سالاماتتىلىق سالتى
مەنىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا ءجۇرگەنىمە 40 جىل, ونىڭ 35 جىلى باس دارىگەر قىزمەتىندە. ەڭبەك جولىمدى ەلدە حيرۋرگ, بالالار ەمحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, رەسپۋبليكالىق شيپاجايدىڭ, سونداي-اق سوڭعى 15 جىل بويى الماتىداعى 100 جىلدان اسا تاريحى بار جەدەل جاردەم كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى بولسام, قازىر №2 قالالىق ەمحانانى باسقارىپ وتىرمىن. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى وزىندىك پىكىر, جەكە ويلارىم بار.
پەندە بولعان سوڭ ادام بوس ۋاقىتىسىندا ءبىر مەزگىل ءارتۇرلى ويلارعا شومادى. مەن دە وي ۇستىندە وتىرمىن. ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان كۇردەلى دە ماڭىزدى ىستەر ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ, ۇكىمەت باسشىلىعىنىڭ تاۋلىك بويى تىنىمسىز ەڭبەكتەرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ءارينە, ونىڭ بارلىعى دا ەل تىنىشتىعى, ەل اماندىعى ءۇشىن. ءيا, ءبارى ءسىز بەن ءبىز ءۇشىن, قازاق ەلىندە, قازاق مەملەكەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن, ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعىن, تۇرمىسىن جاقسارتىپ, تىرشىلىكتەگى جاسىن ۇزارتۋ ءۇشىن.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان ەكونوميكالىق ساياسي وزگەرىستەردىڭ بارلىعى ادامنىڭ دەنساۋلىعىن جوندەپ, جاسىن ۇزارتۋعا ارنالعان. ەلىمىزدە باستالىپ كەتكەن ء“بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى” رەفورماسىنىڭ, “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەڭى باستالىپ كەتتى. ۇسىنىلعان باعدارلاما قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ, ۇلتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن كوتەرۋگە زور ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
بۇل – وتە قيىن, الايدا حالىققا وتە قاجەت باستاما. بارلىق جاڭا باستامالارعا سىن ايتىلادى, ول – ءومىر زاڭى. العاشقى 5-6 ايداعى قادامىمىز جاقسى. ماڭىزدىسى – ءبىرىنشى كەزەڭدە, ياعني 2010-2015 جىلدارى, وسىنى حالىققا جەتە دۇرىس ءتۇسىندىرۋ ءارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ. وسىلاردى ىسكە اسىرۋ ءۇش جاعدايعا بايلانىستى.
ءبىرىنشىسى – مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قاراجات. ول جاعى بۇگىندە بارشىلىق. 2004 جىلى 93 ملرد.تەڭگە بولسا, 2009 جىلى 273 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. الماتى قالاسىنىڭ داعدارىسقا قاراماستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2010 جىلى 27,2 ملرد. تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بۇل وتكەن 2009 جىلدان 1,5 ەسە ارتىق. مەملەكەتتىك “100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى دا جوسپارلى تۇردە اتقارىلىپ جاتىر. الماتى شاھارىندا سوڭعى 25 جىلداي ۋاقىتتا بىردە-ءبىر ەمدەۋ مەكەمەلەرى سالىنباعان ەدى. بيىل جەتىسۋ اۋدانى “كوكجيەك” جانە الاتاۋ اۋدانى “شاڭىراق-2” ەكى دارىگەرلىك ەمحانا ىسكە قوسىلدى. ال بوستاندىق اۋدانىنداعى №17 ەمحانا حالىققا ەڭ قاجەتتى جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەلباسىنا الماتىلىقتاردىڭ العىسى شەكسىز. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 5 ەمدەۋ ورىندارى ىسكە قوسىلماق. ولاردىڭ قاتارىندا جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسى, ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ كلينيكالىق اۋرۋحاناسى, پەرزەنتحانا قالالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر بار. قالامىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان بۇرىن وسىنشاما قاراجات ءبولىنىپ, حالىقتىڭ دەر كەزىندە ەم قابىلداپ, دارىگەرلەرگە دۇرىس جۇمىس اتقارۋلارىنا جاعداي جاسالعان ەمەس. وسىنىڭ ءوزى پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, قالا اكىمدىگىنىڭ حالىققا دەگەن ۇلكەن قامقورلىعى.
ەكىنشىسى, جەكە ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىگى, ونىڭ كۇتىنىپ, ۋاقتىلى تەكسەرىلىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋى. دەنى ساۋ ادام – باقىتتى, ال, دەنساۋلىعىن جوعالتقان ادامنىڭ جايى وزىمىزگە بەلگىلى.
جالپى, الماتى قالاسى بويىنشا سوڭعى بەس جىلدا ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋى 4 جىلعا, ايەلدەردىكى 1,5 جىلعا ۇزاردى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بالا تۋ 5%-عا ءوستى, ال ءولىم سانى 6,8%-عا ازايدى, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىپ, كوبەيۋى 12%-عا ارتتى. سوڭعى جىلى قالا بويىنشا الەۋمەتتىك اۋرۋلاردىڭ ءتۇرىن ەمدەۋدەن, جازۋدان ءبىراز جاقسى وزگەرىستەر بار. بارلىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس جارتى جىلدىق جوسپاردان اسىپ, 110,5%-عا ورىندالدى. وسى جارتى جىلدىق كورسەتكىشتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى “بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ” ءىسكە اسا باستاعانىنىڭ دۇرىس كورىنىسى.
ارينە, 1-2 جىل وتكەن سوڭ حالىقتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەيبىر ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت بولار, ول – ءومىردىڭ زاڭدىلىعى. ۋاقىت وتكەن سايىن جاقسىلىققا, جاڭا تالاپتارعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن ەلىمىزدەگى بارلىق حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن, دەر كەزىندە ماماندارعا قارالىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ – ەڭ باستى ماسەلە. ول – ءومىر تالابى.
ءۇشىنشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسى. مۇنداعى ەڭ باستى ءماسەلە-ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى, باسشىلاردىڭ بىلىكتىلىگى, ساۋاتتىلىعى. مەديتسيناداعى: “دارىگەر قاتەلەسسە ءبىر ادام ولەدى, باسشى قاتەلەسسە ءجۇز ادام ولەدى” دەگەن قاعيدانى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت!
مىقتى, بىلگىر اكۋشەر-گينەكولوگ, حيرۋرگ, ت.ب ماماننىڭ باسشى بولا الماۋى مۇمكىن. ولار ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ورىنباسارلىق ساتىدان ءوتۋى قاجەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى ۇيىمداستىرعان كوميتەتتەرى, ونىڭ وبلىستاعى ەكى ءبولىمشەلەرى وتە ورىندى ويلاستىرىلعان. ولار اقشانىڭ دۇرىس پايدالانۋىن, مەكەمەلەردەگى ەمدەلۋدىڭ ساپاسىن عانا باقىلاپ قويماي, مامانداردىڭ دا بىلىكتىلىگىن تەكسەرىپ وتىرادى.
ەڭ باستىسى, وسى جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەكەمەلەردىڭ باسشىلىعىنا مينيسترلىكتىڭ القاسىندا مامانداردىڭ ءبىلىمىن تەكسەرىپ, ساراپتاپ, ۇيىمداستىرۋ ءىسىنىڭ بىلىكتى, ىسكەر, ساۋاتتىلارىن تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك بولعانى – ۇلكەن جاقسى جاڭالىق. كەلەشەكتە وبلىستىق, قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى دا وسىلاي بەكىتىلسە, وتە ورىندى بولار ەدى. بارلىعى ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. ول ساۋاتتى, ىسكەر, كىشىپەيىل, حالىققا جاقىن, ەلجاندى ازامات بولسا, بارلىق ماسەلەلەردى شەشىپ, ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعادى, راحمەتىن الادى.
الماتىدا تولىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىقتار مەن ءبىر سالاداعى سانى كوپ, ساپاسى جوق كافەدرالار بار. ولاردى قىسقارتىپ, استاناداعى ءتارىزدى حولدينگ قۇرۋ قاجەت. مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ءبارى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شاڭىراعىنا شوعىرلانىپ, بىلىكتى مامانداردىڭ, عىلىم دوكتورلارىنىڭ ءبىر جەردە, ءبىر مەكەمەدە بولعانى وتە ورىندى. قازىر ولار ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ, قاراما-قايشى جۇمىس ىستەۋدە. ول حالىقتى شارشاتادى. جۇمىس العا باسپايدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاقىندا اقتوبە قالاسىندا ەربول ورىنباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا جۇيەنىڭ باستالۋىنا وراي “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ايتىلعان ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ العاشقى جارتى جىلدىق قورىتىندىسىن تالقىلادى. قوسىمشا جاڭا پىكىرلەر ايتىلدى. ەڭ باستىسى, جاڭا باستامانىڭ العاشقى جاقسى قادامدارى قۋانتادى. اۋرۋحانادا ەمدەلۋشىلەردىڭ سانى 2009 جىلعا سالىستىرعاندا 10%-عا تومەندەپ, ەمحاناداعى كۇندىزگى توسەكتە ەم قابىلداۋ 36,6%-عا كوبەيگەنى ايتىلۋدا.
كەلەسى جىلداردا العاشقى مەديتسينالىق كومەك بەرۋ مەكەمەلەرىنە قاراجات ءۇش ەسە ارتىعىمەن بەرىلەتىنىن ەستىپ, دارىگەرلەر قۋانىپ قالدى. سەبەبى, جاڭا باستامانىڭ باستى باعىتى قاراجاتتى كوپ قاجەت ەتەتىن اۋرۋحانالارداعى توسەك سانىن ازايتىپ, حالىققا ەڭ قاجەتتى العاشقى ءدارىگەرلىك كومەك بەرۋ مەكەمەلەرىن قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتىرۋ.
جاس ماماندار ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, بىزدە ولاردىڭ سانى بار, ساپاسى از. بيىل رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق دارىگەرلەر دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلوم الار كەزىندەگى ءبىلىمىن تەكسەرۋ ساتىندە 30-40% ستۋدەنتتەر ءبىلىمى وتە تومەن دەگەن باعا العان. بۇل نە دەگەن سۇمدىق! سوندىقتان ەلىمىزدە حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا جەكە ماماندىقتار بويىنشا 2-3 جىلدىق رەزيدەنتۋرادان وتكىزۋ – ءومىر تالابى.
كلينيكالاردى باسقاراتىن اكىمشىلىك مەنەدجمەنتتەردى دايارلاۋ دا وتە كۇردەلى ماسەلە. ول مامانداردان تەوريالىق بىلىمىنە قوسا پراكتيكالىق, ءومىر تاجىريبەسى مول بولۋىن قاجەت ەتەدى. قازىرگى كلينيكا دەگەنىمىز ۇلكەن زاۋىتتان دا كۇردەلى قۇرىلىم, ولار 500-دەن استام فۋنكتسياسى بار, ەكونوميكالىق جۇيە.
ءبىز وسىنداي ءبىلىمدى, ساۋاتتى مەنەدجەرلەر مەن بىلىكتى كادرلار ءتاربيەلەۋىمىز قاجەت. رەزيدەنتۋراعا, اسپيرانتۋراعا ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرگەندەردى قابىلداپ, ال باسقالاردى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن 2-3 جىلعا اۋىلدى جەرگە, ال قالادا ۋچاسكەلىك دارىگەرلىككە جولدامامەن جىبەرسەك, وتە ورىندى بولار ەدى.
ءيا, دارىگەر ماماندىعىنىڭ ءدارەجەسىن كوتەرۋ – وتە ماڭىزدى ءماسەلە. ول ءۇشىن جالاقىنى كوبەيتۋىمىز قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىققا اسا قاجەتتى ءۇش سالا ماماندارى: اۋىل دارىگەرلەرى, قالاداعى ۋچاسكەلىك دارىگەرلەر, جەدەل-جاردەم ستانساسى دارىگەرلەرىنە جاعداي جاساۋ قاجەت.
ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى بولسا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردىڭ 80%-ى بىردەن شەشىلەر ەدى. سەبەبى, دۇنيە جۇزىندە ء(بىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا دا) 80% حالىق وسى سالاداعى ماماندارعا كومەك سۇراپ بارادى. وسىلار مىقتى بولسا, مەديتسينا كۇشەيەدى. حالىق ريزا بولادى, دەنساۋلىقتارى جوندەلەدى. اۋرۋدىڭ الدىن الامىز, حالىقپەن ارالاسۋىمىز, قارىم-قاتىناسىمىز كۇشەيىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرىپ, ءسابي ءسۇيىپ, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن كۇتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ سانىن, ساپاسىن كوتەرۋگە ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسىپ, قوعام الدىندا ءوز بورىشتارىمىزدى ادال اتقارار ەدىك.
امانتاي ءبىرتانوۆ, الماتى قالالىق №2 ەمحانانىڭ باس دارىگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, “نۇر وتان” حدپ اقف بيۋرو مۇشەسى.
