يسا-دوسان باتىرلار

تاريح تولقىنىندا ماڭعىستاۋداعى شارۋالار كوتەرىلىسىنە بيىل 140 جىل تولىپ وتىر ءيا, يسا-دوسان باستاعان ماڭعىستاۋداعى شارۋالار كوتەرىلىسىنە بيىل 140 جىل تولىپ وتىر. سونداعى كوتەرىلىسشىلەر ۇرپاق­تارى­نىڭ الدى بەس-التى اتاعا ۇلاستى. قوعامدىق فور­ماتسيا ءۇش دۇركىن ەۆوليۋتسيالىق دامۋىن با­سىنان وتكەردى. رەسەي يمپەرياسىن بيلەگەن پات­شالىق رەجىم وزەگىنە قۇرت تۇسكەن تەرەك­تەي قۇلادى. ونىڭ ورنىن كەڭەس وداعى باس­تى. اراعا 70 جىل سالىپ كەڭەس وداعى تارا­دى. قازاق حالقى 1991 جىلى اتا تاري­حىندا تۇڭ­عىش رەت تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعانىن جا­ريا ەتتى. ءيسى قازاقتىڭ, سونىڭ ىشىندە ماڭ­عىس­تاۋ شارۋالارىنىڭ دا 1870 جىلى جالاۋ­لاتىپ تۋ كوتەرىپ, ۇرانداتقان قاسيەتتى كو­تە­رى­لىسىنىڭ ءتۇپ ماقساتى دا وسى تاۋەلسىزدىك ەدى. م.تۇرسىنوۆا ءوز كىتابىندا وزىنەن بۇ­رىنعى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, وسى شارۋالار كوتەرىلىسىنە ءادىل باعا بەرۋگە ءساتتى تالپىنىس جاساعان. مىسالى, 1869 جىل­عى پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ ۇلى دالاداعى باسقارۋ­دىڭ جاڭا فورماسىن ەنگىزۋى قازاق حالقىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسى­نىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولدى, ال 70-ءشى جىل­دار­­داعى ماڭعىس­تاۋداعى كوتەرىلىس ءوزىنىڭ قۋات-كۇشى جونىنەن بۇعان دەيىن بولماعان جاپپاي حالىق كوتەرىلىسىنە اينالعان ەدى. (م. پ. ۆياتكين “وچەرك ي پو يستوري كازاحسكوي سسر, موسكۆا, “پوليتيزدات”, 1941 ج. موسكۆا). ال, عالىم م. گ. گلاۋزو ماڭعىستاۋداعى حالىقتىڭ 1870 جىلعى كوتەرىلىسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويدى جانە ونىڭ حالىقتىڭ شىن مانىندەگى ازاتتىق كۇرەسى دەپ باعالادى. (پ. گ. گلاۋزو, “رەۆوليۋتسيا ۆ سرەدنەي ازي”, تاشكەنت, 1929 ج.). راس, يسا-دوسان باستاعان حالىق كوتەرىلىسى جەڭىلىس تاپتى. بىراق, شارۋالار جەڭىلە وتىرىپ, جاۋىن جەڭدى. وزبىر, وتارشىل ساياساتتى وزدەرىمەن ساناسۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەندەشە, بۇل كوتەرىلىستى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋىنىڭ رۋحاني نۇرلارى, سانا-سەزىم قالعىتپاي, ءاردايىم جوعارى ۇستاۋى­مىزدىڭ سارقىلماس قاينارى دەگەن ءجون. اتا-بابالارىمىز وتكەن قاستەرلى جولدىڭ ءتار­بيەلىك تاعىلىم كۇش-قۋاتىن جاس ۇرپاق­تىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ – بۇگىندە بارشامىزدىڭ پارى­­زىمىز. سولاي ىستەگەندە ەل تاۋەلسىزدى­گىنىڭ حالقىمىزعا ەشقاشان وڭايعا تۇسپە­گەنىنە كەيىنگى تولقىن ۇرپاقتىڭ جەتە زەردە­لەرىنە سەنەمىز. يسا-دوسان باستاعان حالىق كوتەرىلىسىنىڭ 140 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەگى نەگىزگى ماقسات تا وسى بولاتىن. 1868 جىلى رەسەيدە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ “جاڭا نيزام” ساياساتى جاريالانسا, ول ماڭعىستاۋ قازاقتارى ءۇشىن 1870 جىلى قولدانىلا باستايدى. ادايلارعا سالىق سالى­نادى, ول وزگە ەلدەرگە قاراعاندا كوپ بولادى جانە ەكى جىلدىڭ سالىعىن بىرگە تولەۋ ءمىن­دەتى قويىلادى. وعان كوپشىلىك وتباسى­لاردىڭ مۇمكىندىگى كەلمەيدى. ءتىپتى مۇمكىندىگى بارلار دا بۇل سالىقتى تولەي قويۋعا نيەت ەتپەيدى. بيلەر مەن ەل باس­قارۋشىلاردىڭ تالاي رەت باستارى قوسىلىپ, كەڭەس قۇرسا دا, ول سالىقتان تولەمەي قۇتىلۋدىڭ باسقا جولىن تابا المايدى. بيلەر كەڭەسى مايانىڭ ۇلى بايمەمبەتتى پەتەربۋرگقا بارىپ, جارلىق شىعارۋشىمەن تىكەلەي كەزدەسىپ, 1731 جىلعى ءابىلحايىر مەن رەسەي پاتشاسى اننا يوا­نوۆ­نانىڭ جاساسقان شارتى بويىنشا مىنا شەشىمنىڭ زاڭسىز ەكەندىگىنە كوزىن جەتكىزىپ قايتۋعا جۇمسايدى. ءابىلحايىر مەن اننا يوانوۆنانىڭ 1831 جىلى قول قويعان شارتى بويىنشا كىشى ءجۇز قازاق­تارىنان سولداتقا ادام الىنباۋى كەرەك, سالىق سالىنباۋى ءتيىس. بايمەمبەتتىڭ بۇل ساپارى­نان ەل كۇت­كەندەي ناتيجە شىقپايدى. كەرىسىنشە, رەسەي پاتشا­لىعى­نىڭ جەرگىلىكتى ورىندارى باس­شىلارىنىڭ ادايلارعا كوزقاراسى شيە­لەنىسە تۇسەدى. سونىڭ ىزعارلى بورانىنداي 1870 جىلى مارت ايىندا فورت-الەكساندروۆسكىدەن رۋكين باستاعان جازالاۋ وتريادى شى­عارىلادى. بۇل وتريادتىڭ شىققالى جاتقانى ستارشينا گافۋر كال­بينگە بەلگىلى بولادى, ول يساعا حابار بەرەدى. يسا فورتتاعى قۇنان­ورىس شاباي­دىڭ بالاسى سۇگىرگە, بوزجىگىتكە, قاراتاۋداعى باۋبەك اينازار مەرگەنگە, قاتقىلتۇپتەگى داۋلەتالى دوسان مەن العيعا, اۋىزورپاداعى توقتامىس وراققا جانە تاعى دا باسقا ادايدىڭ سول كەزدەگى بەلگىلى باتىر­لارى مەن تۇلعالى ازاماتتارىنا حابار بەرگى­زىپ, شاقىرتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن قول جينالادى. سان جاعىنان بۇل قولدىڭ كولەمى جازالاۋشى وتريادتان بىرنەشە ەسە كوپ بولعان. قول قۇرامىندا جادىگەردەن وتەن ۇلى ءدىلمان, جامانعارا مۇسا ۇلى موشاندار بار. قولدى يسا, دوسان باسقارادى. جازا­لاۋشى وترياد فورتتان شىعىپ كولىكپەن تۇبىجىك, قاڭعا, بورلى, سۋات, قۇنانسۋ, سارتاس ارقى­لى بوزاشىعا بەت الاتىن بولىپ, ۇشاۋىزعا ورنالاسادى. بۇل كەزدە يسالار الاسا اقتىڭ استىنا بىرنەشە اقبوز ءۇي تىكتىرىپ, قوناق ەتۋگە دايىندىق جۇرگىزەدى. وترياد شىعاناق تەڭىز-اينالمادان وتەدى. وياز رۋكين جان-جاققا قاراۋىل قويىپ, وتريادىنا دەمالىس بەرەدى. بۇلاردىڭ ماق­ساتى, باعىتى ادايلارعا تولىق بەلگىلى ەمەس, سوندىقتان وتريادتىڭ ءبىر ادامىن قولعا ءتۇسىرىپ, قۇپيانى اشۋ قاجەت. قاراۋىلدا تۇرعان ءبىر سولدات شىلىم تۇتاتۋ ءۇشىن وت جاعادى, وسى ءساتتى پايدالانعان ءتىل الۋعا شىققان وتەن ۇلى ءدىلمان ءبىر جولداسىمەن الگىنى دىبىسىن شىعارماستان الىپ كەتەدى. ول ورىس ەكەن, فورتتان كەلگەن قۇنانورىس رۋىنىڭ جىگىتتەرىن ءتىلماش ەتۋ ارقىلى تۇت­قىنمەن سويلەسەدى. ءسويتىپ, جازالاۋشى وتريادتىڭ باعىتى بوزاشى تۇبەگىن ارالاۋ, ماقساتى ەلدەن سالىق جيناۋ, تولەمەسە قارۋ­لى كۇشپەن جازالاۋ ەكەندىگىن انىقتايدى. قارۋ, كولىك, ادام سانى جونىندەگى ءمالى­مەت­تەرگە قانىعادى. وسىعان سايكەس تاكتيك­الىق شارالار جاساقتالادى. وسىنداي دايىندىقتان كەيىن, ياعني 1870 جىلعى ماڭعىستاۋ شارۋالارىنىڭ رەسەي پاتشاسى ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسى باستالادى. حالىق جاساقتارى جازالاۋشى وتريادتىڭ كولىكتەرىنىڭ كوپشىلىگىن ايداپ كەتىپ, وتريادتى جاياۋ قالدىرادى, جاياۋ وتريادتى قاماۋعا الادى. ولار تەڭىزگە بەتتەگەندە تەڭىز جاعى بوگەدى. كولىكسىز, اس-سۋسىز قالعان جازا­لاۋشى وتريادتىڭ باسشىسى رۋكين 24 ناۋرىز كۇنى تۇندە مايا ۇلى بايمەمبەتتى ادايلاردى ۇگىتتەۋگە جۇمسايدى. ول ءوز لاگەرىنەن شىعا بەرگەندە اتىلعان مىلتىق وعىنان قازا تابادى. 25 ناۋرىز كۇنى تاڭدا رۋكين اداي­لارمەن كەلىسىم جۇرگىزۋگە ءوزى شىعادى دا, كولىكتەرىن قايتارىپ بەرۋدى سۇرايدى, فورتقا قايتىپ كەتەمىز دەپ ۋادە ەتەدى. ونىڭ بۇل ءوتىنىشىن ورىنداۋعا كوتەرىلىسشىلەر كەلىسىم بەرەدى دە, ءوز تالاپتارىن جەتكىزەدى: كازاكتار اتۋىن توقتاتسىن, ءۇش وفيتسەر كەپىلدىككە (زالوجنيك) بەرىلسىن, جازالاۋشى وترياد كولىكتەرىن الۋعا اداي وتريادىنىڭ قوسىنا كەلسىن دەپ شارت قويادى. رۋكين كازاكتارىن ەرتىپ كەلەدى. سول كەزدە يسا كازاكتار قارۋ­لارىن تاستاسىن دەپ تالاپ قويادى. رۋكين كازاكتاردىڭ قارسىلىق ەتۋىنە قاراماستان, قارۋلارىن تاستاۋعا بۇيرىق بەرەدى. كازاكتار قىلىشتارىن كەڭ شالباردىڭ ىشىنە بايلاپ الادى, قالعان قارۋلارىن تاستايدى. وسى ساتتە يسانىڭ بەلگىسى بويىنشا جاسىرىنىپ دايىن تۇرعان اداي قولى قيمىل جاساپ, وتريادتى تالقاندايدى. بۇل سوعىس 4 كۇنگە سوزىلادى. وسى ۇرىستا ءجۇزباسى (سوتنيك) قاشىپ كەتەدى, ونى موشان قۋىپ جەتىپ, باسىن شاۋىپ, ءجۇزباسىنىڭ ءوزىنىڭ قىزىل كويلەگىنە وراپ الىپ كەلەدى. وترياد ءتىلماشى قوسىم مىرزاباەۆ قاشىپ قۇتىلىپ, فورتقا بارىپ حابار بەرەدى. كوتەرىلىسشىلەر فورت­تاعى قامالدى قورشاپ الا المايدى. زەڭ­بىرەك, وت قارۋى ماڭىنا جولاتپايدى. كوتەرىلىسشىلەر حيۋا بەتىنە ويىسادى. حيۋاداعى جاعدايدىڭ قيىنداۋىنان يسا مەن دوسان ءوز جاساقتارىمەن ءبولىنىپ, دوسان قىرعا شىعىپ كەتەدى دە, يسا حورەزم ويىندا قالىپ قويادى. 1873 جىل حيۋا حاندىعىن رەسەي پاتشالىعى وزىنە كوندىرىپ العان كەز. يسا ءوز اۋىلداستارىمەن ءبىر توعايدىڭ ىشىندە ەرۋلەپ وتىرعان. ءبىر كەزدە اق ەسەككە مىنگەن اقساقال قوسقا جاقىنداپ توقتايدى. وعان يسانىڭ ايەلى سارىعىز سالەم ەتەدى. يسا اناداي جەردە مىلتىعىن كەزەپ تۇرعاندا الگى اقساقال: “يسا, جات جەردە شىعانداما, ەلگە قايت”-دەيدى دە, كومەسكىلەنىپ, ەلەس بولىپ كورىنبەي كەتەدى. ەرتەڭىنە يسا ماڭعىستاۋعا باعىت ۇستاپ ءجۇرىپ كەتەدى. يسا سول بەتىندە فورتقا كەلەدى. 1874 جىلى قاراعانتۇپ بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. يسانىڭ وسى قىزمەتى 1909 جىلى ءوزى قايتىس بولعانعا دەيىن جالعاسادى. بۇدان بىرنەشە كۇن بۇرىن “يسا-دوسان” كوتەرىلىسىنىڭ 140 جىلدىعى قارساڭىندا اقتاۋدا شىعاتىن “لادا-تۆ پليۋس” “گيبەل وتريادا رۋكينا ۆ 1870 گودۋ” دەگەن ماقالا-وچەرك جاريالادى. بۇل وچەرك بۇدان باقانداي 110 جىل بۇرىن, ماسكەۋدە شىعاتىن “يستوريچەسكي ۆەستنيك” جۋرنالىندا ناق وسى تاقىرىپپەن جارىق كورىپتى. وچەرك اۆتورى پاتشا اسكەرىنىڭ گەنەرال-لەيتەنانتى ۆاسيلي الەكساندروۆيچ پوتتو دەلىنەدى. وسى ۆ. ا. پوتتو قازاق دالاسىن شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ وت-جالىنى شار­پىعان تۇستا مايور شەنىندە ورىنبور كازاك ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەگەن ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كاۆكاز اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابى جانىنداعى اسكەري-تاريحي ءبولىمدى باسقارعان. وچەرك بىلاي باستالادى. “منە سلۋچيلوس پۋتەشەستۆوۆات ۆ 1871 گ. پو كازاحسكي ستەپي ... يز سوپوستاۆلەنيا راس­سكازوۆ سو سۆەدەنيامي, دوبىتيمى منويۋ وت وچەۆيدتسەۆ, س راسسكازامي كازاكوۆ, ۆەر­نۋۆ­شيحسيا يز پلەنوۆ, س تەمي نەمنوگيمي سۆە­دە­نيامي, كوتورىە حرانياتسيا ەششە پود تولس­تىم سلوەم پىلي ورەنبۋرگسكيح ارحيۆوۆ, ۆوس­سوز­داەتسيا ياسنايا كارتينا توگو, چتو پروي­سحو­ديلو ۆ ستەپي ۆ روكوۆوە ۆرەميا 1869 ي 1870 گودوۆ”. وسىدان كەيىن وچەرك اۆتورى ۆ. ا. پوتتو قازاق جەرىنە ەنگىزىلە باستاعان ۋاقىتشا “جاڭا نيزامنىڭ” ماقسات-مانىنە, وعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نەگە نارازى بولعا­نىنا سيپاتتاما بەرەدى. “ي ۆوت ۆ يسحودە 1868 گودا پوياۆيلوس تاك نازىۆاەموە”, “ۆرە­مەننوە پولوجەنيە” وب ۋپراۆلەني ۆ وب­لاستياح تۋرگايسكوي ي ۋرالسكوي”. سۋلتانى – پراۆيتەلي س يح كوچەۆىمي ستاۆكامي بىلي ۋپرازدنەنى, ي وتوشلي ۆ وبلاست پرەداني. يح زامەنيلي گۋبەرناتورى سو ۆسەمي گۋبەرن­سكيمي اتريبۋتامي: پريسۋتستۆەننىمي مەستا­مي, ۆيتسە-گۋبەرناتورامي, پروكۋرورامي, سۋديامي, ۋەزدنىمي ناچالنيكامي ي ت. د. ەستەستۆەننو, چتو تاكوە ۆىبورنوە ناچالو, لەگششەە كراەۋگولنىم كامنەم ۆ وسنوۆۋ نوۆوگو پولوجەنيا, ۆكونەتس پودرىۆالو زنا­چەنيە ي ۆلاست ستەپنوي اريستوكراتي. ۆوت پوچەمۋ نوۆايا رەفورما ۆسترەتيلا سيل­نەي­شەە پروتيۆودەيستۆيە سو ستورونى پريۆي­لە­گيروۆاننىح سوسلوۆي. نو ي پروستوي نارود وتنەسسيا ك نەي ۆەسما نەدوۆەرچيۆو. نوۆوە پو­لو­جەنيە, وبياۆلياۆشيە چتو زەملي, زاني­ماەمىە كازاحسكيمي كوچەۆيامي, ستانوۆياتسيا زەمليامي گوسۋدارستۆەننىمي, پرەدوستاۆلەن­نىە كيرگيزام ليش ۆ وبششەستۆەننوە پول­زوۆانيە, چتو پراۆا ساميح كيرگيزوۆ پريرا­ۆنيۆايۋتسيا ك پراۆام وبىكنوۆەننىح سەلسكيح وبىۆاتەلەي, سۆاليلوس نا نيح, كاك سنەگ نا گولوۆۋ. ي نارود, يگنوريرۋيا تە حوروشيە ستورونى “پولوجەنيا” كوتورىە ۆ نەم زاكليۋچالوس, پونيال تولكو ودنو, چتو پودات ەمۋ پريدەتسيا س كيبيتكي ۆمەستو پولۋتورا رۋبليا دۆا رۋبليا سەمدەسيات كوپەەك. ۆوورۋجەننىي مياتەج ۆ ۋرالسكوي وب­لاستي پوداۆلەن بىل چرەزۆىچاينو بىسترو, نو ون دولگو ەششە پرودولجالسيا ۆ سوسەدنەم مانگىشلاكسكوم پريستاۆستۆە گدە نەبولشوي كازاچي وترياد پودپولكوۆنيكا رۋكينا بىل يسترەبلەن سامىم يزمەنيچەسكيم وبرازوم. نادو سكازات چتو, “نوۆوە پولوجەنيە”, ۆۆو­ديۆ­شيح سرەدي ورەنبۋرگسكوي ستەپي, نا پەرۆىح پوراح سوۆسەم نە كوسنۋلوس اداەۆ­تسەۆ... وني جيلي سليشكوم دالەكو, كوچەۆالي ۆ سوسەدستۆە س حيۆوي ي تۋركمەنيەي. زاتو كوگ­دا ۆوورۋجەننىي مياتەج ۆ ستەپي بىل پوداۆلەن, ۆوەننىي گۋبەرناتور ۋرالسكوي وبلاستي توت چاس پوترەبوۆال ك سەبە, ۆ ۋرالسك, مانگىشلاكسكيح ناچالنيكوۆ, ماياەۆا ي كالبينا. يم دالي ينسترۋكتسي ي وتپراۆيلي وبراتنو ۋجە س پودپولكوۆنيكوم رۋكينىم, كوتورومۋ نا پراۆاح ۋەزدنوگو نا­چال­نيكا پودچينيالوس ۆسە مانگىشلاكسكوە پروسترانستۆو”. بۇدان ءارى وچەركتەگى رۋكيننىڭ ءولىمى, وربىگەن قارۋلى قاقتىعىستار بۇدان بۇرىن كەلتىرىلگەن كۇيىندە دەرلىك باياندالعان. بىزدىڭشە, ۆ. ا. پوتتونىڭ بۇل تاريحي وچەركى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتۋدە. اتا-بابا ارۋاعى الدىنداعى پارىزىمىز ءالى موينىمىزدان ءتۇسىپ بولعان جوق. سونىڭ ءبىرى – ەل مەن جەر تاريحىن زەردەلەۋدە ورىن الىپ كەلە جاتقان “اقتاڭداقتار” سىرىنىڭ اشىلماي كەلۋى بولىپ تابىلادى. وتكەننىڭ قاسيەتتى كيەسىن, ءسوزدىڭ جۇيەسىن تەرەڭ بىلەتىن دۇلدۇلدەردىڭ وزىنە تۇزاق سالىنىپ, توسقاۋىل قويىلدى. ماسەلەن, تەگەۋرىنى بولەك تۇلپار اقىن ساتتىعۇل اتامىزدىڭ 1939 جىلى جازىلعان “دوسان باتىر” داستانىن سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى قاراپ, قىرىق جىل بولىستىق قىزمەت اتقارعان يسانى دارىپتەپ, قاھارمەن تۇلعا ەتىپ كور­سەتۋدىڭ سوتسياليستىك رەاليزم ادىسىنە مۇلدەم قايشى كەلەتىندىگىن ەسكەرتكەن. ءسويتىپ, ءومىر شىندىعىن قاپىسىز جەتكىزگەن قۇنارلى شىعارما اجارىنان ايرىلىپ, جۇقارعان, جۇدەگەن كۇيىندە 1940 جىلى وقىرماندار تال­عامىنا ۇسىنىلعان. بىرەر ءسوز “يسا-دوسان” داستانى جايىندا ايتا كەتسەك, ونى ساتتىعۇل نۇرجانوۆ اقساقال ءوز ەستەلىگىندە بىلايشا اڭگىمەلەيدى. “مەن سياقتى ءسوز شىعاراتىندار ارتىنا اتاۋلى ەڭبەك قالدىرىپ جاتىر, مەن دە سويتسەم قايتەدى دەپ, ءبىراز ويلاندىم. مەنىڭ اكەم جانعابىل يسا-دوسان كوتەرىلىسىنە باستان-اياق, دوساننىڭ جەرلەنۋىنە دەيىن قاتىسقان ادام ەدى. سونداعى كورگەن- بىلگەندەرىن بىرنەشە رەت تۇگەلدەي ايتىپ وتىراتىن. حالىق ءۇشىن بولعان ۇلكەن وقيعا عوي, وسىنى جىر قىلىپ قالدىرايىن دەپ شەشتىم دە “يسا-دوسان” دەگەن ەڭبەگىمدى شىعارىپ, قاعازعا ءتۇسىردىم. ءبىرازدان كەيىن رايكوم شاقىرادى, “يسا-دوسان” داستانىن الا كەلسىن, دەگەن حابار كەلدى. كەلدىم. ءبىر­نەشە ادامدار وتىرىپ, مەنىڭ داستانىمدى تالقىلادى. ءبىراز جەردەن يسانى الىپ تاستادى. ماعان “40 جىل بولىس بولعان ادامدى سونشالىقتى دارىپتەۋىڭىز قاتە, ولاي ەتۋگە بولمايدى”, – دەپ ەسكەرتتى. ءبىرازدان كەيىن تاعى شاقىرتتى. يساعا بايلانىستى ءبىراز جەرىن تاعى وزگەرتتى. ەندى مەنىڭ ەڭبەكتى شىعارۋداعى ماقساتىم وزگەرىپ كەتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە گۋرەۆتە اقىندار ايتىسى بولادى دەپ شاقىردى. وعان “يسا-دوساندى” الا بارۋ تاپسىرىلدى. گۋرەۆكە كەلدىم. قارسى الدى. وسپانوۆ جامەك دەگەن جاس جىگىتتىڭ ۇيىنە ورنالاستىردى. جاقسىلاپ اڭگىمە ايتاتىن شالى بار ءۇي ەكەن, وتە جاقسى بولدى. ءبىر كۇننەن كەيىن وبكومگە شاقىرىپ جاتىر, جىرىڭىزدى الا ءجۇرىڭىز دەپ جامەك مەنى وبكومگە الىپ كەلدى. بۇندا دا وبكومى بار, كگب-سى بار ونشاقتى ادام وتىرىپ, مەنىڭ جىرىمدى تالقىلاپ, يسانى جىردان مۇلدەم الىپ تاستادى. مەن قايتەرىمدى بىلمەي قينالىپ شىقتىم. ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, نە دە بولسا ءوز ەڭبەگىم عوي, ءىزسىز قالماسىن دەپ, “دوسان باتىر” دەپ وزگەرتۋىمە تۋرا كەلدى. كوتەرىلىستەگى نەگىزگى تۇلعا يسەكەم اتاۋسىز قالدى. مەنىڭ دە ۋاقىتىم جاقىنداپ قالدى. قابىرگە تۇسكەننەن كەيىن يسەكەم مەنى قايتەر ەكەن دەگەن ءۋايىم ويىمنان كەتپەيدى”. وبكومداعى سوڭعى يسا-دوساندى تالقى­لاۋداعى ادامداردىڭ ىشىندە گازەت قىزمەت­كەرلەرى س. حايداروۆ, ج. وسپانوۆ تا (مار­قۇم) بولعان ەكەن. حايداروۆ ايتادى: داستان-جىردان يسا سىزىلىپ, تالقىلاۋ اياقتالعاندا ساتەكەڭنىڭ ءوڭى وزگەرىپ كەتتى دەيدى. ال ءجا­مەك وسپانوۆ ايتادى: تالقىلاۋ ءبىتىپ, ادام­دار تاراي باستاعاندا مەن دە ساتەكەمە جا­قىن­داپ كەلىپ, “جۇرەلىك” دەسەم, ۇندە­مەيدى. ءوزى ورنىنا قوزعالا الماي وتىرعان سياقتى. ارەڭ دەگەندە تۇرعىزىپ, قولتىعى­نىڭ استى­نان تىرەي, قۇشاعىما الىپ, زورعا دالاعا شىق­تىق. “كىشكەنە وتىرايىقشى” دەدى, ءبى­راز وتىردىق. ءارى-بەرىدەن كەيىن ءبىراز دەما­لىپ العاسىن مەنىڭ اكەمە مۇڭىن شاققانداي بولىپ بولعان جايتتى ايتىپ بەردى. دوسان فورت اباقتىسىندا قايتىس بول­عاندا دا سول شارۋانىڭ باس-اياعىندا جان­عابىل بولعان. دوساندى ەلگە اپارىپ جەر­لەۋگە بەر­مەگەندە جانعابىل يساعا حابار بەرىپ, يسانىڭ كەلىپ ارالاسۋىمەن دوساننىڭ مۇردەسىن بەرگەن. مۇردەنى اربامەن قارا­توبەگە اكەلىپ جەرلەگەننەن كەيىن جانعابىل دوسان­نىڭ تۋعان اعاسىن ۇيىنە قوناققا شا­قى­رادى. كەلسە, جانعابىلدىڭ ايەلى جاس بوسانىپ وتىر ەكەن. ۇل بالالى بولىپتى. “ال مىنا­داي جاقسى­لىقتىڭ ۇستىنە كەلدىڭ, ماعان قۇرداس, دوس بولعاندىقتان سەن دە بۇل بالا­نىڭ اكەسىسىڭ عوي, ەندى اتىن قويۋ ساعان مىندەت”, دەيدى جان­عابىل. سوندا قوناعى: ء“بىزدىڭ بۇعان دەيىنگى ءىسىمىز ءساتسىز بولدى عوي, ەندىگى ءىسىمىز ءساتتى بولار ما ەكەن. ۇلىڭنىڭ ەسىمى ساتتىعۇل بولسىن”, – دەپ اق باتاسىن بەرگەن ەكەن. بۇنى دا ساتەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىك. م.تۇرسىنوۆا اتالعان ەڭبەكتەرىندە: دو­سان تاجيەۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى دەمىنە دەيىن پاتشا اكىمشىلىگىنە جانە جەرگىلىكتى فەودال­دارعا قارسى كۇرەستى. كوتەرىلىستىڭ بەل ورتا­سىنان كورىندى. كوتەرىلىستىڭ تاباندى باسشى­لارى مال­شى دوسان باتىر ءتاجى ۇلى, العي جال­ماعان­بەتوۆ, ەرجان جانە ەرمامبەت قۇ­لوۆ­تار ەدى دەگەن باعاسى ەشقاشان ەسكىر­مەك ەمەس. مىنە, جەرگىلىكتى, كوزى ءتىرى شەجىرەشى اتالاردىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ, باسقا دا دەرەك كوزدەرىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. “يسا-دوسان” كوتەرىلىسىن تاريحي سومداۋدا ءابىش كەكىلباەۆ, قابيبوللا سىديىقوۆ, حيسمەت تابىلديەۆ, ەسبول ومىرباەۆ, ەستەرەك جامان­باەۆ, سايىن ءادىلحانوۆ, ءابىلحايىر سپانوۆ, ت. ب. تاريحشىلار مەن قالامگەرلەر ايتۋلى ەڭبەكتەرىمەن دارالاندى. “ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستەگى يسا-دو­سان كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي ماڭىزى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا قاتىس­قان زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇل تاريحي پروبلەماعا تىڭ سەرپىن, سونى لەپ قوسارىنا سەنەمىز. ويتكەنى, بۇل مارتەبەلى فورۋم شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ بەسىگى بولعان 360 اۋليەلى ماڭعىستاۋ ولكەسىندە ءوتىپ وتىر. يسا-دوسان باتىرلار قاشاندا حالقى­مىزدىڭ ەسىندە دەسەك, اقيىق اقىنىمىز ساتتىعۇل جانعابىلوۆ “دوسان باتىر” جىر داستانىمەن وشپەس ءىز قالدىردى. سونداي-اق يسا مەن دوسانعا ارنالعان مونۋمەنتتى ەسكەرتكىش كەشەنى دايىندالىپ, فورت-شەۆچەنكو قالاسى ىرگەسىندە ورناتىلدى. ايتسە دە “يسا-دوسان” كوتەرىلىسىن ءبىز ءالى تولىق تانىپ بولعان جوقپىز. ولاي بولسا, بۇگىنگى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا “يسا-دوسان” كوتەرىلىسىن تانۋدىڭ ءبىر بەلەسى بولار دەپ ويلايمىز. ومىرزاق وزعانباەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمى جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.