ء“بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق”

شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى  ماناربەك ساپارعاليەۆ: – ماناربەك قادىلعۇمار ۇلى, ءسىزدىڭ الماتى مەن استانادا لاۋازىمدى ورىنداردا, سوسىن وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى بولعانىڭىز ەندى, مىنە ءبىر جىل­­­دان استى جەتپىس مىڭعا جۋىق تۇر­­عى­نى بار تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, جاۋاپتى قىزمەتىڭىز ارقىلى ەل العىسىنا بولەنە باستاعانىڭىزدان حاباردارمىز. قازىر تارباعاتاي دەسە بۇكىل رەسپۋبليكا حالقى ەلەڭ ەتە قا­لادى. سەبەبى بەلگىلى, كوكتەمدە اۋا رايى قۇرت جىلىعان كەزدە كوكجىرا, ءجان­تىكەي, قارعىبا سياقتى ەلدى مە­كەندەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاسقىن سۋ بەس جۇزگە تارتا تۇرعىن ءۇيدى, مال قورالارىن قيراتىپ, ونداعان مىڭ باس مالدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. سىن-ساتتە بەرەكە-بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن تانىت­تىڭىزدار, جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل دەگەندەي, اقىرى بۇل قيىندىقتى دا جەڭىپ شىق­تىڭىزدار. سول تۋرالى قيىن بولسا دا ەسكە الا كەتسەك. – كونە كوز قاريالاردىڭ ءوزى بي­ىل­عىداي قاتال قىستىڭ جارتى عاسىر­دان استام ۋاقىتتان بەرى بولماعانىن ەسكە الادى. بارقىتبەلدىڭ تەرىسكەيىن مەكەن­دەگەن حالىق تارباعاتاي وڭىرىندە قاردىڭ جۇقا بولاتىنىنا ۇيرەنگەن, سوندىقتان مال ازىعىن جەتكىلىكتى مولشەردە ازىرلەپ الاتىن. قاتارىنان ءۇش-ءتورت اي بويى كۇن سۋىق بولىپ, اياز 40 گرادۋستان تۇسپەي تۇردى. قاردىڭ قالىڭدىعى كەي جەرلەردە ءتورت-بەس مەتر­دەن اسىپ جىعىلدى. مالعا جا­يىلىم بولمادى. جەمشوپ جەتىسپەي, مال قىرىلا باستادى. ال 17 ناۋرىزدا سۋ تاسقىنى ناعىز اپاتقا اينالدى. سەنەسىز بە, كوكجىرا اۋىلىندا بي­ىكتىگى ءبىر مەتردەي ءنوپىر سۋ ءىرى قارانىڭ ءوزىن اعى­زىپ اكەتىپ, ادامدار قايىق­تاردى پايدا­لانا باستادى. الدىن-الا ساقتىق جاساۋ­دىڭ ناتيجەسىندە ابىروي بولعاندا مال شىعىنىنا جول بەرىل­مەدى. دابىل قاعىل­دى. ەڭ الدىمەن حالقىنىڭ العىسىنا بولەنە باستاعان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جەدەل جەتتى. سوڭىنان ىلە-شالا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ. بوجكو ۇشىپ كەلدى. سىن ساتتە ەلىمىز­دىڭ بارلىق وبلىستارىنداعى اعايىن­دارىمىز قول ۇشىن بەردى. وڭتۇستىك قا­زاق­ستان, قى­زىلوردا, جامبىل, پاۆ­لو­دار جانە قا­راعاندى, باسقا دا وبلىستار­دىڭ باس­شى­لارى تەحنيكامەن, ازىق-ت ۇلىكپەن, قارجىمەن كومەكتەسىپ جاتتى. ءوڭىر باسشىسى ب. ساپارباەۆ تەك تارباعاتاي ەمەس, زايسان اۋدانىنىڭ تاسباستاۋ, كۇر­شىم, مارالدى, بارلىعى سۋ باسقان 23 ەل­دى مەكەندى قامقورلىعىنا الىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋ جونىندە ناقتى تاپ­­سىرما بەردى. ەلباسى ن. نازار­باەۆتىڭ سالەمىن جەتكىزدى. “قارجى بولەمىز, تۇر­عىن ءۇي سالىپ بەرەمىز, مالدى جە­ڭىل­دىكپەن (نەبارى ەكى نەسيە پايىز) الۋعا ءمۇم­كىندىك جاسايمىز, ەڭ باس­تىسى, سا­بىرلى بولىپ, ءوز ۇيلەرىڭىزدى سالۋعا بەل­سەنە ارالاسىڭىزدار, بارلىق قيىن­دىق­تى جەڭىپ شىعاسىزدار” دەگەن. سو­دان بەرى جارتى جىل زىمىراپ وتە شىق­تى. قازىر بارلىق قيىندىقتار ارت­­تا قالدى. جارتى جىلدا ءوڭىر باس­شى­سى بەردىبەك ماشبەك ۇلى تار­باعاتايعا جيىرما رەت كەلىپتى. تەك ءبىر اۋدانعا عانا. اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ ءوڭىر باسشىسىنا العىسى ەرەكشە. سو­نىمەن بىرگە, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنبا­سارى, تاسقىن سۋ باستالعاننان بەرى اپات ايماعىنان شىقپاي, بۇكىل ءىستى با­قىلاۋعا الىپ, كەمشىلىكتەر مەن پروب­لەمالاردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال جا­ساعان سەرىك تاۋكەباەۆتىڭ قىزمەتىنە اۋدان حالقى شىن ريزاشىلىعىن ءبىل­دىرەدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءتۇ­­­سىپحان تۇسىپبەكوۆ تە بۇل وڭىردە اي­لاپ جاتىپ, اپات زارداپتارىن جويۋعا بەل­­سەنە ارالاستى. وعان دا العىس ايتامىز. – تاسقىن سۋ زارداپتارىن جويۋدا ءوزىڭىزدىڭ ورىنباسارلارىڭىز سىلامبەك ءازىمحانوۆتىڭ, ساۋمەن جاقاەۆتىڭ, اسحات سمايىلوۆتىڭ جانە اپپارات قىزمەتكەرلەرى مەن اۋدان حالقىنىڭ كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتكەنىن جاقسى بىلەمىز. ەندى, مىنە, اۋىر كۇندەر ارتتا قالعان سىڭايلى. قازىرگى جاعداي تۋرالى نە ايتاسىز؟ – جەتىنشى قىركۇيەكتە ەلباسى ن. نازارباەۆ تارباعاتاي اۋدانىنىڭ كوك­جىرا اۋىلىنا كەلدى. ەلباسى اۋىل تۇرعىندارىمەن اڭگىمەلەسىپ, بىرنەشە الەۋمەتتىك عيماراتتاردى, تۇرعىن ءۇي­­لەردى سالتاناتتى جاعدايدا اشتى. حا­لىقپەن كەزدەسۋدە اپاتتىڭ الدىن الۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆقا العىسىن ايتىپ, قولىن قىسقان كەزدە ءبىز دە قاتتى ريزا بولدىق. بۇل ازاماتتىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ, ءادىل ىسكە وڭ باعا بەرۋ دەگەن ءسوز. ءوڭىر باسشىسى ەلباسىنا سوناۋ زايسان ءزىلزالاسى كەزىندە تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسى ءۇش-ءتورت جىلعا سوزىلعانى, ال تارباعاتايداعى قۇرىلىستى نەبارى ءتورت-بەس ايدا سالىپ بىتىرگەنى جايلى حاباردار ەتتى. شىنىندا دا سولاي بولدى. قازىر بارلىق تۇرعىن ۇيلەرگە جۇرت قونىستانا باستادى. ءۇش مەكتەپ­تىڭ قۇرىلىسى دا پايدالانۋعا بەرىل­مەك. “پارىز” قورى ارقىلى قونىس توي­ىن جاساۋشىلارعا جاڭا جيھاز­داردى سىيعا تارتتى. بۇدان ارتىق قان­داي قامقورلىق كەرەك. بەرەكە, بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ناتيجەسى وسىنداي. تارباعاتايلىقتار ەلباسىنا, وبلىس اكىمىنە شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق. بيىلعى قىستىڭ دا قاتال بولاتىن ءتۇرى بار. قازىردەن باستاپ وعان قام جاساۋدامىز. بۇل كۇندەرى اۋداندا 2454 شارۋاشى­لىق قۇرىلىمى تىركەلگەن, ونىڭ ءىشىن­دە ءۇش وندىرىستىك كووپەراتيۆ, 2443 شا­رۋا قوجالىعى, 8 ءونىم وڭدەيتىن كا­سىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. قىستىڭ جاي­سىز بولۋى مەن كوكتەمگى سۋ تاس­قىنىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا مال باسى ەداۋىر ازايدى. ال قازاق ءۇشىن مالدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءىرى قارا 10968, قوي مەن ەشكى 60 مىڭ باسقا ازايدى. سوعان قاراماستان بىزدە 390738 قوي-ەشكى, 120 مىڭداي ءىرى قارا, 20 مىڭداي جىلقى قىستاماعا بارادى. قازىر قوجالىقتار مال ازىعىن داي­ىنداپ الدى. ۇكىمەتتىڭ ەكى پايىزدىق جەڭىلدىكپەن بەرىپ وتىرعان نەسيەسى مال باسىن قايتا كوبەيتە مە دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس. اۋداندا شاعىن كاسىپكەرلىك جولعا قويىلعان. 361 ساۋدا دۇكەنى, 48 قوعام­دىق تاماقتاندىرۋ ورنى, 64 قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەسى, 19 جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسى, 17 ءدارىحانا, 34 شاعىن ناۋبايحانا حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. تەك بيىل التى ساۋدا دۇكەنى, ەكى قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورنى, ءبىر ناۋبايحانا اشىلدى. ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ سەگىز ايىندا شاعىن كاسىپ­كەر­لىك­پەن شۇعىلداناتىندار اۋدان بيۋد­جەتىنە 62,1 ميلليون تەڭگە سالىق تۇسىرگەن. – ماناربەك قادىلعۇمار ۇلى, اۋ­داننىڭ دامۋ دەڭگەيى جونىندە نە ايتاسىز؟ – اۋدان ەكونوميكاسى جىل سايىن دامۋدا. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىل­دارى اۋدان بيۋدجەتى 900 ملن. تەڭگە بولسا, ول بۇگىنگى كۇنى 3 ملرد. 586 ملن. تەڭگەگە نەمەسە 4 ەسەگە ارتتى. وسى ءبىر عانا كورسەتكىشتەن كوپ نارسەنى اڭ­عارۋعا بولادى. اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋدا اۋ­­ىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ كولەمى ارتىپ كەلەدى. بۇل كۇنى اسىل تۇقىمدى قوي مالى اۋدانداعى بارلىق قويدىڭ جەتى پايىزىن قۇرايدى. جەر ءوز يەسىن تاپتى. ەگىستىك كولەمى ارتا ءتۇ­­سۋدە. حالىقتى قىس مەزگىلىندە كو­كو­نىس­­پەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جى­لىجايلار سالۋ قولعا الىندى. اۋدان ەكونوميكاسىنا ينۆەستي­تسيا­لار تارتۋ كولەمى ارتتى. كاسىپ­كەر­لىك سالاسى دامىپ كەلەدى. اۋدان بيۋد­جەتىنىڭ كىرىس جوسپارى تولىعىمەن ور­ىندالۋدا. ال كەمشىلىكتەر جاعىنا كە­لەر بولساق, ءوز ونىمدەرىمىزدى اۋدان اۋ­ما­­عىندا وڭدەپ ەل يگىلىگىنە تولىق جا­راتا الماي كەلەمىز. بۇل ورايدا, اۋدان اكىمدىگى كاسىپكەرلىكتىڭ قانداي ءتۇرىن بولسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشاندا ءازىر. ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاق­­ستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالاتىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا ساي “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باع­دارلاماسى اۋدان ەكونوميكاسىن دا­مىتۋدىڭ باستى جوسپارى بولۋى ءتيىس. – ەل ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋدا ەلەۋلى ورىن الاتىن ويىڭىزدى بىلسەك؟ – شىنىن ايتقاندا, قازىرگى الەم­دىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ەلى­مىز­­دى داعدارىستان الىپ شىعۋدىڭ سترا­تەگيالىق جوسپارى دەپ ايتۋىمىز كە­رەك. بۇل ورايدا اۋدانىمىزدا اۋ­­قىم­دى شارالار مەن جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلدى. وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ جانە كادرلاردى قايتا دايارلاۋ سترا­تەگياسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اۋداندا وتكەن جىلى “جول كارتاسى” باعدار­لاماسى شەڭبەرىندە 61,5 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, 75 جوبا بوي­ىنشا 220 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بيىل وسى باعدارلاماعا 431 ملن. 824 مىڭ 700 تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ 296 ملن. 413 مىڭ 500 تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 135 ملن. 411 مىڭ 200 تەڭگەسى اۋداندىق بيۋد­جەت­تەن. بۇل 2009 جىلعى قارجىدان 7 ەسەگە ارتىق دەگەن ءسوز. بۇل قارجى 40 جو­با­نى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بو­لا­دى. سونىڭ ەسەبىنەن 483 جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلدى. – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن وتكى­زىلگەن اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپتى كەزدەسۋلەرى حالىق پەن بيلىك ارا­سىنداعى بايلانىستىڭ شەشۋشى فاكتو­رى ەكەندىگى ءسوزسىز. ءسىز دە بارلىق اۋىل­دىق وكرۋگتەردە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەسەپ بەرگەن شىعارسىز؟ – حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, تا­لاپ-تىلەگىن, وتىنىشتەرى مەن ارىزدارىن اكىمدەر شەشپەگەندە, كىمدەر شەشەدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ەلباسى­مىزدىڭ وسى ورايدا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن وتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول” دەپ حالىق تەگىن ايتپايدى. سوندىقتان اكىم­دەر حالىق الدىندا ءجيى ەسەپ بەرىپ وتى­رۋلارى قاجەت. بۇنىڭ ءوزى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىنى ءسوزسىز. ال وزىمە كەلەتىن بولساق, بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە حالىق الدىندا ەسەپ بەردىم. حالىق مۇنى قاناعاتتانارلىق سەزىممەن قارسى الدى. ءوز پىكىرلەرىن ايتتى. بولاشاقتا اتقاراتىن جۇمىسىمىزعا باعىت-باعدار بەردى. ءبىر قۋانارلىعى حالىق شاما-شارقى كەلگەنشە ەڭبەك ەتىپ, اۋدانىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىندىقتارىن ءمالىم ەتتى. – اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك رۋحاني سالاسىن دامىتۋدا قان­داي باسىم باعىت-باعدارىڭىز بار؟ وسى تۋرالى وقىرماندارمەن وي بولىسسەڭىز. – بيىل ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, مادەنيەت سالالارىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازالارىن نىعايتۋعا بولىنگەن قارجى يگەرىلۋ ۇستىندە. حا­لىقتى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ سا­لاسىنا دا قوماقتى قارجى بولىنگەن. الداعى جىلى دا بۇل ماسەلەلەر ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى. سونىمەن قاتار اۋدانىمىزدا تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى, كولىك-كوممۋني­كاتسيا, قىزمەتى سالالارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل اۋدان ورتالىعى اقسۋات اۋىلىنداعى سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋعا 90 ملن. تەڭگە ءبو­لىنىپ يگەرىلۋدە. جالپى, بۇل قۇبىردىڭ جوبالىق سوماسى 253,3 ملن. تەڭگە, ول 2010-2011 جىلدارعا قارالىپ وتىر. بارلىق جوندەلەتىن قۇبىردىڭ ۇزىن­دى­عى 19,3 شاقىرىمدى قۇرايدى. بيىل قۇرىلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋ­دان ورتالىعى اقسۋات اۋىلىنداعى 75 ءتو­سەكتىك اۋرۋحانا مەن 100 ادام قابىل­داي­تىن ەمحانانىڭ جانە اقجار اۋى­لىن­داعى 50 توسەكتىك وكپە اۋرۋىنا قار­سى ەمدەيتىن اۋرۋحانانىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋى جوس­پارلانۋدا. كوكجىرا مەن جانتىكەيدە ورتا مەكتەپ, ءۇش دارىگەرلىك امبۋلا­تو­ريا ىسكە قوسىلماق. جولدار جوندەلىپ, كوپىر سالىنۋدا. بۇل اۋدان حالقى ءۇشىن زور جاڭالىق, ۇلكەن قۋانىش بولماق. قىسقاشا ايتقاندا, باستى باعىت-باعدارىمىز حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارت­تىرۋ. وسى ماقساتتا ءبىزدىڭ الدى­مىز­دا زور مىندەتتەر تۇر. ولار ونەر­كا­سىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىنىڭ كولەمىن كوبەيتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتتەرىن جان­دان­دى­رۋ, ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ بارلىق ءتا­سىلدەرى مەن ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, اۋدان ەكونوميكاسىنا ءتۇرلى نىساندار مەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ, بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە باسقالار. بۇل ماقساتتار ءسوزسىز جۇزەگە اسىرىلادى. ەڭبەكشى حالىقتىڭ كوتە­رىڭكى كوڭىل-كۇيى, ەڭبەك بەلسەندىلىگى بەرەكە-بىرلىگى مەن ۇيىمشىلدىعى – زور تابىستار كەپىلى. – جۇمىستا شەشۋشى تۇلعا – كادر. بۇل باياعىدان كەلە جاتقان قاعيدا عوي. جالپى, كادر تاڭداۋدا نەنى باسشىلىق­قا الاسىز. – قاي سالادا بولسىن جۇمىستى ءبىر جولعا قويىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرىپ, ۇيىمداستىرۋدا, اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋىندا باستى تۇلعا كادر ەكەنى ءسوزسىز. مەن ءوز با­سىم قولىنان ءىس كەلەتىن, ءبىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي شەشىم قابىلداپ ءنا­تيجەلى جۇمىس ىستەي الاتىن ادام­دارعا قولداۋ كورسەتۋگە ۇنەمى دايارمىن. جاستار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ولار­دى جۇمىسقا ۇيرەتۋ, تاربيەلەۋ ءبىز­دىڭ باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى بو­لۋى كەرەك. مول تاجىريبە جيناپ, ۇزاق جىل جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كادر­لاردىڭ ەڭبەگى كىمگە دە بولسىن ۇلگى-ونەگە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  وڭداسىن ەلۋباي. سۋرەتتە: اۋدان اكىمى م.ساپار­عاليەۆ.