇلدىرىپ بارا جاتقان جارا عوي. قارشاداي عانا بالالاردى قاس-قاعىم ۋاقىتتا ساناسىن ۋلاندىرىپ, ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي ەتىپ, وزگەرتىپ ۇلگەرەدى دەگەن كىمنىڭ ويىنا كەلگەن. وسىندايلاردىڭ ىشىنەن اتا-اناسىنان, اعايىن-تۋىسقان, باۋىرلارىنان, بالا-شاعاسىنان, ۇلتىنان, وتانىنان بەزگەندەر تابىلىپ جاتىر دەيدى. بىلىمنەن باس تارتىپ, قىزمەتىنەن شىعىپ كەتكەندەر بار دەيدى. اكە پارىزى, انا پارىزى, بالا-شاعانىڭ الدىنداعى پارىزدارى بولادى ءار ادامنىڭ. بۇل تۋرالى قۇراننىڭ اياتتارىندا, پايعامباردىڭ حاديستەرىندە دە انىق ايتىلعان. وسىنىڭ بارىنەن باس تارتقان ادام, جاقىنىنا, ۇلتىنا, وتانىنا مەيىرباندى بولۋدىڭ ورنىنا قاتىگەزدىك جاساعان ادام, قالايشا مۇنى يماندىلىق دەپ تۇسىنەدى, قالايشا بۇل اللاعا جاعاتىن ءىس دەپ ويلايدى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل كۇنانىڭ ۇلكەنى ەمەس پە؟ “جالعىز ءجۇرىپ اداسقانشا, كوپپەن بىرگە جول تاپ”, “ۋ ىشسەڭ ۇلىسىڭمەن ءىش”, “اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر” دەگەن سوزدەر بىزگە اتا-بابادان قالعان. سەندەر بەتتەرىڭ باسقا جاققا بۇرىلىپ, بىزگە بوتەن بولساڭدار, سەندەر تۋعاندا نەگە شىلدەحانا جاسالىپ, جۇرت نەگە قۋاندى, سەندەر ءبىرىنشى قادام باسقاندا تۇساۋ كەسەرىڭدى جاساپ اكە-شەشەلەرىڭ نەگە جۇرتتى جيناپ توي جاسادى؟ سەندەر تۋعاندا وتاندارىڭ نەگە ەلىمىزدە ءبىر ازامات دۇنيەگە كەلدى دەپ ەسەپكە الىپ كۋالىك بەردى, قاراقتارىم-اۋ؟! مىناۋ ەلدى, جەردى بىزگە قالدىرعان اتا-بابا جولىن كىم قۋادى, اناۋ-مىناۋ بولا كەتسە بۇل ەلدى, جەردى كىم قورعايدى جاۋدان؟ كىم سەندەردى وسى “بۇل مۇسىلماندىق جول” دەپ الجاستىرىپ جۇرگەن؟ دۇرىس تۇسىنگەن ادامعا قۇران اللادان تۇسكەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءتارتىبى. ول مەيىرباندىققا, تازالىققا, ۇستامدىلىققا, ادىلدىككە, راحىمدىلىققا تاربيەلەيدى. يسلام دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى بەيبىت ءومىر دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, قاتىگەزدىك, ز ۇلىمدىق, زورلىق-زومبىلىق, لاڭكەستىك, بەيبىت ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ, قورقىتۋ, ۇرەيلەندىرۋگە بارعان ادامدار يسلام دىنىنە قايشى, جات جولعا تۇسكەندەر بولىپ سانالادى. ولار يسلام دىنىنەن وزدەرى شىعىپ كەتكەن ادامدار بولىپ ەسەپتەلەدى. يسلام دىنىندەگىلەرگە تەك قانا ءوزىن امالسىز بولعاندا قورعاۋ شارالارىن عانا جاساۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ءجيى-ءجيى ايتىلىپ ەلدى دۇرلىكتىرىپ جۇرەتىن “جيھاد” ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىر قىرعىن سوعىستى ەمەس, ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ بويىنداعى پەندەشىلىگىن جەڭۋ ءۇشىن جۇرگىزەتىن كۇرەسىن بىلدىرەتىن ءسوز. بۇل تۋرالى 2009 جىلى الماتى قالاسىنداعا “حيكمەت” باسپا ۇيىندە باسىلىپ شىققان يسلام تانۋشى عالىم وسمان نۇري توپباشتىڭ ماحاببات جانە ماعريفات اتتى كىتابىنىڭ 182-بەتىندە: ءناپسىنى تىيىپ, سونىڭ جولىندا شىن ىقىلاسپەن كۇرەسكە كىرىسۋ ماڭىزدىلىعى مەن قيىندىعىنا وراي, “جيھاد اكبار” دەپ سانالعان. بۇل ءسوزدى پايعامبارىمىز ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام وتە قيىن بولعان تابۋك جورىعىنان قايتىپ كەلە جاتقاندا: “ەندى كىشى جيھادتان ۇلكەن جيھادقا ورالدىق” – دەپ ايتقان ەكەن بار بولعانى. وسىدان ۇلكەن ب ۇلىك شىعارۋعا بولا ما؟ وسى جاعدايلاردىڭ ءبارىنىڭ تونىن تەرىس اينالدىرىپ, ەلدى الجاستىرۋدا نە ءمان بار؟ ازىرگە كوزگە كورىنەتىنى, ءبىر جاسىرىن كۇشتەر وسىنى شەبەر پايدالانىپ, بار اينالاعا يسلام ءدىنىن قۇبىجىق ەتىپ كورسەتۋدە. ەكىنشىسى, يسلام مەملەكەتىنىڭ ىشكى جاعدايلارىن شيەلەنىستىرىپ, ءوز ىشىندە ب ۇلىك شىعارىپ, ءبىرىن-ءبىرى قىرعىنعا ۇشىراتۋدا. مۇنداي ءارتۇرلى اعىمدار كىرىپ العان مەملەكەتتەردىڭ بارىندە دە تىرشىلىگىندە بەرەكە جوق, ەلى اش-جالاڭاش, كۇندە قىرعىن, ونىڭ ءبارىن وزدەرىڭ كورىپ, ەستىپ وتىرسىڭدار. ولاردىڭ سانى ءبىراز ەل بولىپ قالدى قازىر. قاراقتارىم-اۋ, ىزدەگەندەرىڭ وسى ما؟ ءبىزدى نەگە وسىنداي جاعدايلار ويلانتپايدى. تاعى ءبىر ايتاتىن جاي, ءدىندى ەلگە تۇسىندىرگەندە كوپ ماسەلەنى تەرەڭ ويلانىپ بارىپ, حالىقتىڭ ومىرىنە زيان كەلتىرىپ المايتىن جاعىنا مۇقيات قاراپ وتىرۋ كەرەك. ويتكەنى, كوپ مەملەكەتتەردە بار اعىمدار بىزگە تۋرا كەلە بەرمەيدى. مىسالى, ءتىپتى وسى يسلام ءدىنى تۇسكەن ەلدىڭ وزىندەگى قازىر ورىن العان ۇستانىمدار بىزگە قايشى. ولار ءدىني مونارحيالىق مەملەكەت. ال ءبىز زايىرلى, دەموكراتيالىق ەلمىز. بىزدە زايىرلى مەملەكەت بولعاندىقتان ءار بالا مەكتەپكە بارىپ ءبىلىم الۋى كەرەك, ال ولاردا مۇنداي تالاپ جوق. مىسالى, ءىلىم مەن ءبىلىم تارازىنىڭ ەكى باسىنداي بىرگە, تەڭ جارالعان دۇنيە. ولاردا ءىلىم تەرەڭ تاراۋىنا بارلىق مۇمكىنشىلىك جاسالعان, ەسەسىنە ءبىلىم كەنجەلەپ, كەيىن شەگىنىپ قالىپ قويعان. ءبىلىم تومەن جەردە عىلىم دامىمايدى. ءدىني كىتاپتاردان باسقا ادەبيەت جوق. مادەنيەت تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا بولمايدى. تەاتر جوق, كينو جوق, ولەڭ جوق, تەلەديداردا تەك قانا ءدىني ۋاعىز. وسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىراز جىگىتتەر ەشتەڭە ەمەس, ءبىر-ەكى ايتقاندارىن ءىستەپ ارى قاراي قۇتىلىپ كەتەمىز دەپ ويلايتىن شىعار. قاتەلەسەسىڭدەر! بۇل زومبىلاۋدىڭ ءبىرىنشى عانا ساتىسى. ارى قاراي دا قىر سوڭدارىڭنان قالمايدى, 13 ساتىسىنان تۇگەل ءوتىپ ماڭگۇرت بولعاندارىڭا دەيىن جالعاسا بەرەدى. تىنىشتىعىڭنان تۇك قالدىرماي ءتۇتىپ جىبەرەدى ءبارى. ءسوز جوق, يسلام ءدىنى تۇبىندە بارلىق ادام بالاسى شوعىرلاناتىن كەلەشەگى زور, كۇشتى ءدىن. ونى زورلىقپەن دە, قورلىقپەن دە, ءۇركىتۋمەن دە, الداۋمەن دە, اقشامەن دە ەنگىزۋگە بولمايدى. ول تەك قانا تازا ءجۇرەكتەن شىققان اللانىڭ اقيقاتىن ادامداردىڭ ساناسىنا ءبىرتىندەپ, تامشىلاتىپ قۇيىپ وتىرۋ ارقىلى عانا تارايتىن ءدىن. وسى باعىتتا ءبىرشاما دۇرىس ىستەلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قاتارىندا تەلەديدارداعى جاڭا اشىلعان ءدىني ۇعىمدا اڭگىمە جۇرگىزەتىن ارنانى ايتسا بولادى. اسىرەسە, اياتتاردى داۋىستاپ وقىپ, ءماتىنىن تابيعاتتىڭ كورىنىسىمەن قاتار بەرىپ وتىرۋ ۇيلەسىمدى جانە جۇرەكتە تەرەڭ سەزىم قالدىرادى. ايتكەنمەن, كەتىپ جاتقان كەمىستىكتەرى دە از ەمەس. جاڭا يماندىلىققا بەت بۇرعان ادامدارعا نەدەن باستاۋ كەرەك, الدىمەن نەنى ءبىلۋ كەرەك سونى ءتۇسىندىرۋدىڭ ورنىنا نەمەسە وسى بۇگىنگى قوعامدا قانداي جاعىمسىز ىستەر, زورلىق-زومبىلىق, قورلىق, قاستىق, ادام توناۋ, كىسى ءولتىرۋ, قاراقشىلىق, جەمقورلىق, ۇرلىق جاساۋ, كىسى جامانداۋ, زياندىق كەلتىرۋ, سيقىرلاۋ سياقتى تولىپ جاتقان كۇنالاردى جاساعانداردى ەرتەڭ و دۇنيەدە نە كۇتىپ تۇر, اقىرەت دەگەن نە, توزاق دەگەن نە وسىلاردى ءتۇسىندىرىپ يماندىلىق جاعىنا ەلدى تارتۋ ورنىنا باسقا جاققا كەتىپ بارادى. ونىڭ ورنىنا قازاقتىڭ جانىنا قايشى كەلەتىن, ەشقانداي شاراسىنا سىيمايتىن, اتا-باباڭدى ۇمىت, ولاردان بەز, اۋليە دەگەنگە بارما دەگەن اڭگىمەلەرمەن ەلدىڭ زارەسىن ۇشىرىپ, شوشىتۋدا. اللاعا شيرىك كەلتىرۋگە بولمايدى دەگەن اڭگىمەنى شىعارىپ الدى دا, مىنە وسىدان شىعا الماي ءجۇر. قۇراندا, ارينە, مۇنداي اياتتار بار. ويتكەنى, مۇحاممەد (ع.س.س.) پايعامبار ءىلىمى جاڭادان باستاعاندا ول كەزدە جاعداي ءتىپتى دە باسقاشا ەدى. ادامدار ءبىر اللانى بىلمەگەن, نە بولسا سوعان سەنگەن. سوندىقتان سولاردىڭ بەتىن قايتارۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ, بۇل ول كەزدە وتە اۋىر, شيەلەنىسكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەدى. ال قازىر مۇنداي ماسەلە جوق. ادامداردىڭ بارلىعى دا 18 مىڭ الەمنىڭ جاراتۋشىسى جانە ونىڭ يەسى ءبىر اللا دەپ بىلەدى. سەنەتىندەر تەك قانا ءبىر اللاعا عانا قۇلدىق ۇرادى. بىراق, سونىمەن قاتار, باسقا ۇلى بابالارىنىڭ, اكە-شەشەلەرىنىڭ باسىنا بارىپ تا زيارات جاسايدى. بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن ۇعىم ەمەس. زيارات دەگەن ءسوز دە ارابتىڭ ءسوزى. ارۋاقتار سەندەرگە نە بەرەدى دەيدى. ەشتەڭە بەرمەسە بارماۋ كەرەك پە ەكەن؟ ارۋاققا بىردەڭە الۋ ءۇشىن بارا ما ەكەن؟ ارۋاقتى ريزا ەتۋ ءۇشىن بارادى. وسى ەلدى, جەردى, حالىقتى ساقتاپ قالدىرعان سول اتا-بابالارىمىز. ەندى ولاردىڭ باسىنا بەلگى قويماي, ەشكىم بارماي اتىن ۇمىتاتىنداي نە جازدى ولار ۇرپاقتارىنا؟ سوندا وسى ۇرپاقتارىنىڭ كىم بولعانى؟ ەگەر ءبىر پاقىر نە اكە, نە شەشەسى, نەبىر باسقا ءبىر جاقىنى دۇنيەدەن ءوتىپ, سوعان جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرىپ قۇران وقىتىپ اللاعا جالبارىنىپ جاتسا, كۇنالارىن كەشىرىپ, جەڭىلدىك جاساي كور دەپ, قالايشا ونداي ادامدارعا اللاعا شيرىك كەلتىردىڭ دەپ ايىپ تاعۋعا بولادى. ءبىر ۋاعىزداۋشى تەلەديداردان بىلاي دەپ سويلەيدى: “تەك قانا بەكىتىلگەن مەككە, يەرۋساليم قالالارىنا عانا زيارات ەتىپ بارۋعا بولادى (كىم بەكىتكەن, قايدا بەكىتكەن؟). باسقا قاسيەتتى جەرلەرگە بارسا ول “ۋجە منوگوبوجيە” بولىپ سانالادى ەكەن”. كىسى ءسوز ايتۋ ءۇشىن سول ءسوزدىڭ ماعىناسىن تەرەڭ ۇعىپ الۋى كەرەك ەمەس پە؟ بۇكىل الەمنىڭ يەسى اللا قايدا اۋليە قايدا, “منوگوبوجيە” بولۋ ءۇشىن, ادام مەنىڭ تاعى ءبىر باسقا قۇدايىم بار ەدى دەپ وعان دا ارناپ وزگەشە ناماز وقىپ قۇلشىلىق جاساۋى كەرەك ەمەس پە؟ ونداي جاعداي جوق. وندا نەگە جوق جەردەن داۋ شىعارادى؟ ءبىز عالىمدارمىز دەگەن ەكى جىگىت, سورەدە جينالىپ تۇرعان كىتاپتاردىڭ قاسىندا تۇرىپ: “مىنە, الەمدەگى بارلىق گەرودوتتان باستاپ جازىلعان ەسكى كىتاپتار. وسىلاردىڭ بارلىعىن قاراپ شىقتىق. ىشىندە اۋليەلەر, ارۋاقتار جانە ولارعا بەرىلەتىن قۇدايى تاماقتار تۋرالى ءبىر اۋىز دا ءسوز جوق” دەيدى. وسىنداي وتىرىك ايتاتىنداي نە زور كەلدى ەكەن سونشا؟ ماقۇل, وندا بىزدەر دە كىتاپتاردى اشىپ كورەيىك. قىتايدىڭ تاريحشى-عالىمى, پروفەسسور سۋ بيحاي ءومىرىنىڭ كوبىسىن قازاق حالقىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان جان. سول كىسىنىڭ جازعان “قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى” دەگەن كىتابىنىڭ 162-بەتىندە بىلاي دەپ بەرىلىپتى: “حانناما. عۇندار بايانىندا”: “كوكەك ايىندا تايپا باسشىلارى تاڭىرقۇت ورداسىنا جينالىپ تاساتتىق بەرەدى. ەرەنتۇز ايىندا اجداھا قالاسىنا جينالىپ, اتا-بابا رۋحىنا, اسپان مەن جەرگە, ارۋاقتارعا سيىنادى” دەپ جازىلعانىن كەلتىرگەن ەكەن. وسى قىتاي ەلىندەگى مالىمەتتەردى زەرتتەي وتىرىپ سول ەلدىڭ بەلدى تاريحشىلارى 1987 جىلى “قازاقتىڭ كونە تاريحى” دەگەن ۇلكەن ەڭبەك شىعاردى. ول كىتاپ 1993 جىلى الماتىدا كيريلليتسا ارپىمەن باستىرىلىپ شىقتى. سول كىتاپتىڭ 94-بەتىندە مىناداي ءبىر مالىمەت بەرىلگەن: “قاڭلىلار اتا-انالارىنىڭ ارۋاعىنا تابىنعان. قاڭلى ەلىندە اتا-بابالار مازارى بار, ءار جىلى ماۋسىم ايىندا بارلىق يەلىكتەر جينالىپ اتا-بابالارىنا شەك بەرەدى”. بۇل جولداردى ولار “سۋي پاتشالىعى تاريحى, باتىس ءوڭىر شەجىرەسى” كىتابىنىڭ 83-بولىمىنەن العان ەكەن. ەندى گەرودوتقا كەلەيىك. بۇل كىسى دە ءبىزدىڭ حالقىمىزدى از زەرتتەمەگەن. ءوزىنىڭ الەمگە بەلگىلى ۇلى ەڭبەگىنىڭ 250-بەتىندە ول كىسى بىلاي دەپتى ء(بىز سەنىمدى بولۋ ءۇشىن سول كىتاپ اۋدارىلعان تىلىندە بەرىپ وتىرمىز): “ۆەد ۋ سكيفوۆ نەت ني گورودوۆ, ني ۋكرەپلەني ي سۆوي جيليششا وني ۆوزيات س سوبوي. ۆسە وني كوننىە لۋچنيكي ي پرومىشليايۋت نە زەملەدەليەم, ا سكوتوۆودستۆوم; يح جيليششا ۆ كيبيتكاح. كاك جە تاكومۋ نارودۋ نە بىت نەودەليمىم ي نەپريستۋپنىم”. بەيىتكە بەلگى قويۋ, قۇدايى بەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ءدال تاۋىپ ايتۋ قيىن, بىراق وتە ەرتە ىقىلىم زامانداردان بەرى جاسايتىن راسىمدەر ەكەنى كورىنىپ تۇر. ونداي ءراسىم بولماعاندا ءبىز كۇلتەگىن, تونىكوك, تاعى دا باسقا كىسىلەردىڭ باسىنداعى بەلگى تاستارىن تاۋىپ, جازۋلارىن وقىپ, ول كىسىلەردىڭ ناعىز ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ قۋانا الماس ەدىك قوي. گەرودوتتا بۇل تۋرالى مىناداي ءبىر اڭگىمە بار. پارسى پاتشاسى داري 700 مىڭ اسكەر جيناپ, سكيفتەردى مەن جەڭەمىن دەپ شابۋىل جاسايدى. سكيفتەردىڭ اسكەرى از جينالىپ قالىپ, امالسىز ءبىر ادىسكە كوشەدى. داريمەن تىكە شايقاسپاي, جەرىنىڭ الىس شولەيت جەرىنە ولاردى تارتا بەرەدى. بۇدان شارشاعان داري, ادام جىبەرىپ “سەندەردى باتىر حالىق دەۋشى ەدى, سەندەر نەگە بىزبەن اشىق سوعىسقا كەلمەيسىڭدەر” دەپتى. بۇعان وسى كىتاپتىڭ 176-بەتىندە بىلاي جاۋاپ بەرىپتى: “ەسلي ۆى جەلاەتە ۆو چتو بى ني ستالو سراجاتسيا س نامي, تو ۆوت ۋ ناس ەست وتەچەسكيە موگيلى. نايديتە يح ي پوپروبۋيتە رازرۋشيت, ي توگدا ۋزناەتە, ستانەم لي مى سراجاتسيا زا ەتي موگيلى يلي نەت”. بۇل سوعىستا سكيفتەر جەڭىسكە جەتكەن ەكەن. بىراق اڭگىمە وندا ەمەس, ول وسى حالىقتىڭ ىلگەرى زاماننان بابالارىنىڭ مازارلارىن قاستەرلەپ, ونى جان-تانىمەن قورعايتىن بولعاندىقتارىندا. ال سكيفتەردىڭ قۇدايى تاماق بەرۋى جونىندە دە گەرودوت ءوزىنىڭ كىتابىندا كوپ جەردە قايتالاپ, تەرەڭ اڭگىمە شەرتەدى. سول كىتابىنىڭ 253-بەتىنىڭ ەڭ سوڭىندا “60. وبريادى جەرتۆوپرينوشەني ۆسەم بوگام ي نا ۆسەح پرازدنەستۆاح ۋ نيح وديناكوۆى ي سوۆەرشايۋتسيا ۆوت تاك: جەرتۆەننوە جيۆوتنوە ستاۆيات سو سۆيازاننىممي پەرەدنيمي نوگامي. پرينوسياششي جەرتۆۋ, ستويا سزادي, تيانەت زا كونەتس ۆەرەۆكي ي زاتەم پوۆەرگاەت جەرتۆۋ نا زەمليۋ. ۆو ۆرەميا پادەنيا جيۆوتنوگو جرەتس ۆزىۆاەت ك بوگۋ, كوتورومۋ پرينوسيت جەرتۆۋ. ...ۆ جەرتۆۋ پرينوسيات تاكجە ي درۋگيح جيۆوتنىح, ۆ وسوبەننوستي جە كونەي (استىن سىزعان ءبىز – ءو.ب.)”. ال ەندى 255-بەتتىڭ ەكىنشى ابزاتسى 63 پۋنكتىندە “تاكوۆى وبريادى پري جەرتۆوپرينوشەنياح ۋ سكيفوۆ. سۆينەي (قارايتقان ءبىز – ءو.ب.) وني نە پرينوسيات ۆ جەرتۆۋ ي ۆووبششە نە حوتيات رازۆوديت ەتيح جيۆوتنىح ۆ سۆوەي سترانە”. تاعى دا وسى كىتاپتىڭ 235-بەتى ەكىنشى ابزاتسىنىڭ ەكىنشى بولىمىندە سكيفتەردىڭ بيەنىڭ ءسۇتىن ىشەتىندىگىن اڭگىمە ەتكەن. “ۆسەح سۆويح رابوۆ سكيفى وسلەپليايۋت. پوستۋپاەت وني تاك, يز-زا مولوكا كوبىليتس, كوتورىە وني پيۋت” (كىتاپتىڭ سوڭىندا كوزدەرى بايلاۋلى دەپ تۇتقىنعا تۇسكەن كيمەريلىكتەردى ايتاتىنىن تۇسىندىرەدى). كىتاپتىڭ 426-بەتى ەكىنشى ابزاتسىندا “...ساكي جە (سكيفسكوە پلەميا)... دەپ كەلەدى دە... پەرسى ۆەد ۆسەح سكيفوۆ زوۆۋت ساكامي (قارايتقان ءبىز – ءو.ب.)”, – دەيدى. مۇنى سول كەزدە سول ساقتاردى دا, گرەكتەردى دە كوزىمەن كورىپ, ەكى ەلدى دە ارالاپ, سۇراپ زەرتتەگەن تاريحتىڭ اتاسى دەپ الەم اتاعان گەرودوت جازىپ وتىر. سول كەزدەگى ءومىردى كوزىمەن كورگەن ادام تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ انىق جازعان. ەندى سودان 2,5 مىڭ جىل وتكەننەن سوڭ ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشىلارىمىز گەرودوتتىڭ ءوزىن جوندەگىسى بار. وزدەرىنشە تون ءپىشىپ, سكيفتەردى باسقا حالىققا اپارىپ, ساقتاردى پارسىلار ەتىپ دالەلدەيمىز دەپ اۋرە بولىپ ءجۇر. وعان پارسىلاردىڭ ءوزى كونە مە, جوق پا, وندا شارۋاسى جوق. بۇلارعا ەندى نە دەيسىڭ. وسى جەردە ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جوق, اراسى كوك پەن جەردەي, قاشىق گرەك ەلى مەن قىتاي ەلىنىڭ ءبىز تۋرالى ايتقاندارىنىڭ ءبارى بىردەي بولىپ تۇر. گەرودوت گرەك حالقىمەن سالىستىرا كەلىپ: “ولاردا گرەكتەردىكىندەي كوپ قۇداي جوق, ولار ءبىر-اق قۇدايعا سەنەدى”, دەپ كەتكەن جەرى بار. سوندىقتان بۇل جەردە ايدان انىق كورىنىپ تۇرعان ءبىر-اق نارسە بار, ول ءبىزدىڭ حالقىمىزدا كوپ قۇدايلىق اتام زاماننان بەرى, بۇرىن دا بولماعان, قازىر دە جوق. پاتشالاردىڭ ءمايىتىن قۇرمەتتەپ ەل ارالاتىپ, حالقىمەن قوشتاستىرعان. قازىر دە ۇلى ادامدارىن ەل جيىلىپ ارۋلاپ شىعارىپ سالادى, بارلىعى ءبىر-ءبىر ۋىس توپىراق سالادى. ال ولگەن ادامنىڭ ءمايىتىن ەشكىمگە كورسەتپەي, ايتپاي, جانازاسىن شىعارماي اپارىپ كومە سال دەگەندى قازاق ناعىز انايىلىق, بارىپ تۇرعان كورگەنسىزدىك دەپ بىلەدى. مۇحيتتىڭ: “سەن قالعان وتىز ۇلدان ەدىڭ زاۋرەش, ءبىر ۋىس بۇيىرمادى-اۋ توپىراعىڭ”, دەپ ءبىر ۋىس توپىراق سالا الماعانىنا وكىنىپ, زار جىلاعان اكەنىڭ زارىنا, وسى ءان ايتىلعاندا بارشا قازاق قوسىلىپ زارلاۋشى ەدى. ەندى ولارعا, قوي, ول ولەڭدى ايتپاڭدار, ولاي ايتۋ دۇرىس ەمەس ەكەن, ەندى مايىتتەردى باسقاشا جەرلەيمىز دەيمىز بە, نە دەيمىز؟ ول دۇنيەلىك بولعان ادامعا, قوشتاسىپ, ءبىر ۋىس توپىراق سالۋ, ءار قازاق ءۇشىن مارقۇمنىڭ ارۋاعى الدىنداعى ەڭ ۇلكەن پارىزى ەمەس پە؟ مۇنىڭ “كوپقۇدايلىققا” قانداي قاتىسى بار؟ دۇنيەدەن وتكەن ادامداردىڭ باسىنا بارما, قۇران وقىما, باسىنا بەلگى تۇرعىزبا, ەشكىمدى اسپەتتەپ قالالاردا ەسكەرتكىش قويما, ولاردى ۇلى ادامدار دەپ دارىپتەمە, ول “منوگوبوجيە” بولادى, دەيدى. استاپىراللا! ەندى ۇران مايقى بي بابادان قالعان ءبىر ءسوز بار ەدى: “اياعى جوق, قولى جوق, جىلان قايتىپ كۇن كورەر. قۇيرىعى جوق, جالى جوق, قۇلان قايتىپ كۇن كورەر”, – دەپ. ەندى وسى سوزدەرگە: ابىلايسىز, ابايسىز, قازاق قالاي كۇن كورەر, دەپ قوسىپ ايتار كۇن كەلىپ قالعان سياقتى. سوندا وسى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ىستەپ كەلە جاتقان تىرشىلىكتەرى يمانعا, قۇرانعا قايشى ما؟ كەشەگە دەيىن مۇسىلمانشا وسىلاي جاساۋ كەرەك دەپ, مولدالاردىڭ ايتۋىمەن جاسالىپ كەلدى عوي وسىنىڭ ءبارى! جوق, ەشقانداي قايشىلىق جوق. وندا بۇل نە تىرشىلىك؟ وندا بۇل دىنگە قاتىسى جوق باسقا تىرشىلىك. ساياسات. بىلدىرمەي كەلىپ بويىڭدى الىپ, تۇبىڭە جەتەتىن قۋ ساياسات. الدىمەن اتا-باباڭنىڭ اتىن ۇمىتتىرىپ, تاريحىڭنان قول ۇزدىرەدى, ولەڭ, كۇيىڭ, انىڭنەن ايىرادى, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرپىڭدى تۇگەل جويىپ, جوق ەتەدى. سودان كەيىن حالىق تامىرى ءسونىپ, ۇزىلگەن قاڭباقتاي, جەل قايدا قۋالاسا سولاي زىمىراپ, دوڭگەلەپ ۇشا جونەلەدى. قاي سايعا قۋىپ تىقسا, سوندا جاتادى. مىنە, وسىدان كەيىن حاليفات بولاسىڭ با, باسقا بولاسىڭ با, كىم ءبىلسىن؟ ايتەۋىر, ءوز تاعدىرىڭا ءوزىڭ يە بولمايتىنىڭ انىق. سەنىڭ ەركىندىگىڭ وزىڭە كەرەك بولماسا, كىمگە كەرەك؟ ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە 2200-دەي مەشىت سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. ۇلكەن-ۇلكەن مەشىتتەر سالىنۋىنا مەملەكەت تە قول ۇشىن بەرىپ جاتىر, جەر-جەردەگى كىشى مەشىتتەردى ەل ىشىنەن شىققان ازاماتتاردىڭ وزدەرى-اق سالىپ, ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز جايلاپ العا جىلجىپ كەلەمىز. ءبارى ءوستىپ ورنىنا كەلەرى ءسوزسىز. تەك قانا ارتىق قىلامىز دەپ ءجۇرىپ, تىرتىق قىلىپ المايىق. سولاردىڭ ايتقانى بولا قويدى دەيىك. سوندا ەلدىڭ ءبارى تىرپ ەتپەي ۇيلەرىندە وتىرادى. بەيىتتەردىڭ, اۋليە, ۇلى بابالاردىڭ ءبارىنىڭ باسى قاڭىراپ بوس تۇرادى. ءبىر ادام كەلمەيدى. بۇلاردىڭ ىشىندە عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەن, قازىعۇرت, ۋكاش اتا, ارىستان باب, تۇركىستان, قورقىت اتا, ءپىر بەكەت اتا, بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, اۋليە اتا, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, ايشا ءبيبى, رايىمبەك بابا, قابانباي باتىر, تاعىسىن تاعىلار بار. بۇلاردىڭ بارىنە ۇلكەن ينفراقۇرىلىم سالىنعان, جولدار, مەيمانحانالار, ەلدى كۇتەتىن, دەمالدىراتىن ورىندار. جالپى ايتقاندا, قايناپ جاتقان ءومىر. وسى ءومىر توقتاپ, ءسونىپ جوق بولا ما؟ باسقانىڭ ءبارىن قويعاندا بۇل دامىپ جاتقان ىشكى تۋريزم عوي. ادام ءبىر جەردە وتىرىپ ءومىر سۇرە المايدى, جۇرگىسى كەلەدى, كورگىسى كەلەدى. ەش بولماسا اۋىلىنىڭ قاسىنداعى كوك توبەنى كورىپ كەلگەنىنە ءماز بولاتىن قازاقپىز. قازىر جول بار, كولىك بار. كورىپ كوڭىلى كونشيدى, رۋحاني تازالانادى, ءارتۇرلى ءدىني, عىلىمي ماعلۇماتتار الىپ, تۇسىنىگى كەڭەيەدى. جاقىندا عانا ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. وعان ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بەلگىلى ازاماتتارى بارىپ قايتتى. باسقا ەلدەردەن دە رەسمي قوناقتار كەلدى, پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى بولدى, ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى دەربىسالى قاجى دا قاتىستى. وسى حالىق تىزبەكتەلىپ تاۋدان اتانىڭ كەسەنەسىنە ءجۇرىپ كەلە جاتقاندا, كادىمگى ءتۇزدىڭ تاعىسى, ۇلكەن قۇلجاسى باسقارعان باقانداي بەس ارقار كولدەنەڭ كەلىپ, ەلگە قاراپ, توقتاپ, جول سۇراعانداي يشارات ءبىلدىردى. ەل مۇنى تۇسىنە قويىپ, اراسىن اشىپ جول بەردى. ولار ەش اسىقپاستان, جۇگىرمەي, ءجاي, ادەمىلەنىپ, كەربەزدەنىپ جولدى كەسىپ ءوتتى. جانە قاشقان جوق, سول بويىندا وزدەرىن كورسەتىپ كوپ تۇردى. وندايدى, الدىڭداعى كۇندە باعىپ جۇرگەن قويلارىڭ دا ىستەمەيدى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن بارعانىمىزدا ول جەردە توپ-توپ بولىپ جۇرگەن 30-40 ارقارلار ءجۇردى قاسىمىزدا, وسىنشاما شامالاس بۇل وڭىردە ءتىپتى بولمايتىن, بيىك تاۋلاردا عانا ءومىر سۇرەتىن ۇلارلار ءجۇردى ۇشپاي, ءبىر تاۋدىڭ قاپتالىندا سانسىز شىلدەر ۇشىپ-قونىپ, ويناپ-تويلاپ جاتتى. ءبىر قۇدىرەت بولماسا وسىنداي قۇبىلىس, جاي ۋاقىتتا, جاي جەردە كەزدەسە قويا ما؟ سەندەر وسى اۋليەلەرگە سوعىس جاريالادىڭدار, ودان باسقا جۇمىس جوق پا؟ – دەگەن سۇراققا, ولار ءبىز اشەيىن اللاعا سەرىك قوسپاسىن دەپ, اللانىڭ اتىن قورعاۋ ءۇشىن ايتىپ جاتىرمىز دەيدى. ەستەرىڭدە بولسىن, “اللا ەشبىر پەندەنىڭ ءوزىن قورعاۋىنا, قولداۋىنا مۇقتاج ەمەس”. ءويتىپ ءمۇلايىمسىپ, كۇناھار بولۋعا بولمايدى. كىم قاتەلەسسە, اللانىڭ الدىندا وزگە ەمەس, تەك ءوزى عانا جاۋاپ بەرەدى. ون سەگىز مىڭ عالام دا, ءبارىمىز دە ءبىر اللانىڭ الاقانىندامىز. ول ەمەس, ءبىز اللانىڭ قورعاۋىنا مۇقتاجبىز, ءبىز اللانىڭ قولداۋىنا مۇقتاجبىز! اللا تاعالا ايتقان: “قاھارىم كەلسە بۇكىل الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزامىن, مەيىرىمىم تۇسسە, بۇكىل ادامداردىڭ كوزىنەن نۇر تامىزامىن!” — دەپ. دەمەك, اللانىڭ قولىنان ءبارى دە كەلەدى. الدىمەن ادام اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراماۋدى ويلاۋى كەرەك. سوڭعى جىلدارى جيىلەپ كەتكەن ۇلكەن اپاتتار مەن وپاتتار, تسۋنامي, جەر سىلكىنۋ, توپان سۋلار مەن تۇسىنىكسىز ورتتەر, جانارتاۋلاردىڭ اتقىلاۋى ءالى اللانىڭ قاھارى ەمەس, ەسكەرتۋلەرى عانا. ءار وسىنداي ەسكەرتۋلەردەن ادامدار ودان قورىتىندى جاساپ, ءوز كىنالارىن مويىنداپ, اللادان كەشىرىم سۇراۋلارى كەرەك. ەگەر بۇدان كەيىن قاتەلەرىن تۇزەمەسە, ناعىز قاھار سوندا بولۋى مۇمكىن. كەيبىر جەرلەرگە اۋىرتپالىقتىڭ قايتا-قايتا, ءار ءتۇرلى بولىپ ءتۇسۋى وسىمەن بايلانىستى. جاماندىققا جاماندىق, جاقسىلىققا جاقسىلىق دەگەن وسى. بۇل ءار حالىققا دا, ءار ادامعا دا بەرىپ وتىراتىن اللانىڭ ءادىل باعاسى. تۇسىنە بىلگەن ادامعا ءومىر وسىلاي رەتتەلىپ وتىرادى. “باق, قايدا باراسىڭ؟”, دەگەندە, “بىرلىككە بارامىن” دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن دەيدى. “سەندەر بولىنبەڭدەر” دەگەن اللادان تۇسكەن ءسوز قۇراننىڭ اياتىندا دا بار. ادامنىڭ سىرتقى كورىنىسى تۋرالى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ءوز اۋزىنان شىققان بىردەن-ءبىر اڭگىمەسىن جوعارىدا ايتىلعان تۇرىك عۇلاماسى وسمان نۇري توپباش ءوزىنىڭ كىتابىندا بەرىپتى. سول كىتاپتىڭ 112-بەتىنىڭ باس جاعىندا: “حازىرەتى پايعامبار... كيىمدى دۇرىستاپ كيۋدى ءامىر ەتكەن. كيىمنىڭ الاباجاق, سالماقسىز بولۋىن قوش كورمەگەن حازىرەتى پايعامبار ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام شاش پەن ساقالدىڭ جالبىراپ ءجۇرۋىن ۇناتپاعان. ءبىر كۇنى راسۋلۋللاھ ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام مەشىتتە وتىرعانىندا شاشى مەن ساقالى ءبىر-بىرىنە شاتىسقان ءبىر كىسى كىرىپ كەلدى. حازىرەتى پايعامبار ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام قولىمەن وعان شاشى مەن ساقالىن تۇزەتۋىن ىمدادى. ول كىسى بۇل ءامىردى ورىنداعاننان كەيىن اللاھ راسۋلى ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام: “وسى حال قايسىبىرىڭ بولسىن شاشى-باسى جالبىراپ جۇرگەننەن گورى ابزال ەمەس پە؟” – دەپ بۇيىردى. (مۋاتتا, شاار, 7; بايحاكي, ءشۋابۋل-يمان, V, 225). جاسىراتىنى جوق, مۇسىلمانداردىڭ كيىم كيۋى جونىندە قازىر قوعامدا پىكىرتالاس كۇشەيىپ تۇر. وسىنىڭ دا ەشكىم انىعىن اشپاي, ەكى جاق تا وزىنىكىن دۇرىس دەپ ايتۋدا. شىن مانىسىندە ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە مۇسىلمانداردىڭ كيىمى بىلاي بولۋ كەرەك دەگەن نۇسقا جوق. كىتاپتاردا وسى ايتىلعان جايعا قوسا ايتا كەتەتىن ءبىر عانا تۇسىنىك بار. ول ايەل ادامداردىڭ ۇياتتى جەرلەرىن كورسەتپەي, جاۋىپ, كيىنىپ ءجۇرۋى دۇرىس ەكەندىگى تۋرالى. ادام بالاسى جارالعاننان بەرى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ باسىنا ورامال سالىنباعان ەدى. ال, ايەلدەرىنىڭ ءجۇزى جارقىن بولىپ كەلدى. بىراق ەركەكتەر دە, ايەلدەر دە ءوزىنىڭ جالاڭاش دەنەسىن كورسەتپەگەن. كيىم كيۋ ءتارتىبى جونىندە دە ايتىلىپ كەتكەن ءبىر باعالى مالىمەت بار. ونى گەرودوت ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ 600-بەتىندە ءتورتىنشى ابزاتسىندا بىلاي بەرگەن. “زامەتنو يرونيچەسكوە وتنوشەنيە گرەكا ك نەكوتورىم ۆوستوچنىم وبىچايام. ستىد كوتورىي ۆىزىۆالو ۋ ۆارۆاروۆ وبناجەننوە تەلو, موگ پوكازاتسيا گرەكۋ, پروۆوديۆشەمۋ بولشۋيۋ چاست دنيا وبناجەننىم نا پالەسترە, نەلەپىم ي سمەشنىم پرەدراسسۋدكوم” – دەپ. ال سول كىتابىنىڭ 426-بەتىنىڭ ەكىنشى ابزاتسىندا “ساكي جە (سكيفسكيە پلەميا)... وني نوسيلي شتانى” (قارايتقان ءبىز – ءو.ب.) دەپ بەرگەن. شىن مانىندە شالبار كيۋدى الەمگە تاراتقان ساقتار ەدى. كىم قالاي كيىنەدى, ارينە, اركىمنىڭ ءوز جۇمىسى. بىراق بىرەۋلەردىڭ ءبىر حالىققا ءوزىنىڭ سالت, ادەت-عۇرپىن, ءتۇرى-باسىن وزگەرتتىرىپ, تەز ارادا باسقا ەلدىكىنە كوشىرەمىز دەۋى ەشقانداي اقىلعا كەلمەيتىن تىرشىلىك. ءبىز نەگىزىنەن مۇسىلماندار تۇراتىن ەلمىز. ەكىنشى جاعىنان ءبىز وركەنيەتتى ەلدىڭ ازاماتتارىمىز. ءدال بۇگىن ءبىزدىڭ حالقىمىز دۇنيە جۇزىندەگى ادەمى, جاراسىمدى, ءتىپتى, سىلقىم كيىم كيەتىن حالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ونى بارلىق ەلدەر دە سولاي باعا بەرىپ ايتىپ ءجۇر. ءبىر زاماندا قازاقتىڭ دالاسىنا دارۋىشتەر قاپتاپ كەتكەن ەكەن. حالىق ءوزى قابىلداي قويماعان سوڭ, ولار كەتكەن ەكەن كەلمەسكە. ءبىراز جىل بۇرىن ءبىزدىڭ قىز-كەلىنشەكتەر دە باسقا جاققا اۋىتقىپ, دەنەسىن جالاڭاشتاپ ءجۇرۋدى سانگە اينالدىرىپ العان ەدى. ونى دا حالىق جاقتىرماي, ەرسى تىرشىلىك دەپ بالاعاتتاعان سوڭ ول دا قالىپ بارا جاتقان سياقتى. وسى ارى-بەرى اۋىتقىپ, استىمىزداعى قايىقتى شايقالتا بەرمەي, وسى جاعدايىمىزدى ساقتاپ, الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردىڭ ءبىرى دەگەن اتاققا يە بولعانىمىز دۇرىس سياقتى. ءبىزدىڭ حالقىمىز مىقتى حالىق. ءبىزدىڭ حالقىمىز ۇلكەن قاسيەتى بار حالىق. بىرەۋدىڭ الا جىبىنەن اتتاماعان حالىق, قوي اۋزىنان ءشوپ الماعان حالىق. ەسىكتەن كىرىپ كەلگەن كىسىگە كىمسىڭ دەمەي, تورلەت دەگەن حالىق, كورپەسىن توسەپ, داستارقانىن جايعان حالىق. قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر دەپ, ءوزى اش وتىرسا دا, بارىن كەلگەن كىسىگە بەرگەن حالىق. دۇنيەگە سەنىم-نانىمى كۇشتى حالىق, ءار ءىسىنىڭ ار جاعىندا ءبىر كەمەڭگەرلىك پەن دانالىقتىڭ كورىنىسى ءبىلىنىپ تۇراتىن تەكتى حالىق. قانشاما عاسىر قورلاپ, زورلاپ, تىرنالاپ, مازالاپ, مازاقتاپ, جوق ەتەمىز دەگەندە دە بوي بەرمەي وسى قالپىن ساقتاپ قالعان حالىق. وسىنشاما سىناقتان ىركىلمەي ءوتىپ, اللاسىن اۋزىنان تاستاماي, ءدىنىن بەرىك ۇستاپ قالعان حالىق. سول ءۇشىن دە اللا قولۇشىن بەرىپ, ماڭدايىنىڭ باعىن اشتى. شۇكىر, اللانىڭ ەندى بەرەر جاقسىلىعى مول بولار دەپ دەپ ءۇمىت ەتەمىز. ءبىزدى الدىمىزدا جارقىن بولاشاق كۇتىپ تۇر دەپ سەنەمىز. تەك قانا ءوز تىرشىلىگىمىزدى ءوزىمىز ءبۇلدىرىپ الماساق بولدى. ول ءۇشىن ءار ادىمىمىزدى اڭداپ باسقانىمىز ءجون. “جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, ءبورى جوق دەمە, بورىك استىندا” دەگەن. ءبىز ءبىراز دۇنيەنى كورگەن ادامبىز, ءبىراز دۇنيەنى زەرتتەپ, زەردەلەگەن ادامبىز. ءبىز دە جاس بولعانبىز, وزدەرىڭدەي ءار نارسەگە ەلىكتەۋىمىز دە بولعان. بىراق مىنا نارسە ويىن ەمەس, مۇنىڭ ارتى ورتكە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنى كىم ۇيىمداستىرىپ وتىرسا دا, حالقىمىزدىڭ تىنىشتىعىن كەتىرىپ, ىشىنەن ءىرىتىپ, بىت-شىتىن شىعارۋعا جاسالىپ جاتقان ارەكەت. وسىنداي ءبىر بالەنىڭ جايىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ, اۋرۋدىڭ الدىن ال دەگەندەي, ءبىز ايتپاساق كىم ايتادى دەپ, اللاعا سىيىنىپ, قولىما قالام الدىم, شىن جۇرەگىمنەن شىققان سەندەرگە دەگەن اتالىق ءسوزىمدى ايتۋعا بەل بايلادىم. قاراقتارىم, كەلىڭدەر, بىرگە جاقسىلاپ ويلانايىق. جاقسى مەن جاماننىڭ اراسىن اجىراتايىق. دۇرىسى قايسى, بۇرىسى قايسى ەكەنىن انىقتايىق. سودان كەيىن بارىپ, قاي جاق دۇرىس بولسا, سول جاققا قاراي بارلىعىمىز بىرىگىپ بەتىمىزدى بۇرايىق. اللا ادامدارعا “مىنا دۇنيەنى جاساپ, سەندەردى يە ەتتىم. وسىلاردى دۇرىس پايدالانىپ, باقىتتى ءومىر سۇرىڭدەر” دەگەن ەكەن. كەيىنىرەك بەيبىت ءومىر دەگەن يسلام ءدىنىن ءتۇسىرىپتى. مىنە, وسى ەكى نارسەنى دۇرىس تۇسىنسەڭدەر, قاتەلەسپەيسىڭدەر. اركىم ءوز ەلىنە, ءوز جەرىنە, ءوز حالقىنا ەڭبەك ەتۋ كەرەك. بىرەۋدىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, الجاسىپ, باسقا ءبىر ەلدىڭ قانىن توگىپ, كۇناھار بولعان ادام وڭبايدى. ادام بالاسى باقىتتى ولاي ىزدەمەيدى. باقىتتى وتانىنا, حالقىنا, جانىنداعىلارعا جاقسىلىق ىستەۋ ارقىلى عانا تابادى. سوندايلارعا عانا اللا جۇماقتىڭ ەسىگىن اشادى. اداسقان, بولىنگەن, ەلىن بۇلدىرگەن ادامداردىڭ اقىرەتى جامان بولادى, قاراقتارىم. ءبىز دۇرىسىن ايتامىز, سەنىڭدەر بىزگە. “اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق” دەمەي مە اباي, قايتىڭدار رايلارىڭنان. قارا نارسەدەن قاشىق بولساڭ امان بولاسىڭ. ونسىز دا ءبىراز بوزداق بوسقا كەتتى دۇنيەدەن. بىزگە ارقايسىڭنىڭ ءومىرىڭ التىننان دا قىمبات. ءبىزدىڭ شامالى حالقىمىزعا سونىڭ ءوزى دە كوپ بولىپ وتىر. ول ونىڭ ۇستىنە جامان ۇلگى. ەندى اللا وندايدى ءبىزدىڭ باسىمىزعا بەرمەسىن. تىنىشتىق بارىنەن دە قىمبات. اللا دا بىزگە سونى تىلەگەن. دۇنيەدەن قۇرىپ كەتپەۋىڭ ءۇشىن ۇلتىڭ كۇشتى بولۋ كەرەك, بىرەۋگە قۇل بولىپ كەتپەۋىڭ ءۇشىن وتانىڭ كۇشتى بولۋ كەرەك. كۇشتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن بىرلىك كۇشتى بولۋ كەرەك. سوندىقتان دا, ءبارىمىز: ء“يا, اللا تاعالا, ءبىزدىڭ قاي ۋاقىتتا دا بىرلىگىمىزدى بەرە گور, ءيا, اللا تاعالا, ءبىزدىڭ ماڭگى تىنىشتىعىمىزدى بەرە گور, ءيا, اللا تاعالا, بىزگە ءوزىڭنىڭ تۋرا دا, اق جولىڭدى بۇيىرتا گور”, دەپ تىلەۋ تىلەيىك, اعايىن. ومىربەك بايگەلدي.
