كارتوگراف

ايتارى جوق, قازاق ءۇشىن بۇل وتە سيرەك ماماندىق. ىلۋدە بىرەۋ. ءبىز ءوزى قاشاننان ۋىسىمىزعا وڭايشىلىقپەن تۇسە قويمايتىن كاسىپتىڭ اۋاداي قاجەتتىلىگىن ايتىپ, ىشتەي تامسانىپ, ارى كەتسە ءبىر-ەكى اي ويلانا ءجۇرىپ, اقىرى ۇمىتىپ كەتەتىن, نە قولدى ءبىر سىلتەي سالاتىن جۇرتتىڭ وكىلىمىز عوي. ەلدىڭ شەكاراسى, مەملەكەتتىڭ شەكاراسى جانە ولاردىڭ وزگەنىڭ پايداسىنا شەشىلمەي ءبىزدىڭ پە­شەنەمىزگە جازىلۋى دا, ءدال, ناق­تى بولىسكە ءتۇسۋى دە وسى مامان­دىق يەلەرىنىڭ شەبەرلىكتەرى مەن جاۋاپ­كەرشىلىكتەرىنە باي­لانىستى. باي­لانىستى دەيتىنىمىز, وسى كىسى­لەردىڭ ساۋساقتارىنىڭ ىزىمەن اق قاعازعا تۇسكەن جالعىز-جارىم نوقاتتىڭ ءوزى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى, كە­رەك دەسەڭىز ونىڭ جۇگىن اتان تۇيە كوتەرە المايدى. سونداي سالماق­تى. قالاي بولعاندا دا كارتوگرا­فيادان ءبىزدىڭ انىق ۇتىسقا شىققان تۇستارىمىز شامالى ەدى عوي, تەك تاۋەلسىزدىك العالى بەرى عانا شەكارا بويىنداعى ءبىراز قيسىق تۇسكەن “سىزىقتارىمىزدى” تۇزەتىپ العان سەكىلدىمىز. يكەمگە كەلمەي جاتقاندارى قانشاما. ال ءبىز بۇگىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىز–تۇگەلباي بەك­بەر­گەنوۆ وسى سالانىڭ مامانى. رەس­پۋبليكا تەرريتورياسىنداعى ءالى ادام ءىزى تۇسپەگەن تاۋ-تاستى, بۇي­رات-بۇيرات شاعىل قۇمداردى, سۋى تارتىلعان باتپاقتى كولدەردى, وزەن­­دەردى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە تابانىنان تاۋسىلا تۇگەل ارالاعان ازامات. ءبىر جاعىنان رومانتيكا, ءبىر جاعىنان تۇڭعيىقتىڭ سىرىن اشۋ. تۋريزم. بۇل سالانىڭ تۇنىپ تۇرعان بايلىق ەكەندىگىنە ەندى-ەندى عانا كوزىمىز جەتىپ, ەندى-ەندى عانا ءتىلىمىز يكەمگە كەلە باستاعانداي. ءتۋريزمنىڭ ارقاسىندا بايلىققا بەل­شەسىنەن باتىپ, مەيماناسى تاسىپ, وركەنيەتتى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەلدەر تۋرالى تاۋ­سىلا ايتقاندا دا اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇريدى, تامسانعاندا دا تۇكىرىگى­مىزدى ازەر جۇتامىز. سونداي, سون­دايلىق جاۋھار جەرلەر, تابيعات­تىڭ تامىلجىعان كورىنىستەرى بىزدە دە جەتەرلىك. يگەرە الماي جاتقان­دىعىمىز ءتىپتى شاشەتەك. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ–مەملەكەتتىك ما­ڭىزدى ماسەلە دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر بۇگىندە. بۇل تاقىرىپ ايتۋ­دان, جازۋدان كەمشىن سوعىپ جات­قان جوق. بىراق... سول باياعى ۇيرەن­شىكتى “جاراپازان”, اناۋ جەتپەيدى, مىناۋ جەتپەيدى, شەتتەن كەلگەن تۋريستەردى ۇيالماي-قىزارماي سايا­حاتقا الىپ شىعايىن دەسەڭىز, الدى­ڭىزدان قاپتاعان توسقاۋىلدار جامىراپ شىعا كەلەدى. بىرىنەن قۇ­تىل­ساڭىز, ەتەگىڭىزگە ەكىنشىسى جار­ما­سادى, سۇلۋ جورعاداي كوسىلىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءتۇيىن­دەپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ تۋريستىك بازا­مىز ءالى كۇنگە دەيىن قاراپايىم ينفراقۇرىلىمدار اۋىلىنان دا الىس جاتىر. جەتىسۋ جەرى, الاكول, بالقاش, شىعىس قازاقستانداعى ال­تاي ءوڭىرى, كەندىرلى, اقسۋ-جابا­عىلى, سىر بويىنداعى تاريحي ءجادى­گەرلەر, بايقوڭىر كوس­مودرو­مى, قورقىت كەسەنەسى... ايتىپ تاۋى­سا الارمىسىڭ. جارناماسىز, الدەكىمدەردىڭ قولداۋ-قولپاش­تاۋىنسىز وزىنەن-ءوزى سۇرانىپ تۇرعان تاريحي تابيعات كورىنىستەرى­مەن ادىپتەلگەن ادەمى وڭىرلەر. ونىڭ ۇستىنە قازىر ۇلى جىبەك جولى­نىڭ باياعى اتا-بابامىز با­سىپ وتكەن سۇرلەۋلەرى قايتادان جاڭعىرىپ جاتىر, قايتادان قال­پىنا كەلىپ جاتىر. باتىس ەۋرو­پا مەن باتىس قىتايدى جالعاستىرا­تىن ۇلى جول دا تۋرا ءبىزدىڭ ىرگە­مىزدى باسىپ وتەدى. ءيا, بىلايشا ايتقاندا كارتا دەگەنىڭىز بولماشى عانا دۇنيە. تۋريزم ين­دۋست­رياسىنا جۇكتەلەر كە­زەك كۇتتىرمەس ءمىن­دەتتەردىڭ ءبىرى عا­نا. بىراق تۇكەڭ سەكىلدى وسى شار­ۋا­­نىڭ ىستىق-سۋى­عىنا بىردەي كون­دى­گىپ, اتقارعان شار­ۋا­­سىنا ءال­دە­كىم­دەردەن ال­عىس, ما­را­پات ءدا­مەت­­پەستەن, ءوز ءمىن­­دە­تىن ءمىنسىز ورىن­دا­عان­دىعىنا ءتاۋ ەتىپ, تىم-تى­رىس جۇرە بەرەتىن كىسى­لەر عانا بىلەدى كارتا جاساۋدىڭ قيامەت-قايىم قيىن­­دىعىن. ءاڭ­گىمەمىزدىڭ باسىن­دا ايتىپ وتكەنى­مىز­دەي, كارتاعا جا­ڭىلىس تۇسكەن ءبىر نوقات, بولما­شى عانا ءبىر سى­زىق ارتىق بەينە­لەنبەۋگە ءتيىس. “الماتى وبلىسى­نىڭ تۋريستىك كارتاسى”, “جەتىسۋ” كارتاسى”, “قازاقستان تۋريستىك كار­تا-سحەماسى”, “قازاق­ستان تەر­ري­تورياسى: “ ۇلى جىبەك جولى­نىڭ” تۋريستىك كارتا-سحەماسى” سىندى كارتا-سحەمالار تۇگەلباي بەكبەر­گەنوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋى­نىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن-ءدى. تۋ­ريس­تەر ءۇشىن بۇل كارتالار ناعىز بۇگىنگىنىڭ باعدارشامى. قازاقستان تەرريتورياسىنداعى ەلدى-مەكەن­دەر­دىڭ تاريحي اتاۋلارىن شاتىس­تىرماي, وزەن-كولدەر اعاتىن ءوڭىر­لەردى, ءوندىرىستى قالالاردى سونشا دالدىكپەن كارتاعا تۇسىرۋ–كارتو­گرافيانىڭ قىر-سىرىن ءومىر بويى ۇيرەنىپ, تەك وسى سالامەن ءومىر بو­يى ماشىقتانعان ادام عانا تولىق­قاندى جۇزەگە اسىرا الادى. ارتىق-كەمى جوق, تۇكەڭ وسى سانات­تاعى بىلىكتى مامان, كارتوگرافيا مەن تۋريزم–ومىرلىك ستيحياسى. ارينە, بۇل سالاعا قۇلاي بەرىلۋ ءۇشىن تۇكەڭنىڭ دە تالاي-تالاي ءومىر بەلەستەرىنەن سۇرىنبەي وتكەن­دىگى بەلگىلى. الدىمەن الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا سەمەي تيپو­گرافيا تەحنيكۋمىنىڭ اسكەري كافەدرا ءبولىمىن ويداعىداي ءتا­مام­دادى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – بار تىرلىگى تەمىر­دەي اسكەري تارتىپكە نەگىزدەل­گەن­دىگى. بەكبەرگەنوۆتىڭ ۋادەگە, ءسوز­­­­گە بە­­­رىك­تىگى سونداي, ول ءالى كۇنگە دەيىن تەحنيكۋم ديرەكتورى ب.اگرو­سكين مەن سىزۋدان ءدارىس بەر­گەن مۇعالىمى س.پاۆلوۆانى جادىنان شىعار­مايدى. الماتىداعى كسرو مي­نيسترلەر كابينەتىنە قارايتىن گەودەزيا-كارتوگرافيا باس باسقار­ماسىنان العاشقى ەڭبەك جولىن باستادى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان ەنتسيكلو­پەديا­سىنا عىلىمي رەداكتور-كارتوگراف بولىپ قىزمەتكە اۋىستى. بۇل ءۇل­كەن ومىرلىك مەكتەپ ەدى. سونىڭ ارا­سىندا قىزمەتتەن قول ۇزبەي, ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بيولوگيا-گەوگرافيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ ال­دى. ءاربىر ءۇيدىڭ قىمبات جيھا­زىن­داي تورىندە تۇراتىن, ەنتسيكلو­پەديانىڭ ونداعان تومدارىن ەل اۋزىندا جۇرگەن ونەگەلى ۇجىممەن بىرگە شىعارىستى. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ارىستارى م. قاراتاەۆ, م. قوزىباەۆ, ر. نۇرعاليەۆتەرمەن بىرگە قىزمەت ىستەۋ جانە سول كىسى­لەردىڭ اعالىق اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداۋ–تۇگەلباي ءۇشىن باعا جەت­پەس قازىنا ەدى. كارتوگرا­فيالىق ماماندىقتاعى شەبەرلىگىن شىڭداۋ ءۇشىن تالاي مارتە ماسكەۋگە, لەنين­گرادقا, كيەۆكە ىسساپارمەن بارعانى دا ەستە. سونداي-اق, ول قازاقستان كاسىپ­وداقتارى ۇيىمىندا, الماتى وبلىستىق تۋريزم كوميتەتىندە, رەسپۋبليكا مادەنيەت قىزمەتكەر­لەرى كاسىپوداعىندا, “جىبەك جو­لى”–قازاقستان” ۇلتتىق كومپا­نيا­سىندا, تۋريزم جانە سپورت جونىندەگى اگەنتتىكتە ابىرويلى دا جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستادى. قازىر تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەت­كەرى. تىڭ, جىگەرلى. ۇلكەن وتباسى­نىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن تۇكەڭ بۇل كۇندەرى ءوزى دە ۇلكەن شا­ڭى­راقتىڭ ۇيىتقىسى, جارى گاۋھار ەكەۋى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قون­دىرعان وتاعاسى. نەمەرەلەرى– دامەلى, دانەل, جاڭگىر, ايانات – ولاردىڭ كوز قۋانىشتارى, الدانىشتارى. كارتوگرافيا ماماندىعىنىڭ قانى جەرگە تامبايتىندىعىن, ونىڭ قولعا وپ-وڭاي تۇسپەيتىندىگىن شامامىز جەتكەنشە ايتۋعا تىرىس­تىق. مۇمكىندىك بولسا ءالى دە اي­تار­مىز. تەك سوعان جەتكىزەتىن ابى­رويلى ءومىر, دەنساۋلىق بەرسىن دەپ تىلەيىك. بەكبەرگەنوۆتىڭ بۇگىنگى العا قويعان ماقسات-مۇراتى–وسى سالا بويىنشا كورگەن-بىلگەنىن, كوڭىلگە تۇيگەنىن كەيىنگىلەرگە ءۇي­رەتۋ, جۇرگەن جولىنان ءىز قالدىرۋ. ءبىر كۇنىن بوسقا وتكىزبەي, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن تۇكەڭ وزگە ءىنى-قارىنداستارىنان دا, ارىپتەس­تەرىنەن دە جيناقىلىق پەن ەپتى­لىكتى, ىزگى نيەتتى ادامگەرشىلىكتى, ىنتىماقتى كۇتەدى. لايىم وسى جول ۇزاققا سوزىل­عاي, يگىلىكتى باستامالارعا جال­عاسقاي! اققۇم تەڭىزباي. _________________ سۋرەتتە: ت.بەكبەرگەنوۆ شاكىر­تى­مەن بىرگە.