ءبىلىم بەرۋدەگى ماڭىزدى بەتبۇرىس

كوكەيكەستى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ­تىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­ميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ, ونى تالقىلاۋعا ۇسىنعانى بەلگىلى. وسى ءمۇم­كىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بايلانىستى 2-3 ۇسىنىس ايتۋدى ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك باعدارلامادا, جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمەن قاتار, جوعارى ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى قاراستىرىلعان. جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ سۇرانىمىنا باي­لانىستى يكەمدى بەتبۇرىس جاساۋ وزەكتى ماسەلە جانە بولاشاق مامانداردى وقى­تۋدىڭ قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي جاڭا باعدارلامالارىن ەنگىزۋ, ولاردىڭ مازمۇنىن وزگەرتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ, ءوز ماماندىقتارىن ەركىن جانە تە­رەڭ مەڭگەرگەن ءارى شەكتەس جۇمىستارعا جاقسى بەيىمدەلگەن, ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاعى باسەكەگە قابىلەتتى كادرلار دايارلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى قۇپتارلىق ءجايت. جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ىرگەلىلىگىن تە­رەڭدەتۋ بولاشاق مامانداردى وقىتۋ ءۇر­دى­سىندە نەگىزگى ىرگەلى عىلىمدار (فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا) مەن ارنايى قول­دان­بالى عىلىمداردان ناقتى, ءارى تەرەڭ ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءجۇر­گىزىلۋى كەرەك. البەتتە, عىلىم مەن تەح­ني­كانىڭ جاڭا باعىتتارى كوبىنەسە بىرنەشە عىلىمي پاندەردىڭ توعىسىندا بولىپ كەلەتىندىكتەن جانە ولاردى تەرەڭ مەڭگەرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردىڭ توعىسقان عىلىم سا­لا­لارىنان قاجەتتى دەڭگەيدە دايىن بو­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سون­دىق­تان وقىتۋدىڭ مازمۇنىن وزگەرتۋدە زا­ما­نا تالاپتارىنا سايكەس نەگىزگى ما­مان­دىق­قا شەكتەس عىلىمي پاندەردىڭ ۇيلەستى­رى­لۋىن پانارالىق زاڭدىلىقتار مەن بايلا­نىس­تار نەگىزىندە قامتاماسىز ەتۋ دە كاجەت. وسى ۇسىنىس-تىلەكتەردىڭ قاجەتتىلىگىن “ماتەريالتانۋ” ءپانىن وقىتۋ بارىسىندا بايقاۋعا بولادى. ستۋدەنتتەردى ينجەنەر­لىك ماماندىقتارعا دايارلاۋدا بۇل ءپاننىڭ ماڭىزى جوعارى, سەبەبى ماتەريالداردىڭ تەحنيكا مەن تەحنولوگيادا الاتىن ورنى ەرەكشە. ءارى قاراي بارماي-اق, كوسموستىق تەحنيكادا, ەلەكترونيكادا, اتوم ءوندىرى­سىن­دەگى تاماشا جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى سا­پالى جانە كوپ فۋنكتسيالى ماتەريال­دارعا بايلانىستى ەكەندىگى بارشاعا ايان. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ءارى قاراي قا­رىش­تاپ دامۋى وتكەن عاسىردىڭ توقسا­نىن­شى جىلدارىنان بەرگى ەكى ونجىل­دىق­تا عىلىمدا جاڭا باعىتتىڭ – نانو­ما­تەريالدار مەن نانوتەحنولوگيانىڭ پايدا بولىپ ازىرلەنۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە. عىلىمعا كەلگەن بۇل جاڭا باعىت قازىر ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمداردىڭ تۇيىسىندەگى وتە ماڭىزدى باعىت بولىپ وتىر. نانوتەحنولوگيا جوعارى تەحنولو­گيانىڭ ءبىر بولىگى عانا ەمەس, حح1 عاسىر­داعى بىرىڭعاي جۇيە جاساۋشى ەكونومي­كالىق فاكتور رەتىندە قاراستىرىلۋدا, ويتكەنى مۇنداي ەكونوميكاعا تەك تابيعي بايلىقتار مەن ولاردى وڭدەۋگە ارنالعان ەكونوميكا تۇرىندە عانا ەمەس, كەرىسىنشە, عىلىم مەن بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونومي­كا رەتىندە قاراۋ كەرەك ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسى قوعامداعى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ, جالپى ەكونوميكا مەن رۋحاني ۇردىستەردىڭ سۇرانىسىنا ۋاقىتىندا جاۋاپ بەرەتىندەي بولۋى وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە وراي, قا­زىرگى كەزدە “ماتەريالتانۋ” ءپانى بوي­ىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ باعدارلا­مالارى بۇل تالاپقا ساي بولماي بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ وتىر, كوپتەگەن وقۋلىق­تاردا “ماتەريالتانۋ” ءپانى ىرگەلى ەمەس, قولدانبالى عىلىم رەتىندە وقىتىلۋدا. بۇل دۇرىس تۇسىنىك ەمەس جانە ونىڭ قا­­لىپ­تاسىپ كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى “فيزيكالىق ماتەريالتانۋ”, ء“ما­شي­نە جاساۋ ماتەريالتانۋى”, “جار­تىلاي وتكىزگىشتەر ماتەريالتانۋى”, “قۇ­رىلىس ماتەريالتانۋى”, تاعى سول سياقتى وقۋلىقتاردىڭ ساناعا مول ءسىڭىپ كەتۋى مەن ۇنەمى قولدانىستا بولۋى. قازىرگى كەزدەگى قولدانىلىپ جۇرگەن وقۋلىقتاردىڭ بار­لىعى جاقسى وقۋ قۇرالدارى بولىپ ەسەپ­تەلەدى, بۇلاردا ماتەريالداردىڭ قۇرامى, ماكروقۇرىلىمى مەن قاسيەتتەرىنىڭ ارا­سىنداعى ءوزارا بايلانىستار وقىتىلىپ, زەرتتەلەدى. بىراق, بۇل بايلانىستار مەن ولاردى زەرتتەۋدىڭ ۇلكەن ءبىر كەمشىلىگى بار, ول ماتەريالدار مەن ولاردىڭ قا­سيەت­تەرىن انىقتاۋدا تەحنولوگيانىڭ ەس­كەرىلمەۋى سەبەپتى, بۇل ءادىس ماتە­ريال­داردىڭ قاسيەتتەرىن الدىن-الا بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرە المايدى. كەرەكتى ما­تە­ريالدار الۋعا كوپتەگەن ەكسپەريمەنتتەر جا­ساۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى, بىراق بۇل ءادىس ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ نەلىكتەن بول­عانىنا جاۋاپ بەرۋگە ءالسىز بولىپ تابىلادى. وسىنداي كەمشىلىكتەر ماتەريالدار الۋ­داعى جاڭا پرينتسيپتەردى ىزدەۋگە اكەل­دى دە, بۇل ارادا ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا تەحنولوگيا اسەرىنىڭ ءبىرىن­شى ورىنعا قويىلۋ كەرەكتىگى ناقتى دالەل­دەن­دى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە عى­لىم­نىڭ دامۋىنداعى جاڭا باعىت – نانوتەحنولوگيا قولدانىسقا كەلدى. نا­نوتەحنولوگيا ماتەريالداردىڭ قۇرامى, قۇرىلىمى مەن قاسيەتتەرىن اتومدار مەن مولەكۋلالاردى مانيپۋلياتسيالاۋ ارقىلى كەرەك باعىتتا وزگەرتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىمنىڭ جاڭا باعىتى بولىپ قالىپتاسىپ كەلەدى. نانوتەحنولوگيا اتوم­دار مەن مولەكۋلالاردىڭ مەحاني­كا­سىنا بايلانىستى بولاتىندىقتان, ماتە­ريالداردىڭ اتومدارى مەن مولەكۋلالارى دەڭگەيىندە بولاتىن ۇردىستەر وزدەرىنىڭ ناقتىلىعى مەن كورنەكتىلىگىن ماكروماس­ش­تابتا كورسەتە المايدى. ماسەلەن, اتومداردى بەلگىلى ءبىر وربيتا بويىنشا اينالىپ جۇرەتىن ەلەكتروندى فۋتبول دوبى رەتىندە قاراستىرساق, كەزدەيسوق جايعا تاپ بولامىز – دوپتىڭ تۇتاس قا­بىرعانى تەسىپ ءوتىپ, ارعى جاعىنا ءبىر-اق شىققانىن بايقايمىز. بۇل تاڭقالارلىق جايت كلاسسيكالىق فيزيكادا مۇلدەم كەز­دەسپەيدى جانە كلاسسيكالىق فيزيكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلەدى, ونى تەك قانا اتومداردىڭ كۆانتتىق مەحانيكاسى نە­گىزىندە تۇسىندىرۋگە بولادى. فيزيكتەر مۇ­نى تۋننەل ەففەكتىسى دەپ اتايدى. كۆانت­تىق مەحانيكادا ەلەكترون ءارى ەلە­مەنتتى بولشەك رەتىندە دە, ءارى ەلەمەنتتى تولقىن رەتىندە دە بىردەي قاراستىرىلادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدا ەلەكترون ەلەمەنتتى تولقىن رەتىندە قاراستى­رى­لادى دا, ول قابىرعادان تەسىك (تۋننەل) تاۋىپ, وتە شىعادى. ماتەريالداردىڭ وسىنداي “تۇسىنىكسىز” قاسيەتتەرىن جانە اتومدار مەن مولەكۋلالار دەڭگەيىندە بولاتىن باسقا دا ۇردىستەردى كۆانتتىق مەحانيكا نەگىزىندە عانا عىلىمي دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ بىلۋگە بولادى. قولدانىستاعى “ماتەريالتانۋ” وقۋ­لىقتارى كلاسسيكالىق فيزيكا زاڭد­ى­لىقتارىنا سايكەس جازىلعاندىقتان, نانوماتەريالداردىڭ قاسيەتتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاعيدالارى كۆانتتى مە­حا­نيكاعا نەگىزدەلگەن جاڭا وقۋلىقتار قا­جەت. نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنو­لو­گيالار تۋرالى عىلىمنىڭ قارىشتاپ دا­مۋى بۇل جاڭا ۇعىمداردىڭ قازىرگى ۋا­قىتتا ورتا مەكتەپتەرگە دە ەنۋىنە اكەلىپ وتىر. سوندىقتان “ماتەريالتانۋ” ءپانىن ەسكى باعدارلامالار مەن ەسكى وقۋلىقتار نەگىزىندە وقىتۋ قازىرگى جاعدايدا ۇلى كوشتەن ارتتا قالۋشىلىققا اكەلۋى ءمۇم­كىن, ويتكەنى, ماتەريالتانۋدان ىرگەلى وقۋ­لىقتىڭ جوقتىعىنان “ماتەريالتانۋ” ءپانى كۆانتتىق مەحانيكا دەڭگەيىندە تە­رەڭدەتە وقىتىلمايدى, جوعارىدا ايتىل­عانداي, قولدانىستاعى وقۋلىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك كلاسسيكالىق فيزيكا دەڭ­­گەيىندە جازىلعان. وسىعان باي­لا­نىستى نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنو­لوگيا عىلىمىن دامىتۋعا, عىلىمي ورتا­لىقتار جانىنان اشىلعان نانوتەحنو­لوگيالىق زەرتحانالار مەن ورتالىقتاردى زەرتتەۋ قۇرال-جابدىقتارىنا بولىنگەن قار­جىلاردىڭ تيىمدىلىگى وتە از بولۋى ءمۇم­كىن. قازىر ەلىمىزدىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا “ماتەريالتانۋ جانە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگياسى” ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر كادرلار دايىندالىپ شىعارىلۋدا. بۇل دۇرىس ءارى قۇپتايتىن ماسەلە دەسەك تە, ماماندارعا “ماتەريال­تانۋ” ءپانى ەسكى باعدارلامالار نەگىزىندە وقىتىلۋدا. ەرتە مە, كەش پە, بۇل كەمشى­لىكتەن ارىلۋعا تۋرا كەلەدى, ويتكەنى, جو­عارىدا بىرنەشە ايتىلعانداي, “ماتە­ريالتانۋ” ءپانىنىڭ نەگىزى كلاسسيكالىق فيزيكا ەمەس, كۆانتتىق فيزيكا بولۋى ءتيىس. بۇلاي بولمايىنشا, ماتەريالتانۋ­دىڭ قازىرگى بولىنبەس تاراۋلارى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن نانوماتەريالدار, نانوتەح­نو­لوگيا, ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ ولاردىڭ ءمول­شەرىنە تاۋەلدىلىگىن, اسا ۇلكەن سوزىم­دىلىق, وتە جوعارى وتكىزگىشتىلىك سياقتى ەرەكشەلىكتەرىن كلاسسيكالىق فيزيكا نەگىزىندە ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ماتەريالتانۋ ءپانى جانە “ماتە­ريال­تانۋ جانە جاڭا ماتەريالدار تەحنو­لو­گياسى” ماماندىعى بويىنشا قالىپتاس­قان جاعدايدى وسى ماماندىقتىڭ باكا­لاۆريات, ماگيستراتۋرا باعىتتارى ستان­دار­تىن وزگەرتۋ ارقىلى رەتتەۋگە بولادى. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە, ويتكەنى, نانو­ما­تە­­ريالدار مەن نانوتەحنولوگيا تۋرالى وقۋ ادەبيەتتەرى قازىر جوقتىڭ قاسى. نانو­ما­تەريالدار مەن نانوتەحنولوگيالار جونىنەن ماماندار دايىنداۋ كۇن ءتارتى­بىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە بولعاندىقتان سۇرانىس بۇلارعا جوعارى بولا بەرمەك, سەبەبى عىلىمنىڭ مۇنداي جاڭا باعىتى بارلىق سالادا (كوسموستى مەڭگەرۋدەن مەديتسيناعا دەيىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن ەكولوگيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيىن) تەحنولوگيالىق دامۋدى جاڭا سا­تىعا كوتەرىپ, ادامزات ءومىرىنىڭ قارىشتاپ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە نىق سەنىم بار. عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات پەن وندىرىسكە ينۆەستيتسيا قۇيۋ بويىنشا ما­مان­داردىڭ پىكىرىنشە, باستالعان نانو­تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ادامدار ومىرىنە وڭ اسەرى وتكەن عاسىردىڭ 80-90- جىلدارىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان كومپيۋتەرلىك رەۆوليۋتسيادان بىرنەشە ەسە اۋقىمدى ءارى تەرەڭ بولماق. وسىعان باي­لانىستى بۇل باستالعان نانوتەحنولو­گيا­لىق رەۆوليۋتسيانىڭ شەشىلۋى ءتيىس كوپ­تەگەن ماسەلەلەرى عىلىم مەن تەحنيكا سا­لاسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن ءبىلىم بە­رۋ مەكەمەلەرىنىڭ دە الدىنا قويىلىپ وتىر. امانگەلدى قاناەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.