اساۋباي, ايتقان ءسوزى قاشاۋداي

اساۋباي جادىگەر ۇلى ارعىننىڭ قانجىعالى رۋىنان شىققان اتاق­تى شەشەن. ءXىX عاسىردا ءومىر سۇرگەن شاڭكى بيمەن تۇستاس بولعان ادام. تۋىپ-وسكەن جەرى سارىكول اۋدا­نىنداعى وتىناعاش دەگەن مە­كەن. كوپتى كورگەن كونەكوز قاريا­لاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونىڭ اتا-باباسىن ابىلاي حاننىڭ وسيەتى بويىنشا ءۋاليحان 1781 جىلى ەرەيمەننەن كوشىرىپ اكەلگەن. “قارياڭ بولسا اۋىلدا, جازۋلى تۇرعان حاتپەن تەڭ“ – دەگەن بۇ­رىن­عىلاردان قالعان ۇلاعاتتى ءسوز بار. قوستاناي وبلىسىنىڭ سارىكول اۋدانىنا قاراستى سونالى اۋى­لى­نىڭ كونەكوز, قۇيما قۇلاق قا­ريا­سى احمەديا بەكماعامبەتوۆ اق­سا­قال توقسان بەس جاسقا كەلىپتى. وسى جاسقا كەلگەنشە ەستىگەن ەسكى ءاڭ­گى­مە, شەشەندەر سوزدەرىن حاتقا ءتۇ­سى­رىپ, جازا بەرىپتى. ولاردىڭ ءبىرازى ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلىپ, كىتاپ­تار­دا جاريالانىپ ۇلگىرسە دە, ەندى ءبىرازى ەش جەردە جارىق كورمەگەن. اسىرەسە, قاريانىڭ اتالاسى, قازاق­تىڭ بەلگىلى ءبيى قانجىعالى اساۋ­بايدىڭ ايتقاندارى قىمبات قا­زىنا بولىپ تابىلادى. “مەنىڭ اتىم اساۋباي, جاقسى-جاقسى ءسوزىم بار, جيىپ قويعان جاساۋداي, وتكىر-وتكىر ءسوزىم بار, تاسقا سالعان قا­شاۋداي” – دەيتىن شەشەن سوزدەرى تيگەن جەرىن ويىپ تۇسەتىن ءدال دە وتكىر, ءارى ۇتقىر. سارىكول اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن شاقان دانەنوۆ اقساقال اساۋباي سوزدەرىن جازىپ قالدىرىپ كەتكەن. ول كىسىنىڭ ايتقان سوزدەرىنىڭ ءبىرازى كەزىندە جازۋشى قويشىعارا سالعا­ريننىڭ “كومبە” كىتابىندا جارىق كورگەن بولاتىن. ءبىز شەشەننىڭ ءالى ەش جەردە جا­ريالانباعان سوزدەرىن عانا مىسالعا كەلتىرىپ وتىرمىز. اساۋبايدىڭ وت باسىندا, كىسى قايتقاندا, تاعى باسقا ءارتۇرلى جاعدايلاردا بەرگەن باتالارى دا شەشەندىك ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى. مىسالى, “كوتەرىڭدەر بىلەكتى, قۋانتتى عوي جۇرەكتى, ماقساتىنا جەت­كىزىپ, بەرسىن اللا تىلەكتى, داس­تارحانىڭ كەڭەيسىن, مال باسى ءوسىپ, تەڭەلسىن, كىسىدەن قاجەت سۇراماي, تابىلسىن ۇيدەن جەمىسىڭ, قىرىق­تىڭ ءبىرى قىدىر بوپ, كوپ تىلەگى قابىل بوپ, اماندىق بەرىپ باسىڭا, بىردەي ءوسسىن مال-باسىڭ!”. داستارحان باسىندا ايتقان باتاسى: “جاي قولىڭدى, شىراعىم, بەرەيىن ساعان باتامدى, اققا قوي­ىپ نيەتىڭدى, قادىرلى بول حالقىڭا, قاي­ىرماسىن بەتىڭدى, ارىستانداي بەتتى بول, دۇشپانعا ءسوزىڭ ءوتىمدى, عۇمىرلى بول, باقتى بول, تەڭ قۇر­بىڭنىڭ الدى بول, ماڭايىڭ بول­سىن بەكىمدى, ءدال وزىڭنەن ۇزىلمەي, جەتسىن جەتى اتاڭا, قىمبات قازىنا سەكىلدى”. اساۋباي شەشەن كىشى ءجۇز جاپ­پاس جاراسباي بايدىڭ ۇيىنە كەلە جاتىپ, جول-جونەكەي قاس قارايا كولدەن سۋ الىپ جاتقان ايەلگە جولىعادى. مۇنى كورگەن كورگەندى ەلدىڭ كەلىنشەگى شەلەگىن جەرگە قويىپ, جولاۋشىنى توسىپ تۇرىپ, امانداسىپ, الدىنان وتكىزەدى. قوناتىن جاعدايىن ايتقان اساۋ­بايعا ايەل تۇرىپ: “انا ال­دىڭىزدا تۇرعان ۇلكەن ۇيگە بارىپ تۇسەرسىز”, – دەپتى. ايتقان ۇيگە كەلىپ تۇسسە, ءبىر ەر ادام جانتايىپ جاتىر ەكەن. ول ور­نىنان تۇرىپ كەلىپ, سالەم بە­رەدى. سول ءۇيدىڭ قوجاسى ەكەن. سون­دا الىستان كەلە جاتقان اساۋباي: “مەزگىلسىز ۋاقىتتا نە قىپ جاتىر­سىز؟”, – دەپ سۇراق قويىپتى. ءۇي يەسى: “ەشقانداي ەرمەك بول­ماعان سوڭ جاتقانىم عوي, كەلىنىڭىز سۋعا كەتىپ ەدى”, – دەيدى. بالا-شا­عاسى بولماسا دا قوناعىن قۇدايداي كۇتكەن ءۇي يەلەرىنە رازى بولعان اساۋباي ەرتەڭىنە تاڭعى استان كەيىن مىنانداي باتا بەرەدى: جاپپاستا جاراسبايداي  تۇيەلى بول, قىپشاقتا كەنەبايداي  بيەلى بول. ءناسىلى قۇرايىشتىڭ  قۇبىلاسىنان, قوجا احمەت ياساۋيداي كيەلى بول. ارىستان عاليدايىن بالالى بول, اسان قايعى اۋليەدەي  سانالى بول. ءبىر تۇندە مىڭ باس ناماز ادا قىلعان, شاراپاتتى ءباتيماداي انالى بول! شاقشاقتا جانىبەكتەي اتالى بول, ۇلى جۇزدە تولە بيدەي باتالى بول. اتاعىڭ ابىلايدان كەم بولماسىن, جۇرگىزگەن الاتاۋعا نەشە مىڭ قول, تاۋپيىقتى, ءتورت قۇبىلاڭ تۇگەل بولىپ, قولىڭ جاي, ءاۋمين دەپ, دەگەنىم سول! باتا بىزدەن بولعاندا, تىلەك سەنەن, قۇدايىم ساعان بەرسىن قىز بەنەن ۇل. اللاۋ اكپار! وسى باتادا ايتىلعان سوزدەردىڭ ءبىرازىن قازاقتىڭ باسقا شەشەندەرى ايتتى دەگەن پىكىرلەر دە بار. ولاي بولۋى دا عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, اۋ­ىزدان شىعىپ, ەل اراسىنا تاراپ كەتكەن سوزدەردى بەلگىلى ءبىر شەشەن­گە تەلۋ ءۇشىن ونىڭ سول ءسوزدى ايتقان تۇستاعى بەلگىلى وقيعاعا قاتىسى بولماسا, جالپىلاما تۇردە كەسىمدى باعالاۋ قيىنعا سوعادى. اساۋبايدىڭ ايتقانى اينىماي كەلەدى دەگەن ءسوز تاراعان. بىردە ول ۋاق­تاردىڭ قاۋىل, داۋىل, قۋراي, قىتاي دەگەن ءتورت اتاسىنان تا­راعان ۇرپاقتارى قونىس قىلىپ وتىرعان اۋ­ىلعا كەلىپ, ولاردان كوڭىلى قالعاندا: قاۋىلسىڭ, داۋىلسىڭ, ءبىر تايپالى قاۋىمسىڭ, كىسى سىيلاپ كورمەگەن, قۇداي سوققان اۋىلسىڭ. قۋرايسىڭ, قىتايسىڭ, قۋ اعاشتى بۇتايسىڭ. الداعى جىل دوڭىز عوي, قىستان قالماي جۇتايسىڭ, – دەيدى.شىنىندا دا سول جىلى قىس قاتتى بولىپ, اتالعان اۋىلدار جۇتقا تاپ بولعان دەسەدى. قايتقان كىسىنىڭ ۇيىندە اساۋباي بىلايشا باتا بەرەدى: دۇعاڭ قابىل, تىلەگىڭ دۇرىس بولسىن, باق ورناپ, داۋلەت ءبىتىپ, ىرىس قونسىن! مايىتكە حاق-تاعالام راحمات ويلاپ, قابىرى جارىق بولىپ, نۇرعا تولسىن. ءبىر اللا راحماتتىڭ مولىن بەرسىن, سۋسىنعا حاۋىز كاۋسار سۋىن بەرسىن. دۇعاسى كوپشىلىكتىڭ قابىل بولىپ, ءجانناتتان ماڭگى-باقي ورىن بەرسىن! ءسوزى قاشاۋداي اساۋباي قاشان­دا ەشكىمنەن ايىلىن جيمايدى, قاي جەردە دە قيىننان جول, قي­سىننان ءسوز تابا بىلەدى. شەشەن ەل ارالاپ ءجۇرىپ مۇقان پراۆيتەلدىڭ ۇيىنە كەلىپ ءتۇسىپتى. مۇقان قو­ناعىنا موينىنا كەسكەك بايلانعان ءبىر قويدى الدىرىپ, باتا سۇرايدى. سونداعى اساۋبايدىڭ ايتقانى: قول جايىپ, ءاۋمين دەپ مىنا قويعا, وتىرمىن ءسوز تابا المايەكى دايدا. كوزگە اتقان قۇرالايدى مەرگەندەي-اق, اسىنعان قىلىش, مىلتىق تۇلا بويعا. قالىپتى قۇر سۇيەگى,قىزىلى جوق, قاسقىردان ءبىر قورلىقتى كورگەن قوي ما؟! ەلەگىزىپ, جان-جاعىنا جالتاقتايدى, ولۋگە قولى تيمەي جۇرگەن قوي ما, ەكى جاق بۇيىرىندە ءبىر ءجۇنى جوق, ۇستىنە قىز-كەلىنشەك مىنگەن قوي ما؟ قاۋساعان ءتىسى ءتۇسىپ كارى قويدى, ا, تورەم, ءتىلىمدى الساڭ, ءتىپتى سويما! مۇنى ەستىگەن ءۇي يەسى قويدى قويا بەرگىزىپ, باسقا مال الدىرىپ, قوناقاسى بەرىپتى. ەرتەڭىنە جۇرەر الدىندا ارقاسى جاۋىر ءبىر اتتى الدىرىپ, ەسىك الدىنا اكەلىپ, اس­اۋ­­بايعا: “مىناۋ ات ءسىزدىڭ كەلگەن جولىڭىزعا بەرگەن سىيى­مىز!”, – دەپتى. اتتى كورگەندە اساۋبايدىڭ تابان استىندا ايتقانى: جانۋار, مال ەكەنسىڭ تارتقان تارلان, دارەجەڭ ارتىق ەكەن باسقا مالدان. ويدا ارعىن, قىردا قىپشاق, جاپپاس, تورە, ۇستىنە جان بار ما ەكەن شىقپاي قالعان؟ سۇراۋشى ەل شەتىنە بىرەۋ كەلسە مىرزانىڭ مالى ەكەنسىڭ ىڭعايعا العان. سوزدەن توسىلعان پراۆيتەل قۇ­لا ايعىردى الدىرادى. اساۋباي: جىلقىدان الدىرىپسىڭ قۇلا ايعىردى, التى اي جاز مىنىلمەگەن قۇر ايعىردى. ۇستىندە قۇراندى ەر مەن كوپشىگى جوق, مىنەمىن ەندى قالاي بۇل ايعىردى؟ – دەپتى. ايعىردى ەرتتەپ, ءمىنىپ كەلگەن اتىن قوسارىنا بايلاپ, ەندى ءجۇر­گەلى تۇرعاندا شەشەنگە مۇقان: “اقى­نىم, مەنىڭ سىيىما ەندى ىرزاسىڭ با؟”, – دەگەندە, اساۋباي: و, تورەم! تورەلىگىڭ قالا ما ويدان؟! تۋىپسىڭ مىقتى بولىپ شالاعايدان. دوڭىزدىڭ قارا شۇبار قابانىنداي, قورقادى كورگەن ادام انادايدان, – دەپ ايتارىن ايتىپ, شابا جونە­لىپتى. اساۋباي بىردە ۋاق مەدەبايدىڭ ۇيىنە بارىپ قونادى. سول ۇيدە قىپشاق ك ۇلىك دەگەن كىسى بىرگە بو­لادى. مەدەباي مەن اساۋباي زا­مان­داس بولعان سوڭ ازىلدەسە بەرەدى ەكەن. مەدەباي تۇرىپ: ء“وزىڭ اساۋ­بايسىڭ, بىراق, قاتىنىڭ ساعان لايىق ەمەس قوي!”, – دەپتى. سوندا اساۋباي ايتىپتى: ايەلدى جاقسى دەيسىڭ بەتى سۇلۋ, سۇلۋعا تاماق بولماس كورىپ-ءبىلۋ. ايەلدىڭ ەڭ جاقسىسىن مەن ايتايىن, ۇيدەگى شارۋاسىنا مويىن بۇرۋ. اسىندا كەي قاتىننىڭ بەرەكە جوق, كۇيەۋدىڭ كادەسىندەي ىرۋ-جىرۋ. ايتقانى بۇرىنعىنىڭ بار ەمەس پە, ەمەس قوي سۇلۋ سۇلۋ, سۇيگەن سۇلۋ. ەسەنەي مەن شىڭعىس سۇلتان ەكەۋى باقتالاس بولىپ, شىڭعىستىڭ اعا سۇلتان بولىپ تۇرعان كەزىندە اساۋباي ەسەنەي مەن ونىڭ جا­نىن­داعى جولداسى جانىبەكپەن كەز­دەسەدى. ءسوز باستاۋدىڭ رەتى كەلمەي, اساۋباي قۇمان الىپ, دارەت الۋعا دالاعا شىعىپ كەتسە, ونىڭ ورنىنا جانىبەك وتىرىپ الىپتى. سوندا ەسىكتەن كىرگەن اساۋباي: – ۋا, ەسەنەي! مىناۋ مەنىڭ ورنىما وتىرىپ العان جالپاق سا­رىڭ كىم؟ – دەپ سۇرايدى. – مەن جاكەڭ! – دەيدى ءجا­نىبەك. – سەن جاكەڭ بولساڭ, قايتەي­­ىن, – مەن قانجىعالى اساۋباي – اكەڭ! – دەيدى اساۋباي. – نە دەيسىڭ, اساۋباي! مەن دە سەندەي, تەرەزەم تەڭدەي! ءالى كۇنگە ءتى­رى ءجۇر مە ەدىڭ, اكەڭشە قولىندى قۇرت­قا تىعىپ ولمەي, – دەيدى جانىبەك. سوندا اساۋباي ايتىپتى: ەسەنەيدىڭ سىرتىندا قۇرت ۇرلاعان, قۇرت ۇرلاعان اكەسى جىلقى ۇرلاعان. جىلقىنى ۇرلايمىن دەپ قولعا ءتۇسىپ, دۇرە الىپ, ەكى اياعى تىپىرلاعان. قاشاننان كەرەي-ۋاق, ەگىز ەدىڭ, الماعان اتا ءتىلىن تەبىز ەدىڭ, ءبىزدىڭ ەل قيىر جايلاپ, شەت قونعاندا, سۋ ءىشىپ, توپىراق شاشقان وگىز ەدىڭ. ەسەنەي سابىرعا شاقىرادى, اساۋ­باي ءسوزىن ودان ءارى جالعايدى: جەل جاعىنا قاراساڭ, ورىستىڭ تاستان سوققان قالاسى, زاكون ايتقانسىپ بولمايسىڭ, كەرەي, ۋاقتىڭ بالاسى! بارماعىمدى باتىرسام, ارتىڭنىڭ كەتپەس جاراسى, كوكىرەكتىڭ كەتپەس ساناسى, كوزىڭنىڭ كەتپەس الاسى. اسپانداي ارعىن ەمەسپىن بە, جۇلدىزداي قىپشاق ەمەس پە؟! قويداي كەرەي-ۋاق ەمەس پە؟! اتىعاي-قاراۋىل – ايبارىم, ارعىن مەنەن نايمانىم, الىس جەرگە ات سالسام, ودان ءارى جاتقان جوق پا؟! سەن مىنا وتىرعان ەسەنەيگە سەنىپ وتىرسىڭ عوي, جانىبەك, ەسەنەيىڭ جاپانعا بىتكەن جالعىز قۋراي ەمەس پە, قۋ باستى, قۇرالاي ءتۇستى, ەلدەن شىققان سۇمىراي  ەمەس پە؟! وسىدان كەيىن جانىبەك كەشىرىم سۇراپ, ەسەنەيدىڭ الدىندا تاتۋ­لا­سىپتى. بۇل جەردە ورتا ءجۇز رۋلارى تۋ­رالى ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن “اس­پانداي ارعىن, جۇلدىزداي قىپ­شاق, جۋساعان قويداي كەرەي-ۋاق” دەگەن تىركەستەردى اساۋباي ورنىمەن پايدالانىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ەسەنەي سەكىلدى ازۋى التى قارىس, شىن­جىر بالاق, شۇبار ءتوستى ىق­تىرىپ الۋدىڭ دا بارلىق امالىن جاساپ وتىرعانىن بايقايمىز. اساۋبايدىڭ بىرنەشە جىلقىسى جوعالىپ, بىرەۋلەردىڭ سىلتەۋىمەن قىپشاق ەلىنە كەلىپ, ءالىم بولىسقا جولىعادى. اساۋباي ۇيگە كىرىپ, امانداس­قان­نان كەيىن: “ەلىڭ امان با؟”, – دەپ ءجون سۇرايدى. ءالىم: “بۇل جاقتا جاۋ شاپقان ەل جوق”, – دەپتى. سوندا اساۋباي ايتىپتى: سەن بىلمەسەڭ, مەن ايتايىن! ارا مەنەن توبىلدى ورىس كەلىپ العاندا, جەرىڭە قالا سالعاندا, كەنەسارى, ناۋرىزباي ەكى رەت شاپقان ەلىڭدى, كەپتىرمەگەن شەرىڭدى, بالام قىپشاق, قۇتىرما, جەرىڭ بار ما سەنىمدى؟! ماعان دۇرە سوقپايسىڭ, سىبانا بەرمە جەڭىڭدى, بولىستىعىڭدى بۇلداما, مەن نە قىلام شەنىڭدى, جەر گرانى – وباعان, اسىپ ءبىر كەتكەن سەكىلدى, بىلمەيسىڭ بە شەگىمدى؟! ەكى جىلقى داۋىما ءوزىم كەلدىم بىتۋگە, شاۋىپكەل مەن شاڭكىنى, اكەلگەم جوق بەگىمدى. مىنا ءباپىش بولماسا, ۇرماس پا ەدىم تەگىڭدى! ءباپىش دەگەنى سول ەلگە كۇيەۋگە شىققان قانجىعالىنىڭ قىزى بولسا كەرەك. سودان اساۋبايدى وڭا­شا ۇيگە اپارىپ, سىيلاپ كۇتىپ, جىلقىسىن تاۋىپ بەرىپ, سىي-سياپاتپەن قايتارىپتى. ءدال وسى اڭگىمە ب.ادامباەۆ قۇراستىرعان “قازاقتىڭ شەشەندىك سوزدەرى” كى­تا­بىندا (“انا ءتىلى”, 2006 ج.) بۇر­­­مالانىپ ايتىلادى. ءسوزدىڭ سوڭى “ايتىساتىن مەنىمەن اكەل, كانە, بەگىڭدى” – دەپ اياقتالادى. اساۋباي بۇل ارادا ايتىساتىن ادام ىزدەپ وتىر­­عان جوق, شاۋىپكەل مەن شاڭكىنى اكەلمەي-اق, بىتىسۋگە ءوزىم كەلدىم دەپ تۇرعان جوق پا؟! اتالعان كىتاپتاعى اساۋبايدى كۇرلەۋىت رۋى­­نان شىققان دەگەن ءۋاج دە شىن­دىق­قا سايكەس كەلمەيدى. كۇر­لەۋ­ىت – قىپشاق رۋىنىڭ ءبىر تارماعى. اساۋباي شەشەن سوزدەرىندە جەر گرانى (شەگى), زاكون (زاڭ) سەكىلدى ورىس تىلىندەگى سوزدەر دە قولدا­نى­لادى, مۇنداي سوزدەردى شەشەن ادەيى ءوز ويىنا سالماق سالۋ ءۇشىن پاي­دالانادى. ال العا سالىپ وتىر­عان ەكى بەگى – شاۋىپكەل مەن شاڭكى دە اتاقتى بيلەر. اقىندىق ونەر مەن شەشەندىك بيلىكتىڭ ساباقتاستىعى اساۋباي ءسوز­دەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى. جو­عا­رىدا مىسالعا كەلتىرىلگەن با­تا­لار دا, بيلىك سوزدەرى دە نەگىزىنەن ولەڭ جولدارىمەن ايتىلعان. ولار­دىڭ ارا­سىندا قارا ولەڭ ۇلگىسىمەن اي­تىل­عان شۇبىرتپالى ولەڭ دە, جىر-تولعاۋ ۇلگىسىندە ايتىلعان جىرلار دا بار. ماسەلەن, ارعىننىڭ شاقا رۋىنان شىققان تىلەمىس بايعا كەلىپ, قونۋعا رۇقسات سۇراعاندا باي شەشەندى جاقتىرماي, “وسى اۋىلدا سەنى قوندىراتىن باسقا ۇيلەر تابىلاتىن شىعار” – دەپ مۇرنىن شۇيىرسە كەرەك. سوندا اساۋباي: ۋا, مۇرنىن شۇيىرگەن تىلەمىسىم! سەن ءوزىڭ كىم ەكەنىڭدى بىلەمىسىڭ, بولعاندا اكەڭ قازاق, شەشەڭ قالماق, سەن ءوزىڭ شىن قازاققا كىرەمىسىڭ؟  – دەگەن ەكەن. اساۋباي شەشەن سارىكولدىڭ سا­مورودوك سارى التىنى. حان جى­عاسىن جىقپاعان, ايتار ءسوزىن مىق­تاعان, نە ايتسا دا بوسقا ايتپاعان, قان­جىعاسى ەشقاشان دا بوس قايت­پا­ع­ان اقىلمانى. قانجىعالىنىڭ عانا ەمەس, قازاقتىڭ قابىرعالى بيلەرىنىڭ ءبىرى. اقىلبەك شاياحمەت, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەديا-ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.