سەرپىندى جوبالار جەمىسى

قاي دەڭگەيدەگى بولسىن باسشىنىڭ بەدەل-ابىرويى ەل مەن حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادال اتقارۋىمەن باعالانارى انىق. بۇل ومىرلىك قاعيدا تۇرعىسىنان سارالاعاندا قازىعۇرت اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ بەكىتىلگەنىنە جىل تولعان تۇمانبەك اليەۆتىڭ وسى مەرزىم ارالىعىندا جۇزەگە اسىرعان تاتىمدى تىرلىكتەرى الدىمەن ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ ونىڭ ەل باسقارۋداعى قارىمدى قابىلەتىنە نىق سەنىمىن ارتتىرىپ ۇلگەردى. تاۋلى, جازىقتى, سۋلى ايماقتى جايلاعان قازىعۇرت اۋدانىنىڭ قۇنارلى جەرى جايقالتىپ سان-سالالى ەگىن, مىڭعىرتىپ ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە, ءوندىرىستى دە ورىستەتۋگە وتە قولايلى, ياعني الەۋەتى وتە جوعارى ءوڭىر. ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلدانعانى ءمالىم. قازىعۇرت اۋدانىندا وسى ماڭىزدى قۇجاتتىڭ شەڭبەرىندە الداعى بەس جىلدا جۇزەگە اسىرىلار سەرپىندى جەتى جوبا بەلگىلەندى. ءوڭىردىڭ وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كوزدەلگەن بۇل اۋقىمدى جوسپارلاردىڭ بىرقاتارى قازىردىڭ وزىندە-اق ورىندالا باستادى. الماتىدان ارنايى شاقىرىلعان عالىمدار قازىعۇرت كەنتى ورنالاسقان اۋماقتىڭ جەرى استىندا شيپالى سۋدىڭ مول قورى بار ەكەنىن انىقتادى. ايگىلى سارىاعاش شيپاجايى سۋىنىڭ نەگىزگى ارناسى وسى قازىعۇرت جەرىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىنى دا بەلگىلى بولدى جانە ىستىقتىعى 45 گرادۋس. ال, ونىڭ تەمپەرا­تۋراسى سارىاعاشقا جەتكەنشە ەداۋىر تومەندەيدى ەكەن. سونىڭ اسەرىنەن قازىعۇرتتىڭ استىنداعى مينەرالدى سۋدىڭ 32 ەمدىك قاسيەتى بولسا, سارىاعاشتا ول 18-گە كەميتىنى دە دالەلدەندى. مىنە, مۇنداي ەرەكشە بايلىقتى حالىق يگىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا جاقىن ماڭدا 150 ورىندىق ساناتوري سالۋ قولعا الىندى. ءبىر ايدا مۇندا 450 ادام دەنساۋلىعىن تۇزەتكەندە تۇبىندە ودان اۋدانعا تۇسەر پايدا كول-كوسىر بولماق. تىنىعۋشىلارعا جاراتىلا­تىن قاجەتتى ونىمدەر وسى اۋداننان تابىلاتىنى دا ءسوزسىز. اۋدانداعى تۇڭعىش ساناتوري كەلەسى جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن يگىلىككە بەرىلمەك. ىسكە اسىرىلعان ەكىنشى جوبا – قاقپاق تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى كوكتوبە بيىگىنەن جارىپ اعاتىن بۇلاقتاردىڭ سۋىنىڭ قۇرامى دا مۇقيات زەرتتەۋدەن سوڭ ادام اعزاسىنا شيپالى قاسيەتى بار بولىپ شىقتى. قايبىر جىلدارى اتالعان بۇلاق سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى جونىندە رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن ءمالىم بولعان. بىراق كەزىندە ونى حالىق يگىلىگىنە تالاپقا ساي پايدا­لانۋ توقتاپ قالىپ ەدى. اۋداننىڭ بۇگىنگى باس­شىلىعى بۇل ءىستى قايتا قولعا الۋدىڭ ارقاسىندا سۋدىڭ قۇرامىنا تاعى دا مۇقيات تەكسەرۋ جاسالىنىپ, قازىر ودان “كوكتوبە” دەگەن اتپەن كۇنىنە 1200 دانا قۇتى تۇتىنۋشىلارعا جىبەرىلەدى. عالىمدار بۇعان “تيبەتتىڭ سۋى التىن بولسا, كوكتوبەنىڭ سۋى بريلليانت” دەگەن باعا بەرىپتى. ويتكەنى, قاقپاق بوكتەرىنىڭ تۋماسى ادام اعزاسىن­داعى تاستاردى ەرىتىپ شىعاراتىن كورىنەدى. كەزىندە الەمگە ايگىلى بولعان, كەيىننەن ازايىپ كەتكەن الماتى­نىڭ اپورتىن قازىعۇرت اۋدانى­نىڭ اۋىلدارىندا ءوسىرۋ يدەياسى قۇپتارلىق. تەڭىز دەڭگەيىنەن 950 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان اۋدان جەرىندە جاقسى وسەتىن الماتى اپورتى بيىل تۇربات, التىنتوبە, كوكىبەل, قاقپاق, جىگىرگەن ەلدى مەكەندەرىندە ەگىلدى. جىل اياعىنا دەيىن ونىڭ كولەمىن 40 گەكتارعا, كەلەسى جىلى 60 گەكتارعا, جالپى ءۇش جىلدا 100 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەلەشەكتە كۇللى قازاقستاندى الماتى اپورتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى بار. باۋ-باقشا وسىرۋگە جاڭا تەحنولوگيانى باتىل ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلدى. اۋداندا بيىل العاش رەت تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى قولعا الىنىپ, ونى 70 گەكتار جۇزىمدىك القابىنا پايدالانا باستادى. سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندەگى بۇل ءادىس قازىر ويداعىداي ناتيجە بەرىپ وتىر. اۋداندا 300 مىڭ باس تاۋىق وسىرەتىن فەرمانىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, جەمىس-جيدەكتى, كوكونىستى كەپتىرىپ, ونى ۇنتاقتايتىن تمد ەلدەرىندە جوق زاۋىت سالۋ, ساياباقتا اكۆاپارك اشۋ سياقتى جوبالاردىڭ دا ىسكە اسۋىنا قازىرگى كەزدە يگى قادامدار جاسالىنىپ قويىلدى. بۇدان باسقا كەزەك كۇتتىرمەس, ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنعان ماڭىزدى جوبالار دا جەتەرلىك. ماسەلەن, رەسپۋبليكا بويىنشا ەكى-اق جەردە بار مالدىڭ مالاعىنان ەڭ ارزان كوگىلدىر وتىن وندىرەتىن “بيوگاز” فەرماسىنىڭ ءۇشىنشىسىن قاقپاق ەلدى مەكەنىندە سالۋ كەلەسى جىلدىڭ جوسپارىندا تۇر. بۇل جوبا دا وبلىس باسشىسى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن تاقىرىپ. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن تازا اۋىزسۋ تۇگىلى, اعىن سۋعا دا ءزارۋ شاناق, اقجار, ەڭبەكشى اۋىل­دارىنا قازىعۇرت تاۋى بوكتەرىندەگى ەستە جوق ەسكى زاماننان سۋى ازايىپ كورمەگەن اق­بۋرا بۇلاعىنان قۇبىر تارتۋ جۇمىسى اياقتال­ماق. جالپى, ەلدى مەكەندەرگە الداعى جىلدارى جەراستى سۋى ەمەس, تاۋداعى بۇلاق كوزدەرىنەن قۇبىر جۇرگىزۋ ارقىلى جەتكىزۋ جوسپارى دا قۋاتتاۋعا لايىق. جىل ىشىندە 21 ەلدى مەكەندە اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى. كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۋدانداعى اۋىلداردىڭ ءبارى دەرلىك تازا اۋىز سۋدى تاۋلىك بويى پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزبەك. قازىعۇرت اۋدانىنىڭ كورىكتى جەرلەرى تۋريزمگە ابدەن لايىق. بۇل رەتتە دە تابيعاتى اسەم ورىنداردا سالىنعان تۋربازالاردىڭ يگىلىگىن حالىق كورىپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى. اۋدان بيۋدجەتى ەسەبىنەن سپورتتىق ساۋىقتىرۋ كەشەنى, فيتنەس-كلۋب نىساندارى دا بوي كوتەرمەك. جالپى, اۋداندا بەلگىلەنگەن جەتى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلعاندارىنىڭ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا اتقارىلعان جوس­پارلى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جىل ىشىندە 300-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىل­دى. العا ناقتىلانعان تالاي شارۋانىڭ ارقاسىندا ءالى كوپتەگەن قولى بوس تۇرعىندار­دىڭ بەلگىلى ءبىر ءىس تۇتقاسىن ۇستايتىندارىن با­عامداۋعا بولار. قىسقاسى, اۋدان حالقى وڭىرلىك بيلىكتىڭ تياناقتى قامقورلىعىن سەزىنىپ وتىر. جەڭىس ءباھادۇر, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىعۇرت اۋدانى.