ورمانداعى احۋال وڭالىپ كەلەدى

تالبەسىك

وبلىس باسشىلىعى تالاي جىلعا سوزىلعان وسى ءبىر قيىن ءتۇيىننىڭ ءبىر ءمانىسىن تاپقانداي. ول قازىر قالاي جۇزەگە اسۋدا؟ رەسەي جاقتاعى ورمان ءىشىنىڭ قىزىل ءورتى ورىستاردىڭ بەك ما­­­­­­­­زالارىن كەتىرگەندەرىن سول جاقتا تۇراتىن جۋرناليست ارىپتەستەردەن ەستىپ, تەلەديدار ارقىلى كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. تامىزدىڭ كۇنى سولتۇستىك وڭىردە دە مي قايناتار ىستىق. شال­داي, بەسقاراعاي ورمانشى­لا­رى, ءورت سوندىرۋشىلەر, توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى كۇندىز-ءتۇنى تابيعات كۇزەتىندە. ورمان كۇزەت­شىلەرىنىڭ كوزىن الا بەرە, قاسقويلەر ادەيى شىرپى تاستاپ ۇلگەرەتىن سي­ياقتى. رەسەي ورماندارى تابيعاتتىڭ الاپات ىستىق شارپۋىنان وتقا ورانىپ جانىپ جاتسا, ءبىزدىڭ ءوڭىر­لەردەگى اعاش بايلىعىنىڭ كەزىندە تىكەلەي ادام قولىمەن قاساقانا جاسالعان قياناتتىڭ كەسىرىنەن ورتەنگەنىن ءبارى دە بىلەدى. اقشاعا قۇنىعۋ, تويىمسىزدىقتىڭ كەسى­رىنەن ورماندى ورتەۋگە قاسكوي­لەردىڭ داتتەرى جەتەدى. جەرىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن ورمان القاپتارى الىپ جاتقان رەسەيدىڭ كەيبىر ورماندى وڭىرلەرى جالعا دا بەرىلگەن ەكەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن سالىستىرعاندا ولاردا ورمان ورتتەرىن بولدىرماۋ ءۇش-ءتورت ەسەگە از بولاتىن-دى, قالىڭ اعاش قورىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, سپۋتنيك جۇيەسى ارقىلى باقىلاۋعا الىن­عانىن دا بىلەمىز. بىزدە دە ورماندى قورعاپ ورتتەن ساقتاۋعا ارنالعان تەحنيكا, بايلانىس قۇرال­دارى جەتكىلىكتى. جەتپەي تۇرعانى ور­ماندى القاپتار شەتىندە بالەن­باي جىلدار بويى تۇرىپ كەلە جات­قان حالىقتىڭ ساناسىنىڭ تومەن­دىگى, توعىشارلىق ارەكەتتەرى بولىپ وتىر. ارينە, جۇرتتىڭ ءبارىن بىردەي توعىشار, قاتىگەز دەپ قارالاۋدان اۋلاقپىز, اۋىل حالقىنىڭ اراسىندا دا ءوز جەرىنە, تۋعان توپىراققا جان­اشىرلىقپەن قارايتىن تابيعات سۇيگىش جاندار از ەمەس, بىراق, ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى دەپ, اعاش وتاعان ءبىر ارامزانىڭ اتى بۇكىل ءبىر اۋىلعا تيەرى دە انىق. ور­ماندى قاساقانا ورتەپ جىبەرەتىندەر ءالى دە بار. كۇنى كەشە وسى ماسەلە ۇكىمەت وتىرىسىندا دا ايتىلدى. وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن شال­داي مەن بەسقاراعاي ورماندارى جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا عانا ەمەس, سالقىن كۇز ايلارىنىڭ وزىندە ورتكە ورانىپ, ەل ءىشىن دۇرلىكتىر­گەنى ەسىمىزدە. سول كەزدە “ورماندى كەي­بىر دوكەيلەر, ءتىپتى ورمان باس­شىلارى وزدەرى ادەيى ورتەتەدى ەكەن” دەگەن قاۋەسەت تە شىعىپ ءجۇردى. قوس-قوستان كوتتەدج سالىپ, قىمبات كولىكتەر ءمىنىپ, اياق استىنان بايىپ شىعا كەلگەن كەيبىر ورمان باسشى­لارى دا جازاسىز كەتتى. كەزىندە شال­­داي ورماندارىن ارالاپ ءوز كوزى­مەن كورگەن شەرحان مۇرتازا اعا باستا­عان ءبىر توپ دەپۋتات تا ەستىپ-ءبىلىپ, ء“بىر كىلتيپان بارى راس-اۋ” دەپ وي ءتۇيىپ قايتقان ەدى. شەر­حان مۇرتازا اعا وسى ءدۇدامال جاي­لى ءوزىنىڭ “اقىندار مەن اكىمدەر” دەگەن كىتابىندا جازدى دا. تابي­عات­تىڭ سۇلۋلىعىن, ورمان بايلىعىن قاتىگەزدىكپەن قىرقىپ, تەگىن ولجاعا كەنەلىپ, ءوز قوعامىنا جاناشىرلىق تانىتپايتىنداردىڭ ءىسى ەلىمىزگە وراسان زور شىعىن كەلتىردى. وڭىردە ەكولوگيالىق اۋىر احۋال قالىپتاسا باستادى. بۇعان 1997-2007 جىلدار ارالىعىندا ون جىل بويى وتى سونبەگەن ورمان ورتتەرىن قوسىڭىز. ورماننىڭ 24 پايىزى, ياعني 47 مىڭ گەكتار القاپ ورتەندى. ورمان­شىلار قازا بولدى. ۇيلەر, قورا-قوپسى جانىپ كەتتى. قالىڭ اعاشتى اياۋسىز كەسىپ, وتاپ جاتقانداردىڭ دا ارە­كەتى تىيىلمادى. كەيىن ۇكىمەتتىڭ سيرەپ بارا جاتقان ورمان القابىن ساقتاپ قالۋدى قولعا العان دابى­لىنان كەيىن جاعداي بىرتىندەپ قا­لىپقا كەلىپ قالدى. ىشتەن شىق­قان جاۋ جامان. وكىنىشكە قاراي, “ەرتىس ورمانى” تابيعي رەزەرۆاتى اۋما­عىندا ورنالاسقان شالداي جانە بەسقاراعاي ورمان شارۋاشى­لىق­تارىنىڭ ماڭايىندا وتىرعان كەيبىر تۇرعىنداردىڭ وزدەرى اتا-باباسىنان بەرى پانا بولىپ كەلە جاتقان قارا ورماندى اياۋسىز بال­تا­لاۋعا اۋەستەنگەن كورىنەدى. مى­نا­داي دەرەكتەر بار. “ەرتىس ورمانى” شارۋاشىلىعى بويىنشا العاندا بىلتىر 5427,29 تەكشە مەتر اعاش ۇر­لانعان بولسا, وسىنىڭ 3942,29 تەكشە مەترى شالداي ءبو­لىم­شەسىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعىنان ۇرلانىپتى. بۇدان كەلگەن شىعىن 137400,2 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. الگى اعاش ۇرلاۋشىلارىڭ “مەنى نەگە كورسەتەسىڭ” دەپ ورمان كۇزەتشىلەرىن ۇرىپ تاستايتىن كەزدەرى دە بولدى. اعاش كەسۋ ءىسى جالعاسا بەردى. كۇ­زەت­شىلەر بۇعان ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر بولىمدەرىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى كىنالى دەسە, ءتارتىپ ساقشىلارى وقيعانى ۋاقىتىندا حابارلامايتىن ورمانشىلاردىڭ وزدەرى كىنالى دەپ كەلدى. تەكسەرۋ كورسەتكەندەي, وتكەن جىلى شالداي جانە بەسقاراعاي ورمان شارۋاشىلىقتارىندا 800-دەن استام زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعا­لارى تىركەلگەن كورىنەدى. بارلىعىنا بولماسا دا جارتىلاي قىلمىستىق ءىس قوزعالىپتى. ورمان ورتتەرىنىڭ شىعۋىنا جول بەرگەن باسشىلارعا قارسى جازا قولدانۋدا دا وسىنداي ءۇردىس ورىن العان. مىسالى, 2008 جىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جونەلتىلگەن 145 ماتەريالدىڭ نەبا­رى سەگىزى قىلمىستىق ءىس دەپ قابىل­دانىپتى. ال وتكەن جىلى جىبەرىل­گەن 42 ارىز بويىنشا بىردە-ءبىر ءىس قوزعالماعان. جاعداي بولسا كۇن ساناپ كۇردەلەنىپ بارا جاتتى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ورمان احۋالىنىڭ وسىنداي اۋىر جاعدايىن وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن وبلىسقا اكىم بولىپ تاعايىندالعان باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ءوزى ەلباسىنا جەت­كىزۋگە ءماجبۇر بولدى. وبلىس اكىمى شەشۋى قيىن وسى ءبىر تۇيتكىلگە توق­تاۋ قويۋ ءۇشىن رەزەرۆاتقا قارايتىن ورمان القاپتارىن تىكۇشاقپەن ارا­لاپ, ءورت پەن قاراقشىلىق ارە­كەتتەردەن وتالىپ كەتكەن كورىنىس­تەردى ءوز كوزىمەن كوردى. ورمان اۋماعىندا تۇرعان شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى مەن اعاش كەسەتىن پيلوراما جانە شپال كەسكىشتەردى ليتسەنزيالاۋ دا ءوز كەزەگىندە ۇلكەن پروبلەما تۋدىردى. “ەرتىس ورمانى” رەزەرۆاتىنىڭ جالپى اۋماعى 277 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى, 16 ورمان شارۋاشىلىعى بار. تابيعات قورعاۋ پروكۋرورى دە­نيس وتەباەۆتىڭ سوزىنشە, ءتىپتى, رەزەرۆات اۋماعىندا 2007-2009 جىل­دارى وتكەن جيىنداردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر, بۇيرىقتار مەن جارلىق­تار, قاۋلىلار تولىعىمەن ىسكە اس­پاعان. ورمان كو­دەكسىنىڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەگەن. بۇگىندە ورمان شا­رۋا­شىلىقتارى ورنالاسقان شارباقتى جانە لەبياجى اۋداندارىندا تۇر­عىنداردى مال جانە وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنا بەي­ىمدەۋ جۇمىستارى ىسكە اسىپ جاتىر. اۋىلدىقتاردا ء“بىزدى ورمان اسى­رايدى, اعاش ۇر­لاسام دا كۇنىمىزدى كورەمىز” دەگەن كوزقاراس باسىم. بۇل اۋداندا اعاش كەسەتىن 32 قۇرال بو­لىپتى. ال, اعاش ۇرلىعىن توقتاتۋ ءۇشىن لەبياجى اۋ­دا­نىندا تۇرعىن­دارعا 16 مىڭ گەكتار جەر 49 جىلعا جالعا بەرىلىپتى. وبلىس باسشىلىعى ورمانشى­لارعا, رەزەرۆات باسشىلارىنا, ور­مان القاپتارى ورنالاسقان اۋدان اكىم­دەرىنە قاتاڭ تالاپ پەن ءتارتىپ قويدى. بىرىنشىدەن, وبلىس اۋماعىن­داعى تەمىر جول بويىمەن تاسىمال­دا­­نا­تىن اعاش ونىمدەرى تولىق با­قى­لاۋعا الىندى. قازىر اعاش وڭدەيتىن قۇ­رالداردىڭ 50 پايىزى جويىلدى, تەك ەكەۋى عانا كەلىسىم-شارت بوي­ىن­شا جۇمىس ىستەپ تۇر. وبلىستا “جاي­لاۋ” سەكىلدى مال شارۋاشى­لى­عىن دامى­تۋ­عا ارنالعان كەشەندى باع­دارلامالار جاسالدى, اۋىلدىق­تار قولدارىنا قوي بەرىلدى, “اعاشتى وتاعانشا مال باعىڭدار” – كوپ­شىلىكتىڭ كۇنكورىس باعىتىن وزگەر­تۋگە وسىلاي باسقاشا جول اشىلدى. ورمانشىلاردىڭ 70 پايىزىنىڭ كاسىبي ءبىلىمى جوق بولىپ شىقتى. وسىنىڭ بارلىعى ورمان­نىڭ جاع­دايىن اۋىرلاتا تۇسپەسە, جاقسارتا العان جوق. قىلمىستىق ارەكەتتەر­دىڭ كوپ جاعدايدا اشىلماي قالۋى دا ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزدى. بۇرىن ءۇي اۋلاسىنىڭ ىشىنە ورناتىپ العان اعاش كەسۋ قۇرالدارىن رەزەر­ۆاتتان 100 شاقىرىم قاشىقتىققا الىپ كەتۋگە وبلىس اكىمى باقىتجان سا­عىن­تاەۆتىڭ ءوزى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ماسەلە ءتىپتى وبلىستىق ءماسلي­حات شەشىمىمەن بەكىتىلدى. قوس ورمان فيليالىنداعى اعاشتى زاڭسىز كەسۋگە قاتىسى بار دەگەن تۇرعىن­دار­دىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, ولار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرىنە تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار, رەزەرۆاتتا 84 جەكە كاسىپكەر­دىڭ جۇ­مىستارىنىڭ زاڭدىلىعى تەكسەرىلدى. قۇرامىندا اۋىل شارۋا­شىلىعى مەن ورمانشىلىق مامان­دارى, اۋدان اكىمدەرى بار ارنايى جۇمىس تو­بى قۇرىلدى. بۇل كۇندەرى جەر­گىلىكتى پرو­كۋراتۋرا, ىشكى ىستەر جانە ادىلەت ور­گاندارى دا ورماندى قور­عاۋعا بەل­سەنە اتسالىسۋدا. وسىن­داي جۇمى­لىپ, جۇمىس ىستەۋ ءناتي­جەسىندە رە­زەر­ۆاتتا قالىپتاسقان اۋىر احۋال­دى تولىقتاي وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بار. وتكەن جىلى مىسالى, 41 ادام جازاعا تارتىلدى. بيىلعى ءتورت اي­دىڭ ىشىندە 14 ادام جاۋاپقا تار­تىل­دى. ناتيجە بار ما؟ بار. بۇل اعاش وتاۋشىلارعا ۇلكەن ساباق بولدى. قازىر ءورت وقيعالارى ازاي­دى. ءبىز وسى ماقالانى دايىن­داۋ بارىسىندا “ەرتىس ور­ما­نى” رە­زەرۆا­تى­نىڭ جاڭا باسشى­سى قازبەك امە­توۆ­­پەن حابارلاسقان ەدىك. جاع­داي­دىڭ تۇ­راق­تى باقىلاۋدا ەكەنىن, ورمان ءىشى امان, ورمان شەتىندە وتىرعان شار­باقتى, لەبياجى اۋدان­دارىنا قاراس­تى دالالىق جەر­لەردە ورتتەر بول­عا­نىن, ولاردى بۇكىل اۋ­ىل حالقى, ورمانشى­لار بولىپ ءسون­دىرىپ الىپ وتىرعاندارىن ايت­تى. جاڭا باسشى ءوز سوزىندە ورمان­دى قورعاۋعا ءورت ءسوندىرۋشى ءماشي­نە­لەر, تەحني­كالار, ورمان ءىشىن ارا­لاۋ­عا ىڭعاي­لى “نيۆا” سياقتى كو­لىك­تەر­دىڭ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. وس­ى جەردەن قالماق قوسىن­دارىن ەستەرىن جيعىزباي قۋعان ابىلايدىڭ جاسىل تۋ ۇستاعان سار­بازدارىنىڭ ءبىرى – بارلىباي با­تىر ولارعا ورماندى بەكىنىس جا­ساۋعا مۇرشا بەرمەگەن. سول ابىلاي قالىڭ ورماندى قالماقتىڭ قولىنا بەرمەي, امان ساقتاپ قالعان بار­لىباي باتىر ساربازدارىنا اسا ريزا بولعان دەسەدى... فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى.