باۋىرجان مومىش ۇلى – 100
كەشە الماتىدا “قازاقتىڭ باۋىرجانى” اتتى دەرەكتى ءفيلمنىڭ العاشقى كورسەتىلىمى بولىپ ءوتتى
جۋرناليستىك كاسىپ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرگى تالاي ىلكىمدى ءىستەرگە, ءتۇرلى تۇساۋكەسەرلەرگە كۋا ەتۋمەن كەلەدى. بىراق, سولاردىڭ ىشىندە كەيبىر وقيعالار مىندەتتى تۇردە دارالانىپ تۇرادى ەكەن. سونىڭ ءبىرى كەشە الماتىدا وتكەن “قازاقتىڭ باۋىرجانى” اتتى دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى. كينولەنتا اياقتالعاندا كورەرمەندەر تىم-تىرىس قالىپ, ورىندارىنان تۇرماي وتىرىپ قالعانىن تۇڭعىش رەت كوردىك!
بار بولعانى جارتى ساعاتقا سوزىلعان دەرەكتى فيلم ءجۇرىپ جاتقان-دا زالدا شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەردەي تىنىشتىق ورنادى. جۇرت باۋىر-جانىمەن تاعى دا قاۋىشىپ, تەرەڭ ويعا شومدى.قاھارمانمەن قوشتاسقىسى كەلمەگەن كوپشىلىك جۇمباق ۇنسىزدىكتى اراعا سالىپ, ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بارىپ, زالدىڭ ءار تۇسىنان: “راحمەت!”, “راحمەت, سەندەرگە اينالايىندار!” دەگەن باتالى سوزدەرىن ايتتى.
ۇلى وتان سوعىسىندا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى قالاي شايقاستى, وتاندى قايتىپ قورعادى دەگەندە, مىندەتتى تۇردە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەسەك تۇلعاسى مەنمۇن-دالاپ, العا اتويلاپ شىعا كەلگەن بولار ەدى! اتاقتى جاننىڭ اۋىر سوعىستىڭ زاردابىن باسىنان اياعىنا دەيىن ارقالاپ قويماي, ۇلت وجەتتىگىنىڭ سيمۆولى, حالىقتىڭ ايبىنى مەن ابىرويى بولعانى دا اقيقات. سوندىقتان دا “قازاقتىڭ باۋىرجانى” دەرەكتى ءفيلمى باۋكەڭ تۋرالى ايتىلىپ, بولماسا ايتىلۋى كەم بولىپ تۇرعان تۇستاردىڭ ولقىلىعىن تولتىرۋعا ۇمتىلعان تۋىن-دى دەر ەدىك. بۇل كينولەنتا حالىق با-تىرىنىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, ەگدە تارتقان كەزىنە دەيىن جانە ۇلى ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن, جان دۇنيەسىنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان ويلاردىڭ قىر-سىرىن اشۋعا ارەكەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, فيلم ءالى ەش جەردە جاريالانباعان تىڭ دەرەكتەردى قامتيدى. باتىردىڭ كوكىرەگىن كەرنەگەن كەيبىر ويدىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراقتارعا رەجيسسەر قاليلا وماروۆ وزىنشە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى.
ءفيلمنىڭ باعاسىن بەرەتىن – كورەرمەن عوي. ال سالماعىن بەزبەندەيتىن – ۋاقىت. سوندىقتان دەرەكتى دۇنيەنىڭ پرەمەراسىنا قاتىسقان جانداردىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورەلىك. ولار ويلارىن تومەندەگىدەي تارقاتتى.
كيم سەرىكباەۆ, پولكوۆنيك: – وسى كينو تۇسىرىلەر الدىندا وعان جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىمەن كەزدەسىپ, اقىلداسقانبىز. مەنىڭ ويىمشا, ول ءوز جەمىسىن بەرگەن سياقتى. ءفيلمدى بىتكەن ءىس دەپ ەسەپتەيىك تە, وعان ءسات ساپار تىلەيىك. ەندىگى ماقسات مىناۋ. ول اعامىزدىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا ورناتىلسا دەگەن تىلەك. قىركۇيەكتىڭ 24-25-ىندە باۋكەڭنىڭ عاسىرلىق تويى تارازدا بولادى عوي. ونداعى ازاماتتارعا رازىمىز. ويتكەنى, ولار باۋكەڭنىڭ ءمۇسىنىن ەلدە ءبىرىنشى بولىپ ورناتتى. ەندى الماتىداعى ەسكەرتكىش ءوز شەشىمىن تاپسا دەيمىز. سەبەبى, الماتىداعى مەدەۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان سوڭ, باۋكەڭنىڭ جاناشىلارى مەنەن وسىنى ءجيى سۇرايدى. تىلەك – دۇرىس. ول – حالىقتىڭ تالابى. جىل باسىنان بەرى مۇنداعى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ 26 ءتۇرلى جوباسى جاسالىنىپ, 4-5-ءۋى استاناعا جىبەرىلدى. 2010 جىل دا اياقتالىپ كەلەدى. اعامىز جەلتوقساندا ومىرگە كەلگەن عوي. سوعان دەيىن ءمۇسىن 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىنداعى كورنەكتى جەرگە ورناتىلسا جاقسى بولار ەدى. ال مىنا دەرەكتى فيلم جاستارعا قۇت بولسىن! رۋح اكەلسىن دەيمىن.
مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, تاراز قالاسىنداعى “باۋىرجانتانۋ” عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى: – تۋىندى ءوز دارەجەسىندە تۇسىرىلگەن. ەسكەرتىپ ايتايىن, بۇدان كەيىنگى دەرەكتى فيلمدەر ويدا بولسا, وعان دا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ماتەريالدار مولىنان جەتەدى. رەجيسسەر قاليلا وماروۆ ءبىر فيلمگە وسىنىڭ ءبارىن سىيدىرا الماعاندىقتان, ول ەڭ وزەكتى دە قاجەتتى تۇستاردى عانا قامتىپ, ەلگە جەتكىزىپ وتىر. ايتىلار وي ايتىلدى. بىزدىڭشە حالىققا باۋكەڭ تۋرالى ۇلكەن, باياعىداعى ءماجيت بەگالين تۇسىرگەندەي كەڭ اۋقىمدى تاعى ءبىر فيلم قاجەت. باتىردى بىلەتىن, كوزىن كورگەن ادامدار تۇرعان كەزدە وسىنى ويلاستىرۋ كەرەك. سەبەبى, ونىڭ مۇراسى قايتالانبايتىن, حالىقتىڭ وي-ساناسىن وسىرەتىن مۇرا, ۇلت ساناسىن وياتاتىن مۇرا. ەلجاندىلىققا باستايتىن مۇرا. سوندىقتان دا باۋكەڭدى حالىق ىزدەيدى. اعامىزعا دەگەن ەلدىڭ ماحابباتىن مىنادان كورۋگە بولادى. مىسالى, ول كىسىگە ارنالعان ارناۋ ولەڭدەر بار عوي. سولاردىڭ ءوزى بەس توم بولىپ جيناقتالعان. باۋكەڭ تۋرالى دۇنيە-لەردىڭ باس-اياعى جينالىپ 30-40 تومدى قۇراعان كەزدە تاعى دا مىقتى رەجيسسەرلەر كەرەك بولادى. وسىعان كينوگەرلەرىمىز قازىردەن باستاپ دايىندالۋى كەرەك.
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قازاقستان-نىڭ حالىق جازۋشىسى: – باۋىرجان مومىش ۇلىن زەرتتەۋ, ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاۋ ىستەرى جالعاسا بەرگەي دەيمىن. مەن راديودان, تەلەديداردان مايدانگەر اعام تۋرالى وقتىن-وقتىن ءسوز سويلەيمىن. وقىرماندارمەن كەزدەسۋلەرگە بارعاندا باۋكەڭ تۋرالى تىنباستان ايتىپ جۇرەمىن. حالىق باتىرىنا مەندە قارىزدارمىن! باۋكەڭ تۋرالى “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق الدىم. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدىم.
پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى 40 توم دەدىك قوي. ال اتاعىنان ات ۇركەتىن ف.گوليكوۆ دەگەن مارشال بولعان. ونىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى “ماسكەۋ شايقاسىندا” دەگەن جالعىز كىتاپ قانا بولدى. سول سياقتى اتاقتى قولباسشى ا.ۆاسيلەۆسكي دە ەكى توم عانا اسكەري ەڭبەك قالدىردى. ءبىزدىڭ باۋكەڭنىڭ قالدىرعانى 40 توم.
كەزىندە باۋكەڭنەن لەكتسيا تىڭداعان ي.گولۋشكو گەنەرال-پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتكەن ادام ەدى. ءوزىنىڭ وزگەشە ۇستازى باۋىرجان مومىش ۇلىنا “سولداتى تىلا” دەگەن كىتابىندا ول وتە جوعارى باعا بەردى. شاكىرتى گەنەرال-پولكوۆنيك بولعاندا, ۇستازى مارشال بولا المايتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى! بىراق توتاليتارلىق جۇيە بۇعان ەرىك بەردى مە؟.. باۋىرجان كورگەن سول ادىلەتسىزدىكتەردى بۇگىنگى ۇرپاق قالپىنا كەلتىرۋى ءتيىس. سوندىقتان مەن دەرەكتى فيلم قۇتتى بولسىن, جالعاسىن تاپسىن دەپ تىلەيمىن!
باقىتجان مومىش ۇلى, جازۋشى: – شىنداپ كەلگەندە جارتى ساعاتتىق فيلمگە ءبارىن سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ وزىندە ونى جوعارى دارەجەدە ورىندالعان كينوتۋىندى دەپ ويلايمىن نەگە دەسەڭىز, وسى فيلمگە قاتىسقان ادامداردىڭ بارلىعى جاقسى سويلەدى. ۇساق-تۇيەككە بارماي, اكەمىزدىڭ كەسەك بولمىسىن كورسەتە ءبىلدى. بىراق ءبارى ايتىلىپ ۇلگەرىلدى دەۋگە تاعى بولمايدى. بۇل تەك باستاماسى!
مەنىڭ ەستۋىمشە, وسى ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى قاليلا وماروۆ دەرەكتى كينولەنتانى ءارى قاراي جالعاستىرماقشى. قالاي جالعاستىراتىنىن بىلمەيمىن, بىراق وسى باعىتپەن جۇرسە ءوز بيىگىنەن تومەندەمەيدى. ماعان فيلم ۇنادى. قاتتى تولقىدىم! العاشقى اسەرىم وسىنداي. رەجيسسەرگە ريزامىن! نەگە دەسەڭىز, قازىر الماتىدا بولسىن, اۋىلداردا بولسىن, اكەمىزگە يە بولىپ ءجۇرگەن جاندار بار. كەيبىرەۋلەر ءوز دەڭگەيىندە باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى مايدا-شۇيدە وي ايتادى. مەن وسىعان قارسىمىن! اكەمىزدى مىنا جالعاندا سىرتقى جاراتىلىسىن كور-گەندەر كوپ شىعار, بىراق ىشكى بولمىسىن تەرەڭ ۇعىنۋعا اركىمنىڭ دايىندىعى مەن ورەسى جەتە بەرمەيدى. بۇل تازالىق ارقىلى كەلەدى. كونەكوزدەر قامشىنىڭ سابىنداي مىنا قىسقا عۇمىردا ءبىر-ءبىرىڭدى قادىرلەپ وتىڭدەر دەمەپ پە ەدى؟! سول ءۇشىن دە قازاقتىڭ باۋىرجانى قادىرلەۋدى كۇتەدى.
قاليلا وماروۆ, “قازاقتىڭ باۋىرجانى” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى: – بيىل ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تويلاندى. ال سونىمەن قاتار قازاق حالقى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىن دا اتاپ وتۋدە. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, ءمينيسترىمىز مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ىقپالىمەن ش.ايمانوۆ اتىنداعى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسى وسى دەرەكتى ءفيلمدى ءتۇسىردى. تۋىندى ءۇش اي ىشىندە ءبىتىپ, 9 مامىردا كورەرمەندەرگە جول تارتۋى كەرەك ەدى. الايدا, ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا تابىلعان جاڭا قۇجاتتاردى زەرتتەۋ, انىقتاۋ قاجەت بولدى. وعان قوسا, اتى اڭىزعا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلىن كوپشىلىك سياقتى مەن دە بىلەمىن, تاعدىرىن تۇسىنەمىن دەپ ويلايتىنمىن. كينوعا كىرىسكەندە ول كىسىگە قاتىستى فاكتىلەرگە قاراپ, باتىر تاعدىرىندا كۇردەلى, قيىن تۇستار وتە كوپ ەكەنىنە كوزىم جەتتى. نەگە بۇكىل الەمگە تانىلعان, ماسكەۋ تۇبىندە جاۋدى توقتاتقان, پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى پولكىنىڭ ەڭ اتاقتى كومانديرى بولعان, وزگەشە اسكەري تاسىلىمەن تاريحتا قالعان تۇلعانىڭ كەۋدەسىنە كەزىندە التىن جۇلدىز تاعىلماي قالدى؟ نەگە 9 اي ديۆيزيانى باسقارىپ تۇرىپ, گەنەرال اتاعىن الا المادى. وسىنداي قياناتتاردىڭ استارىن ىزدەدىم. تاپتىم دا. وكىنىشكە قاراي, بۇل فاكتىلەردىڭ كوبىسى كادر سىرتىندا قالدى. ويتكەنى, ماسكەۋدىڭ وزىندە كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, كسرو قورعانىس ءمينيسترى گرەچكو باۋىرجانعا قارسى بولدى. وسى قياناتتى قالىڭداتقان ءوز قانداستارىمىزدىڭ دا بار ەكەنىن بىلدىك. سوندىقتان باۋىرجان تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز ءالى اياقتالعان جوق.
باقىتبەك سماعۇل, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى: – دەرەكتى كورىنىستەر كوپ تاريحتى, تالاي وقيعالاردى كوز الدىمىزعا اكەلدى. بىرىنشىدەن, بۇدان باۋىرجانتانۋدى, تاۋەلسىزدىكتى تانۋدى بىلدىك دەپ ايتامىز. ويتكەنى, ول – تاۋەلسىز تۇلعا! جانە ءدال قازىرگى كەزەڭدە قازاق جاستارىنا جان-جاقتى ۇلگى بولا الاتىن ۇلى جانداردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ءسوز جوق, باۋىرجان مومىش ۇلى. ول كەڭەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ, سول قوعامعا قىزمەت ەتكەنىمەن, ونىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتى, قايراتكەرلىگى ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزبەن ۇيلەسىپ, قابىسىپ جاتىر. ول شىن مانىندە تاۋەل-سىزدىكتىڭ يدەياسىن تۋ ەتىپ ۇستاعان تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ دەربەس ويلارىنىڭ, جەكە پىكىرلەرىنىڭ ءبىرازى ارحيۆتەردە جاتىر. ءبىر عانا دەرەك. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى بۇرىنعى كىتاپتار مەن زەرتتەۋلەردى الىپ قاراساڭىز, ونىڭ باتىرلىعىنا, ەرلىگىنە, وتانشىلدىعىنا كوبىرەك ءمان بەرىلگەندىگىن بايقايسىز. ال باۋكەڭنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا, ادامگەرشىلىگىنە, زيالىلىعىنا, تەكتىلىگى مەن كىنازدىك بولمىسىنا جەتە ءمان بەرىلە قويماعانىن اڭدايسىز. باۋىرجان مومىش ۇلى “جوعارى جاق وسىلاي دەدى, مەن قايتسەم دە سونى ورىنداۋىم كەرەك” دەگەن كوزسىزدىككە ەشقاشان ۇرىنباعان. ءوزىنىڭ ءاربىر ىسىنە ءوزى ىشتەي ەسەپ بەرىپ, ونى ارتىنان اسىقپاي پارىقتاپ, “وسىم دۇرىس بولدى ما, بۇرىس بولدى ما” دەپ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرعان. مۇنداي قاسيەت ناعىز زيالىعا, ۇلتتىڭ زيالىسىنا عانا ءتان بولماق.
ءبىز باۋكەڭنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا ءۇيرەنۋشى ەمەس, ۇيرەتۋشى رەتىندە قاتىسقانىن جان-جاقتى جانە جۇيەلى تۇردە دالەلدەۋىمىز كەرەك. ءبىز – اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى كەڭەسى ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكىزگەن شارالارىمىزدا وسىنداي فيلم ارقىلى باۋىرجان مومىش ۇلىن, ەلجاندىلىقتى جاستارعا, كەيىنگىلەرگە ناسيحاتتاۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ايناش ەسالي, الماتى.
جۋرناليستىك كاسىپ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرگى تالاي ىلكىمدى ءىستەرگە, ءتۇرلى تۇساۋكەسەرلەرگە كۋا ەتۋمەن كەلەدى. بىراق, سولاردىڭ ىشىندە كەيبىر وقيعالار مىندەتتى تۇردە دارالانىپ تۇرادى ەكەن. سونىڭ ءبىرى كەشە الماتىدا وتكەن “قازاقتىڭ باۋىرجانى” اتتى دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى. كينولەنتا اياقتالعاندا كورەرمەندەر تىم-تىرىس قالىپ, ورىندارىنان تۇرماي وتىرىپ قالعانىن تۇڭعىش رەت كوردىك!
بار بولعانى جارتى ساعاتقا سوزىلعان دەرەكتى فيلم ءجۇرىپ جاتقان-دا زالدا شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەردەي تىنىشتىق ورنادى. جۇرت باۋىر-جانىمەن تاعى دا قاۋىشىپ, تەرەڭ ويعا شومدى.قاھارمانمەن قوشتاسقىسى كەلمەگەن كوپشىلىك جۇمباق ۇنسىزدىكتى اراعا سالىپ, ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بارىپ, زالدىڭ ءار تۇسىنان: “راحمەت!”, “راحمەت, سەندەرگە اينالايىندار!” دەگەن باتالى سوزدەرىن ايتتى.
ۇلى وتان سوعىسىندا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى قالاي شايقاستى, وتاندى قايتىپ قورعادى دەگەندە, مىندەتتى تۇردە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەسەك تۇلعاسى مەنمۇن-دالاپ, العا اتويلاپ شىعا كەلگەن بولار ەدى! اتاقتى جاننىڭ اۋىر سوعىستىڭ زاردابىن باسىنان اياعىنا دەيىن ارقالاپ قويماي, ۇلت وجەتتىگىنىڭ سيمۆولى, حالىقتىڭ ايبىنى مەن ابىرويى بولعانى دا اقيقات. سوندىقتان دا “قازاقتىڭ باۋىرجانى” دەرەكتى ءفيلمى باۋكەڭ تۋرالى ايتىلىپ, بولماسا ايتىلۋى كەم بولىپ تۇرعان تۇستاردىڭ ولقىلىعىن تولتىرۋعا ۇمتىلعان تۋىن-دى دەر ەدىك. بۇل كينولەنتا حالىق با-تىرىنىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, ەگدە تارتقان كەزىنە دەيىن جانە ۇلى ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن, جان دۇنيەسىنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان ويلاردىڭ قىر-سىرىن اشۋعا ارەكەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, فيلم ءالى ەش جەردە جاريالانباعان تىڭ دەرەكتەردى قامتيدى. باتىردىڭ كوكىرەگىن كەرنەگەن كەيبىر ويدىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراقتارعا رەجيسسەر قاليلا وماروۆ وزىنشە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى.
ءفيلمنىڭ باعاسىن بەرەتىن – كورەرمەن عوي. ال سالماعىن بەزبەندەيتىن – ۋاقىت. سوندىقتان دەرەكتى دۇنيەنىڭ پرەمەراسىنا قاتىسقان جانداردىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورەلىك. ولار ويلارىن تومەندەگىدەي تارقاتتى.
كيم سەرىكباەۆ, پولكوۆنيك: – وسى كينو تۇسىرىلەر الدىندا وعان جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىمەن كەزدەسىپ, اقىلداسقانبىز. مەنىڭ ويىمشا, ول ءوز جەمىسىن بەرگەن سياقتى. ءفيلمدى بىتكەن ءىس دەپ ەسەپتەيىك تە, وعان ءسات ساپار تىلەيىك. ەندىگى ماقسات مىناۋ. ول اعامىزدىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا ورناتىلسا دەگەن تىلەك. قىركۇيەكتىڭ 24-25-ىندە باۋكەڭنىڭ عاسىرلىق تويى تارازدا بولادى عوي. ونداعى ازاماتتارعا رازىمىز. ويتكەنى, ولار باۋكەڭنىڭ ءمۇسىنىن ەلدە ءبىرىنشى بولىپ ورناتتى. ەندى الماتىداعى ەسكەرتكىش ءوز شەشىمىن تاپسا دەيمىز. سەبەبى, الماتىداعى مەدەۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان سوڭ, باۋكەڭنىڭ جاناشىلارى مەنەن وسىنى ءجيى سۇرايدى. تىلەك – دۇرىس. ول – حالىقتىڭ تالابى. جىل باسىنان بەرى مۇنداعى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ 26 ءتۇرلى جوباسى جاسالىنىپ, 4-5-ءۋى استاناعا جىبەرىلدى. 2010 جىل دا اياقتالىپ كەلەدى. اعامىز جەلتوقساندا ومىرگە كەلگەن عوي. سوعان دەيىن ءمۇسىن 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىنداعى كورنەكتى جەرگە ورناتىلسا جاقسى بولار ەدى. ال مىنا دەرەكتى فيلم جاستارعا قۇت بولسىن! رۋح اكەلسىن دەيمىن.
مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, تاراز قالاسىنداعى “باۋىرجانتانۋ” عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى: – تۋىندى ءوز دارەجەسىندە تۇسىرىلگەن. ەسكەرتىپ ايتايىن, بۇدان كەيىنگى دەرەكتى فيلمدەر ويدا بولسا, وعان دا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ماتەريالدار مولىنان جەتەدى. رەجيسسەر قاليلا وماروۆ ءبىر فيلمگە وسىنىڭ ءبارىن سىيدىرا الماعاندىقتان, ول ەڭ وزەكتى دە قاجەتتى تۇستاردى عانا قامتىپ, ەلگە جەتكىزىپ وتىر. ايتىلار وي ايتىلدى. بىزدىڭشە حالىققا باۋكەڭ تۋرالى ۇلكەن, باياعىداعى ءماجيت بەگالين تۇسىرگەندەي كەڭ اۋقىمدى تاعى ءبىر فيلم قاجەت. باتىردى بىلەتىن, كوزىن كورگەن ادامدار تۇرعان كەزدە وسىنى ويلاستىرۋ كەرەك. سەبەبى, ونىڭ مۇراسى قايتالانبايتىن, حالىقتىڭ وي-ساناسىن وسىرەتىن مۇرا, ۇلت ساناسىن وياتاتىن مۇرا. ەلجاندىلىققا باستايتىن مۇرا. سوندىقتان دا باۋكەڭدى حالىق ىزدەيدى. اعامىزعا دەگەن ەلدىڭ ماحابباتىن مىنادان كورۋگە بولادى. مىسالى, ول كىسىگە ارنالعان ارناۋ ولەڭدەر بار عوي. سولاردىڭ ءوزى بەس توم بولىپ جيناقتالعان. باۋكەڭ تۋرالى دۇنيە-لەردىڭ باس-اياعى جينالىپ 30-40 تومدى قۇراعان كەزدە تاعى دا مىقتى رەجيسسەرلەر كەرەك بولادى. وسىعان كينوگەرلەرىمىز قازىردەن باستاپ دايىندالۋى كەرەك.
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قازاقستان-نىڭ حالىق جازۋشىسى: – باۋىرجان مومىش ۇلىن زەرتتەۋ, ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاۋ ىستەرى جالعاسا بەرگەي دەيمىن. مەن راديودان, تەلەديداردان مايدانگەر اعام تۋرالى وقتىن-وقتىن ءسوز سويلەيمىن. وقىرماندارمەن كەزدەسۋلەرگە بارعاندا باۋكەڭ تۋرالى تىنباستان ايتىپ جۇرەمىن. حالىق باتىرىنا مەندە قارىزدارمىن! باۋكەڭ تۋرالى “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق الدىم. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدىم.
پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى 40 توم دەدىك قوي. ال اتاعىنان ات ۇركەتىن ف.گوليكوۆ دەگەن مارشال بولعان. ونىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى “ماسكەۋ شايقاسىندا” دەگەن جالعىز كىتاپ قانا بولدى. سول سياقتى اتاقتى قولباسشى ا.ۆاسيلەۆسكي دە ەكى توم عانا اسكەري ەڭبەك قالدىردى. ءبىزدىڭ باۋكەڭنىڭ قالدىرعانى 40 توم.
كەزىندە باۋكەڭنەن لەكتسيا تىڭداعان ي.گولۋشكو گەنەرال-پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتكەن ادام ەدى. ءوزىنىڭ وزگەشە ۇستازى باۋىرجان مومىش ۇلىنا “سولداتى تىلا” دەگەن كىتابىندا ول وتە جوعارى باعا بەردى. شاكىرتى گەنەرال-پولكوۆنيك بولعاندا, ۇستازى مارشال بولا المايتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى! بىراق توتاليتارلىق جۇيە بۇعان ەرىك بەردى مە؟.. باۋىرجان كورگەن سول ادىلەتسىزدىكتەردى بۇگىنگى ۇرپاق قالپىنا كەلتىرۋى ءتيىس. سوندىقتان مەن دەرەكتى فيلم قۇتتى بولسىن, جالعاسىن تاپسىن دەپ تىلەيمىن!
باقىتجان مومىش ۇلى, جازۋشى: – شىنداپ كەلگەندە جارتى ساعاتتىق فيلمگە ءبارىن سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ وزىندە ونى جوعارى دارەجەدە ورىندالعان كينوتۋىندى دەپ ويلايمىن نەگە دەسەڭىز, وسى فيلمگە قاتىسقان ادامداردىڭ بارلىعى جاقسى سويلەدى. ۇساق-تۇيەككە بارماي, اكەمىزدىڭ كەسەك بولمىسىن كورسەتە ءبىلدى. بىراق ءبارى ايتىلىپ ۇلگەرىلدى دەۋگە تاعى بولمايدى. بۇل تەك باستاماسى!
مەنىڭ ەستۋىمشە, وسى ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى قاليلا وماروۆ دەرەكتى كينولەنتانى ءارى قاراي جالعاستىرماقشى. قالاي جالعاستىراتىنىن بىلمەيمىن, بىراق وسى باعىتپەن جۇرسە ءوز بيىگىنەن تومەندەمەيدى. ماعان فيلم ۇنادى. قاتتى تولقىدىم! العاشقى اسەرىم وسىنداي. رەجيسسەرگە ريزامىن! نەگە دەسەڭىز, قازىر الماتىدا بولسىن, اۋىلداردا بولسىن, اكەمىزگە يە بولىپ ءجۇرگەن جاندار بار. كەيبىرەۋلەر ءوز دەڭگەيىندە باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى مايدا-شۇيدە وي ايتادى. مەن وسىعان قارسىمىن! اكەمىزدى مىنا جالعاندا سىرتقى جاراتىلىسىن كور-گەندەر كوپ شىعار, بىراق ىشكى بولمىسىن تەرەڭ ۇعىنۋعا اركىمنىڭ دايىندىعى مەن ورەسى جەتە بەرمەيدى. بۇل تازالىق ارقىلى كەلەدى. كونەكوزدەر قامشىنىڭ سابىنداي مىنا قىسقا عۇمىردا ءبىر-ءبىرىڭدى قادىرلەپ وتىڭدەر دەمەپ پە ەدى؟! سول ءۇشىن دە قازاقتىڭ باۋىرجانى قادىرلەۋدى كۇتەدى.
قاليلا وماروۆ, “قازاقتىڭ باۋىرجانى” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى: – بيىل ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تويلاندى. ال سونىمەن قاتار قازاق حالقى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىن دا اتاپ وتۋدە. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, ءمينيسترىمىز مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ىقپالىمەن ش.ايمانوۆ اتىنداعى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسى وسى دەرەكتى ءفيلمدى ءتۇسىردى. تۋىندى ءۇش اي ىشىندە ءبىتىپ, 9 مامىردا كورەرمەندەرگە جول تارتۋى كەرەك ەدى. الايدا, ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا تابىلعان جاڭا قۇجاتتاردى زەرتتەۋ, انىقتاۋ قاجەت بولدى. وعان قوسا, اتى اڭىزعا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلىن كوپشىلىك سياقتى مەن دە بىلەمىن, تاعدىرىن تۇسىنەمىن دەپ ويلايتىنمىن. كينوعا كىرىسكەندە ول كىسىگە قاتىستى فاكتىلەرگە قاراپ, باتىر تاعدىرىندا كۇردەلى, قيىن تۇستار وتە كوپ ەكەنىنە كوزىم جەتتى. نەگە بۇكىل الەمگە تانىلعان, ماسكەۋ تۇبىندە جاۋدى توقتاتقان, پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى پولكىنىڭ ەڭ اتاقتى كومانديرى بولعان, وزگەشە اسكەري تاسىلىمەن تاريحتا قالعان تۇلعانىڭ كەۋدەسىنە كەزىندە التىن جۇلدىز تاعىلماي قالدى؟ نەگە 9 اي ديۆيزيانى باسقارىپ تۇرىپ, گەنەرال اتاعىن الا المادى. وسىنداي قياناتتاردىڭ استارىن ىزدەدىم. تاپتىم دا. وكىنىشكە قاراي, بۇل فاكتىلەردىڭ كوبىسى كادر سىرتىندا قالدى. ويتكەنى, ماسكەۋدىڭ وزىندە كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, كسرو قورعانىس ءمينيسترى گرەچكو باۋىرجانعا قارسى بولدى. وسى قياناتتى قالىڭداتقان ءوز قانداستارىمىزدىڭ دا بار ەكەنىن بىلدىك. سوندىقتان باۋىرجان تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز ءالى اياقتالعان جوق.
باقىتبەك سماعۇل, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى: – دەرەكتى كورىنىستەر كوپ تاريحتى, تالاي وقيعالاردى كوز الدىمىزعا اكەلدى. بىرىنشىدەن, بۇدان باۋىرجانتانۋدى, تاۋەلسىزدىكتى تانۋدى بىلدىك دەپ ايتامىز. ويتكەنى, ول – تاۋەلسىز تۇلعا! جانە ءدال قازىرگى كەزەڭدە قازاق جاستارىنا جان-جاقتى ۇلگى بولا الاتىن ۇلى جانداردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ءسوز جوق, باۋىرجان مومىش ۇلى. ول كەڭەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ, سول قوعامعا قىزمەت ەتكەنىمەن, ونىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتى, قايراتكەرلىگى ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزبەن ۇيلەسىپ, قابىسىپ جاتىر. ول شىن مانىندە تاۋەل-سىزدىكتىڭ يدەياسىن تۋ ەتىپ ۇستاعان تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ دەربەس ويلارىنىڭ, جەكە پىكىرلەرىنىڭ ءبىرازى ارحيۆتەردە جاتىر. ءبىر عانا دەرەك. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى بۇرىنعى كىتاپتار مەن زەرتتەۋلەردى الىپ قاراساڭىز, ونىڭ باتىرلىعىنا, ەرلىگىنە, وتانشىلدىعىنا كوبىرەك ءمان بەرىلگەندىگىن بايقايسىز. ال باۋكەڭنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا, ادامگەرشىلىگىنە, زيالىلىعىنا, تەكتىلىگى مەن كىنازدىك بولمىسىنا جەتە ءمان بەرىلە قويماعانىن اڭدايسىز. باۋىرجان مومىش ۇلى “جوعارى جاق وسىلاي دەدى, مەن قايتسەم دە سونى ورىنداۋىم كەرەك” دەگەن كوزسىزدىككە ەشقاشان ۇرىنباعان. ءوزىنىڭ ءاربىر ىسىنە ءوزى ىشتەي ەسەپ بەرىپ, ونى ارتىنان اسىقپاي پارىقتاپ, “وسىم دۇرىس بولدى ما, بۇرىس بولدى ما” دەپ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرعان. مۇنداي قاسيەت ناعىز زيالىعا, ۇلتتىڭ زيالىسىنا عانا ءتان بولماق.
ءبىز باۋكەڭنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا ءۇيرەنۋشى ەمەس, ۇيرەتۋشى رەتىندە قاتىسقانىن جان-جاقتى جانە جۇيەلى تۇردە دالەلدەۋىمىز كەرەك. ءبىز – اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى كەڭەسى ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكىزگەن شارالارىمىزدا وسىنداي فيلم ارقىلى باۋىرجان مومىش ۇلىن, ەلجاندىلىقتى جاستارعا, كەيىنگىلەرگە ناسيحاتتاۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ايناش ەسالي, الماتى.
