سىر ەلىندەگى مولشىلىق مەرەكەسى

وراق-2010 سىر ايماعىنا بەرەكەلى قۇت قاراتقان التىن كۇز كەلىپ جەتتى. اعىمداعى جىلدىڭ سارى كۇزى سىر ەلىنىڭ ديقان­دارى­نا سارقىلماس ىرىز­دىق-نەسىبەسىن الا كەلدى. جەر-انامىز­دىڭ سىربويلىقتارعا بەرگەن سىيى جىلداعىدان الدەقايدا مول بولدى. جاز بويى اتىز جاعالاپ تەر توك­كەن ەگىنجاي ەرلەرى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى قايتىپ, اق كۇرىشتەن تاۋ تۇرعىزىلدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقا­سىندا جىل سايىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. سىر ايماعىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا بولىنگەن قارجى كولەمى وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 1,5 ەسەگە ۇلعايتىل­عان. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندى­رىسىن سۋبسيديالاۋعا 2318,5 ملن. تەڭگە قارجى بولىنسە, ونىڭ 167 ملن. تەڭ­گەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى بولدى. سونداي-اق, اۋىل شارۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارى ارقىلى 1411,55 ملن. تەڭگە نەسيە قاراجاتى تارتىلعان. اعىمداعى جىلى ءبىرىن­شى رەت استىق قولحاتى ارقىلى نە­سيەلەندىرۋ مەحانيزمى ەندىرىلىپ, ناتيجەسىندە, “ازىق-ءتۇ­لىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” اق ارقىلى 396 ملن. تەڭگە نەسيە قاراجاتى يگەرىلگەن. سىر ايماعىنداعى اۋىل شارۋا­­شىلىعى ءوندىرىسىنىڭ باستى سالاسى – ەگىنشىلىك. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ باعى­تىندا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزى­لۋدە. وسى ماقساتتا بيىلعى جىلى سىر ەلىندە ەگىس كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,9 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلسا, باستى داقىل – كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى 6 مىڭ گەك­تارعا ارتقان. كۇرىشتى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى اگروتەحنيكالىق تالاپ­تارعا ساي جۇرگىزىلىپ, ۋاقىتى­لى شاش­پاي-توكپەي جيناپ الىندى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە كۇرىش داقىلى­نان سوناۋ 1985 جىلدان بەرى ەڭ جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزىلىپ, قامباعا 376,2 مىڭ توننا سىر مارجانى قۇيىلدى. كۇرىش ءونىمدى­لىگى گەكتارىنا 48,6 تسەنتنەردەن اينالىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىر­عاندا 72,5 مىڭ توننا ارتىق سىر سالىسى جينادى. كۇرىش ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا سىرداريا, قارماقشى, جالاعاش اۋداندارى ەرەكشە ۇلەس قوستى. بيىلعى جىلى بۇل اۋدان­دار­دىڭ شارۋاشىلىقتارى سىر سا­لى­سىنىڭ ءار گەكتارىنان 52 تسەنتنەر­دەن ءونىم جينادى. سىرداريا اۋدا­نى 18135 گەكتار جەرگە ەگىلگەن كۇ­رىش داقىلىنان 53 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, ەگىن جيناۋ ناۋقانىن وبلىس­تا ءبىرىنشى بولىپ اياقتادى. ال, قار­ماقشى اۋدانى 11765 گەكتارعا ەگىلگەن كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 54,4 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, 64 مىڭ توننادان استام سىر مارجانىن جيناسا , جالاعاش اۋدانى ەگىلگەن 30115 گەكتار ەگىستىك جەردىڭ ءار گەكتارىنان 54,0 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, اق كۇرىشتى قامباعا قۇيىپ الدى. وبلىستا كوش باسىندا قى­لىشبەك ابىشەۆ باسقاراتىن قار­ماق­شى اۋدانىنداعى “جاڭاجول” جشس كەلەدى. سودان سوڭ سىرداريا اۋدانىنا قاراستى “ماعجان جانە ك” (ديرەكتورى دارحان ەراليەۆ) سىرداريا اۋدانىنا قاراستى “م­ا­­دي قاجى” جشس (ديرەكتورى ابباس كامالادين), قارماقشى اۋدانىنا قاراستى “تۇرماعانبەت” جشس (دي­رەكتورى نۇرجان پىرمانتاەۆ), جا­لاعاش اۋدانىنا قاراستى “ساركە با­تىر” جشس (ديرەكتورى ءسابيت قال­تاەۆ) وزاتتار قاتارىنان ورىن ال­دى. بۇل شارۋاشىلىقتار بيىلعى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جوعارى كور­سەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەندەرى ءۇشىن 2011 جىلى اۋىل شارۋاشى­لى­عى تەحنيكالارىن الۋعا باسى 5 ملن. تەڭگەنىڭ, سوڭى 2 ملن. تەڭگەنىڭ سەر­تيفيكاتتارىن يەلەنگەن. سىر ايماعىنداعى ەگىنشى-مە­حا­نيزاتورلار اراسىندا تولاعاي تا­بىسقا كەنەلگەن جەكە تۇلعالار جەتىپ ارتىلادى. سىرداريا اۋدانىنىڭ كۇرىششىسى پازىلبەك احمەتوۆ 152 گەكتار جەردىڭ ءار گەكتارىنان 96,3 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, بارلىعى 1464 توننا سىر سالىسىن قامباعا قۇيسا, قارماقشى اۋدانىنىڭ كومباينشىسى اباي جانيازوۆ 2155 توننا استىق باستىرعان. سونداي-اق شيەلى اۋدانىنىڭ جاتكا ءماشينيسى باۋىرجان ساندىباەۆ كۇرىش ورۋ ناۋ­قانىندا مەجەلەگەن 175 گەكتار­دىڭ ورنىنا 581 گەكتار كۇرىشتى جال­­عا سالىپ, ماۋسىمدىق تاپسىر­ما­­سىن 332 پايىزعا اسىرا ورىنداعان. قامبالارى دانگە تولىپ, اق كۇ­رىشتەن جارىسا تاۋلار تۇرعىزعان سىر ەلى مولشىلىق مەرەكەسىنىڭ شۋاعىنا بولەنىپ, قۋانىش قۇشا­عى­نا كەنەلدى. رەسپۋبليكا پرەمەر-مي­نيسترى كارىم ءماسىموۆتىڭ قى­زىل­وردالىقتارعا جولداعان كۇت­تىق­تاۋ حاتى سىر ديقاندارىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت پەن ىستىق ىقىلاس­تى اڭعارتادى. “بيىلعى جىلى سىر ديقاندارى وڭىردە كوپ جىلداردان بەرى بولماعان كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ, 374 مىڭ توننادان استام سىر سالىسىن جينادى. بۇل بيىل­عى­­داي قۋاڭشىلىق جىلى ەلىمىزدە از­­ىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكتى قورىن قام­­تا­ماسىز ەتۋگە ايتارلىقتاي قو­سىل­­عان ۇلەس دەپ ەسەپتەيمىن. تۋعان وتانىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋ­دا, بايلىعىن ارتتىرۋدا, بەرەكەلى بىرلىك پەن جاراستىقتىڭ, ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ ەرەن ۇلگىلەرىن كورسەت­تىڭىزدەر”, دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا. – پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اگروونەركاسىپ كەشە­نىن قولداۋ جونىندەگى ەرەكشە تا­لاپ­تارىنا سايكەس بيىل سىربويلىق ەگىنجاي ەرلەرى سوڭعى ون جىل كو­لەمىندە بولماعان تابىسقا كەنەلدى. وبلىستاعى ءۇش شارۋاشىلىقتىڭ ارقايسىسى ءبىر ميلليون پۇتتان استام سىر سالىسىن جيناۋى وسى ەڭ­بەكتىڭ جەمىسى. سىر مارجانىنىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا كۇرىش باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا اسەر ەتىپ, وزگە ايماق كاسىپكەرلەرىمەن, ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋ جولىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ وتىرعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش, – دەدى وبلىس اكىمى بو­لاتبەك قۋاندىقوۆ جۇرەكجاردى لە­بىزىن جەتكىزىپ. ەرلىك داستانى بولعان دالا اكا­دەميگى ىبىراي جاقاەۆ اتامىزدىڭ سارا جولىن جالعاپ, سىر انانىڭ بارلىق ۇرپاقتارىنا تاعى دا بەرەكە دارىعان مولشىلىق ايىندا “ال­تىن ءدان” مەرەكەسى دۇركىرەي ءوتتى. مە­رەكەگە جينالعان قاۋىم اقكۇ­­رىش­تىڭ اتاسى اتانعان داڭعايىر ديقان ىبىراي جاقاەۆ ەسكەرتكى­شى­نە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋان­دى­قوۆ ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسى ماي­تالماندارىن تاماشا تابىستا­رىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, ءوندىرىس وزاتتارىن ماراپاتتادى. ورتالىق الاڭدا “جىبەك جولى” تاۋار وندىرۋشىلەر فورۋمىنا قاتى­سۋشىلاردىڭ كورمەسى قويىلىپ, “كۇ­رىش جارمەڭكەسى” كوپشىلىك نا­زا­رىنا ۇسىنىلدى. كۇرىشتەن جا­سال­عان تاعامداردىڭ “سىر كۇرىشى” دەپ اتالاتىن كونكۋرسى ۇيىمداس­تى­رىلىپ, جەر-جاھانداعى بىرنەشە ۇلتتىق اسحانانىڭ باستى ءمازىرىن ايشىقتادى. ال, اۋداندار جارىسا شا­ڭىراق كوتەرگەن ەتنواۋىلدا ەڭ­بەك پەن قازاق ونەر مەرەكەسى دە قارلىعاشتاي قاناتتارىن قاقتى. بارلىق ۇيلەردەن ءان شالقىپ, بي مەن كۇي قالىقتاپ جاتتى. اقىندار قولدارىنا دومبىرا الىپ, ءان-جىردان ديقاندارعا شاشۋ شاشسا, قىز-جىگىتتەر “قارا جورعا” اۋە­نى­مەن ىرعالا بي بيلەپ, مەرەكە كو­رى­گىن قىزدىرا ءتۇستى. سىر ەلىنىڭ مولشىلىق مەرەكە­سىنە قاتىسۋشىلار رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى مەن وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى­لەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحني­كا­­لارى مەن مەحانيزمدەرىنىڭ كور­مە­­سىن دە تاماشالادى. ايتا كەتۋ كە­رەك, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالا­رىن سىر ايماعىندا شىعارۋ ءىسى دە قولعا الىنباق. ماسەلەن, فينليان­ديالىق “سامپو” كومباينى الداعى جىلى وبلىستا جينالماق. تورقالى توي كۇنى اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىن جاقسارتۋ, وبلىس حالقىنىڭ ىرىس-نەسىبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە ءىرى كومپانيا­لارمەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. “كازاگرو” حولدينگى ارقىلى 2 ملرد. تەڭگەگە كۇرىش ساتىپ الۋ جولدارى دا قاراستىرىلۋدا. بۇل, بىرىنشىدەن, ءونىم وتكىزۋ كەپىلدىگىن, ەكىنشىدەن, باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەسىن قوسارى ءسوزسىز. “كاز­اگ­روقارجى” اق ارقىلى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەر كەپىل­دىككە الىنىپ, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن تۇڭعىش رەت 0,6 كوەففيتسيەنتپەن نەسيەلەندىرۋ ءما­سەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاپقان. ىنتىماعى جاراسقان ەل عانا ەڭبەكتەن بەرەكە تابا الادى. قام­بالارى – دانگە, قورالارى مالعا تولعان سىربويلىقتاردىڭ قۇت-بايلىعى مولايا تۇسۋدە. سودان دا سىر وڭىرىندەگى مولشىلىق مەرەكەسى كو­تەرىڭكى كۇيمەن ءوتتى. بارلىق اۋ­داندار “التىن ءدان-2010” مەرەكەگە وراي اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭ­كە­سىن وتكىزىپ, اكەلگەن ازىق-ت ۇلىك ءون­ىم­­دەرىن تۇتىنۋشىلارعا نارىقتىق باعادان 10-15 پايىز تومەن باعادا ۇسىندى. ع.مۇراتباەۆ اتىنداعى ستادي­ون­دا قازاق كۇرەسىنەن “التىن بەلبەۋ” اتاۋىمەن وبلىس بىرىنشىلىگىنىڭ اقتىق كەزەڭى مارەسىنە جەتتى. ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ايتۋلى باسەكە مارەسى “التىن ءدان” مەرە­كەسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇلتتىق سپورتتى ۇل­ىق ەتكەن سايىستىڭ اشى­لۋى سان ءتۇر­لى مادەني شارا­لارمەن ورنەكتەلدى. جاستار ۇلتتىق “قارا جورعا” ءبيىن مىڭ بۇرالا بيلەپ, ءداستۇرلى ونەردى تاعى دا ءبىر مارتە جاڭعىرتا ءتۇستى. اسا تارتىستى باسەكە تۇيە پا­لۋ­اندى انىقتاۋ سايىسىندا بولدى. سال­ماق دارەجەسىنە قارامايتىن ساي­ىسقا 16 پالۋان قاتىسىپ, ولار­دىڭ اراسىندا جالاعاشتىق رۋسلان ابدىرازاقوۆتىڭ مەرەيى ۇستەم بول­دى. ول “التىن بەلبەۋ” مەن شەت­ەلدىك اۆتوكولىككە يە بولدى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.