دەموكراتيا – دامۋ داڭعىلى
قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي تۋدىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋدەگى ءرولىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل ۇيىمداردى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ, وڭ ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. “مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى” زاڭ قابىلدانۋىمەن ۇەۇ قىزمەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, مەملەكەتتىڭ كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىنا مول مۇمكىنشىلىك الدى. بۇل رەتتە مادەنيەت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 70%-ىن ەنشىلەي كەلە, ەڭ ءىرى تاپسىرىس بەرۋشى بولىپ وتىر.
بۇل سەكتورعا مەملەكەتتەن ءبولىنەتىن قارجى كولەمى جىلدان-جىلعا ارتۋدا. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2009 جىلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا 1 244 865 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان. وتكەن جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 45% ارتقان. 2009 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 811 997 مىڭ تەڭگە بولىنەتىن بولادى, ياعني, اتالعان باعىتقا جۇمسالاتىن جىلدىق بيۋدجەت شىعىنى 2 ملرد. تەڭگەدەن اسپاق.
جالپى ۇەۇ جۇيەسى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا كەڭ تاراعان. مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق پروتسەستەردى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە ازاماتتىق قوعام ومىرىندە وزىندىك ورنىن الدى. كەڭەستەر وداعى ىدىراپ, توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيالىق قوعامعا وتپەلى كەزەڭىندە دە, قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ بارىسىندا دا قازاقستاننىڭ ۇەۇ حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋى بولا ءبىلدى. شىن مانىندە, مەملەكەتتىڭ ءارىپتەسى دارەجەسىنە جەتكەن ۇيىم قىزمەتى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق باستامالارىن قولداۋعا, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. ءبىر سوزبەن ايقاندا, بۇگىندە قازاقستاندا ۇەۇ, بيزنەس جانە كاسىپوداقتاردىڭ رەسپۋبليكالىق ءىرى قاۋىمداستىقتارىنىڭ باسىن قوساتىن, بيلىكپەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلعا بەيىم, قوعامدا ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى ايتارلىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە قالىپتاسقان.
ۇەۇ مەن بيلىكتىڭ ءوزارا ءارىپتەستىگىنىڭ ماڭىزدى ۇلگىسى رەتىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق ساراپشىلار پالاتاسىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ جۇمىسى زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى قوعامدىق ساراپتاما مەحانيزمىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنان ۇەۇ ءوزارا ارەكەت بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلعان. مينيسترلىكتەردىڭ الەۋمەتتىك بلوكتارى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردە اتالمىش ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك جونىندەگى كەڭەستەر تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بۇل كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى اتسالىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ۇەۇ قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى بەكىتكەن مەموراندۋمى شەڭبەرىندە سوتتالعانداردىڭ قۇقىعىنا مونيتورينگ جاسايتىن قوعامدىق كوميسسيا مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتى جونىندە كەڭەس قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى مولدىرلىك ء(EىTى) باستاماسىنا قوسىلۋى ءناتيجەسىندە ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى جانىنان ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى مولدىرلىكتى جۇزەگە اسىرۋداعى ءمۇددەلى تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق كەڭەسى ءوز قىزمەتىن بىرنەشە جىل بۇرىن باستاعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار, ءارتۇرلى سالادا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن جانە سان الۋان قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى باعالاۋ مەن مونيتورينگ جاساۋ بويىنشا قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتى مەن تەڭ قۇقىقتى الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك پرينتسيپتەرىن تاعى دا ۇشتاي تۇسەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابىندا ازاماتتاردىڭ بىرلەسۋ ەركىنىڭ قۇقىعىنا سايكەس, حالىقارالىق نەمەسە مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ۇيىمداسقان ازاماتتاردىڭ ەرىكتى بىرلەستىكتەرىنىڭ سانى 18 مىڭنان استى. ەلىمىزدە 2001 جىلدان بەرى, ۇەۇ قىزمەت اياسىن قامتىعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى” زاڭى قولدانىستا. “سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى” كودەكسىندە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا سالىق سالۋدا ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ۇكىمەتتىڭ 2001 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى “زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك تىركەلۋى ءۇشىن الىم مولشەرلەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى” № 1660 قاۋلىسىنا سايكەس, جاستار ۇيىمدارىن تىركەۋ شارتتارىندا دا جەڭىلدىكتەر بار.
ۇستىمىزدەگى جىلى 190 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار 228 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاي كومەك الدى. مينيسترلىكتىڭ جىل سايىن وتكىزەتىن كونكۋرسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2003 جىلى 109 ۇيىم قاتىسسا, 2008 جىلى – 229; بيىل ولاردىڭ سانى ءبىر جارىم ەسەگە ارتىپ, 352-گە جەتتى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءمۇددەسى يگى ىستەر ۇستىندە توعىسىپ, قوعامنىڭ سان ءتۇرلى پروبلەمالارىن تالقىلاپ, ولاردى بىرلەسە شەشۋدى ماقسات ەتكەن باتىل قيمىلدارىنىڭ بەلگىسى.
ورتاق مۇددەنى كوزدەگەن, بەلگىلى ناتيجەگە جەتۋدى ماقسات تۇتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەت ەتەتىن سالالارىن پايىزعا شاققاندا, مىناداي بولادى: ادامزات الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا ماسەلەلەردى شەشۋ سالاسىندا (ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ, دەموگرافيالىق ساياسات شەشىمدەرىنە قول جەتكىزۋ) – 15%, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ مەن جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا – 9,4%, مادەنيەت, ونەر مەن عىلىم سالاسىندا –12,5%, ازاماتتاردىڭ زاڭدى مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا – 7,6% , الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا – 6,8%, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدا – 9%. ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تىلدىك ورتانىڭ تولەرانتتىلىعىن دامىتۋ جوبالارى – 11%, قوعامدىق باستامالاردى قولداۋ بويىنشا – 6%.
اسىرەسە, ۇەۇ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىزدار, ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەر اراسىنداعى قىزمەتى (9,5%) ماقتاۋعا لايىق. “نامىس” مۇگەدەكتەر ءبىرلەستىگى, كەمتار ادامداردى قامقورلىققا جانە قولداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قوعامدىق ساراپتاماسىن جاساپ, مۇگەدەكتەرگە ارنالعان اقپاراتتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋمەن جانە دامىتۋمەن اينالىسادى. “استانانىڭ مۇگەدەك بالالار قوعامى” قۇلاعى ەستىمەيتىن بالالاردىڭ تالانتتارىن اشۋعا كومەكتەسىپ, قوعامعا بەيىمدەلۋىنە سەبەپشى بولادى. وسىنداي قامقور قولداردى كەرەك ەتەتىن قانشاما ادامدى قامتىپ, كەرەك بولسا جەكە قايعىسىنا ورتاقتاساتىندار وسى ەرىكتى ۇيىمدار بولىپ وتىر.
ولاردىڭ نازارىنان جەتىم بالالار ماسەلەلەرى, ورالمانداردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋى, ارداگەرلەر مەن ءۇمىتسىز اۋرۋلاردىڭ جايى دا تىس قالماعان. “ارداگەر” قوعامدىق ۇيىمى ۆولەنتەرلەردى تارتۋ ارقىلى “حوسپيس” اۋرۋحانا ءۇيىنىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتۋدە.
قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ازاماتتىق قوعامدا تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە مەملەكەتىمىز دە مۇددەلى. يگى ىستەردىڭ ۇلكەن كىشىسى بولمايتىنى بەلگىلى: “نەۆادا-سەمەي” يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسى, “ەسىرتكىسىز بولاشاق” قوعامدىق قورى سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاسا, “ار-نامىس” ۇستازداردىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن قۇقىن قورعاۋ بويىنشا ءىس شارالارىن جۇرگىزەدى. “ادام قۇقىعى حارتياسى” قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە قىزمەتىن اتقارادى.
ەلىمىزدەگى ۇەۇ بۇكىل قىزمەتى مەن ولاردىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى وزدەرى تاڭداپ, جاۋاپكەرشىلىگىن العان جەكە ازاماتتارعا ەتەنە جاقىن, كەرەك بولعان جاعدايدا ولاردىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىنە ارالاسىپ, بەلەستەردەن بىرگە وتەدى. سول ارقىلى قوعام جاقسارىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى ارتادى. ازاماتتىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى دە, ارتىقشىلىعى دا وسىندا.
رەسپۋبليكا كولەمىندە اتقارىلىپ جاتقان مادەني, ساياسي شارالارعا دا اتالمىش سەكتوردىڭ بەلسەندى قاتىسىن ايتۋعا بولادى.
بىرقاتار شەتەلدەردەگى “ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى” ءمانى, ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتكە قارسى قويىپ سالىستىراتىن ليبەرالدىق ءداستۇردى بىلدىرەدى. ازاماتتىق قوعام قۇرۋدا وزىندىك جولى ايشىقتالعان قازاقستانعا حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.
2003 جىلدان باستاپ بىلتىر ءتورتىنشى رەت وتكىزىلگەن ازاماتتىق فورۋم جۇمىسى ۇەۇ قىزمەتىن جانداندىرىپ, تاجىريبە الماسىلىپ, ءورىسىن كەڭگە جايا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە, قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ سەرپىندى دامۋىمەن, ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنىڭ ارتۋىمەن قۇقىقتىق ءمادەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋىمەن بايلانىستى. ءىV فورۋمعا ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى تاراپىنان جوعارى نازار اۋدارىلدى. فورۋمعا قىتاي, ءۇندىستان, فرانتسيا, رۋمىنيا, بولگاريا مەن ءازىربايجان سىندى ونداعان ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
بەدەلدى ءارى حالىقارالىق دەڭگەيدە سالماعى بار ۇيىمدار مەن ورتالىقتاردىڭ, قوعامداستىقتاردىڭ اتىنان جىلى لەبىزدەرى كەلىپ ءتۇستى.
ارينە, فورۋمنىڭ جەمىسى دەپ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ءىس-شارالارىنىڭ قابىلدانۋىن ايتۋعا بولادى. سولاردىڭ ىشىندە بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل ماقساتتا مادەنيەت مينيسترلىگىندە دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ جانە ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى.
ەلباسىمىز ءىى ازاماتتىق فورۋمدا ء“بىز ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەت اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتا بەرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور”, – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. اتقارىلعان جۇمىستار, جاڭا ديالوگتار مەن بىرلەسە جاساعان ارەكەتتەرىمىز مەملەكەتتىڭ سول نىق ۇستانىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ سانايمىن.
عازيز تەلەباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي تۋدىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋدەگى ءرولىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل ۇيىمداردى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ, وڭ ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. “مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى” زاڭ قابىلدانۋىمەن ۇەۇ قىزمەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, مەملەكەتتىڭ كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىنا مول مۇمكىنشىلىك الدى. بۇل رەتتە مادەنيەت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 70%-ىن ەنشىلەي كەلە, ەڭ ءىرى تاپسىرىس بەرۋشى بولىپ وتىر.
بۇل سەكتورعا مەملەكەتتەن ءبولىنەتىن قارجى كولەمى جىلدان-جىلعا ارتۋدا. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2009 جىلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا 1 244 865 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان. وتكەن جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 45% ارتقان. 2009 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 811 997 مىڭ تەڭگە بولىنەتىن بولادى, ياعني, اتالعان باعىتقا جۇمسالاتىن جىلدىق بيۋدجەت شىعىنى 2 ملرد. تەڭگەدەن اسپاق.
جالپى ۇەۇ جۇيەسى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا كەڭ تاراعان. مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق پروتسەستەردى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە ازاماتتىق قوعام ومىرىندە وزىندىك ورنىن الدى. كەڭەستەر وداعى ىدىراپ, توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيالىق قوعامعا وتپەلى كەزەڭىندە دە, قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ بارىسىندا دا قازاقستاننىڭ ۇەۇ حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋى بولا ءبىلدى. شىن مانىندە, مەملەكەتتىڭ ءارىپتەسى دارەجەسىنە جەتكەن ۇيىم قىزمەتى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق باستامالارىن قولداۋعا, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. ءبىر سوزبەن ايقاندا, بۇگىندە قازاقستاندا ۇەۇ, بيزنەس جانە كاسىپوداقتاردىڭ رەسپۋبليكالىق ءىرى قاۋىمداستىقتارىنىڭ باسىن قوساتىن, بيلىكپەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلعا بەيىم, قوعامدا ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى ايتارلىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە قالىپتاسقان.
ۇەۇ مەن بيلىكتىڭ ءوزارا ءارىپتەستىگىنىڭ ماڭىزدى ۇلگىسى رەتىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق ساراپشىلار پالاتاسىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ جۇمىسى زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى قوعامدىق ساراپتاما مەحانيزمىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنان ۇەۇ ءوزارا ارەكەت بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلعان. مينيسترلىكتەردىڭ الەۋمەتتىك بلوكتارى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردە اتالمىش ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك جونىندەگى كەڭەستەر تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بۇل كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى اتسالىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ۇەۇ قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى بەكىتكەن مەموراندۋمى شەڭبەرىندە سوتتالعانداردىڭ قۇقىعىنا مونيتورينگ جاسايتىن قوعامدىق كوميسسيا مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتى جونىندە كەڭەس قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى مولدىرلىك ء(EىTى) باستاماسىنا قوسىلۋى ءناتيجەسىندە ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى جانىنان ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى مولدىرلىكتى جۇزەگە اسىرۋداعى ءمۇددەلى تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق كەڭەسى ءوز قىزمەتىن بىرنەشە جىل بۇرىن باستاعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار, ءارتۇرلى سالادا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن جانە سان الۋان قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى باعالاۋ مەن مونيتورينگ جاساۋ بويىنشا قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتى مەن تەڭ قۇقىقتى الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك پرينتسيپتەرىن تاعى دا ۇشتاي تۇسەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابىندا ازاماتتاردىڭ بىرلەسۋ ەركىنىڭ قۇقىعىنا سايكەس, حالىقارالىق نەمەسە مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ۇيىمداسقان ازاماتتاردىڭ ەرىكتى بىرلەستىكتەرىنىڭ سانى 18 مىڭنان استى. ەلىمىزدە 2001 جىلدان بەرى, ۇەۇ قىزمەت اياسىن قامتىعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى” زاڭى قولدانىستا. “سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى” كودەكسىندە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا سالىق سالۋدا ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ۇكىمەتتىڭ 2001 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى “زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك تىركەلۋى ءۇشىن الىم مولشەرلەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى” № 1660 قاۋلىسىنا سايكەس, جاستار ۇيىمدارىن تىركەۋ شارتتارىندا دا جەڭىلدىكتەر بار.
ۇستىمىزدەگى جىلى 190 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار 228 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاي كومەك الدى. مينيسترلىكتىڭ جىل سايىن وتكىزەتىن كونكۋرسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2003 جىلى 109 ۇيىم قاتىسسا, 2008 جىلى – 229; بيىل ولاردىڭ سانى ءبىر جارىم ەسەگە ارتىپ, 352-گە جەتتى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءمۇددەسى يگى ىستەر ۇستىندە توعىسىپ, قوعامنىڭ سان ءتۇرلى پروبلەمالارىن تالقىلاپ, ولاردى بىرلەسە شەشۋدى ماقسات ەتكەن باتىل قيمىلدارىنىڭ بەلگىسى.
ورتاق مۇددەنى كوزدەگەن, بەلگىلى ناتيجەگە جەتۋدى ماقسات تۇتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەت ەتەتىن سالالارىن پايىزعا شاققاندا, مىناداي بولادى: ادامزات الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا ماسەلەلەردى شەشۋ سالاسىندا (ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ, دەموگرافيالىق ساياسات شەشىمدەرىنە قول جەتكىزۋ) – 15%, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ مەن جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا – 9,4%, مادەنيەت, ونەر مەن عىلىم سالاسىندا –12,5%, ازاماتتاردىڭ زاڭدى مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا – 7,6% , الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا – 6,8%, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدا – 9%. ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تىلدىك ورتانىڭ تولەرانتتىلىعىن دامىتۋ جوبالارى – 11%, قوعامدىق باستامالاردى قولداۋ بويىنشا – 6%.
اسىرەسە, ۇەۇ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىزدار, ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەر اراسىنداعى قىزمەتى (9,5%) ماقتاۋعا لايىق. “نامىس” مۇگەدەكتەر ءبىرلەستىگى, كەمتار ادامداردى قامقورلىققا جانە قولداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قوعامدىق ساراپتاماسىن جاساپ, مۇگەدەكتەرگە ارنالعان اقپاراتتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋمەن جانە دامىتۋمەن اينالىسادى. “استانانىڭ مۇگەدەك بالالار قوعامى” قۇلاعى ەستىمەيتىن بالالاردىڭ تالانتتارىن اشۋعا كومەكتەسىپ, قوعامعا بەيىمدەلۋىنە سەبەپشى بولادى. وسىنداي قامقور قولداردى كەرەك ەتەتىن قانشاما ادامدى قامتىپ, كەرەك بولسا جەكە قايعىسىنا ورتاقتاساتىندار وسى ەرىكتى ۇيىمدار بولىپ وتىر.
ولاردىڭ نازارىنان جەتىم بالالار ماسەلەلەرى, ورالمانداردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋى, ارداگەرلەر مەن ءۇمىتسىز اۋرۋلاردىڭ جايى دا تىس قالماعان. “ارداگەر” قوعامدىق ۇيىمى ۆولەنتەرلەردى تارتۋ ارقىلى “حوسپيس” اۋرۋحانا ءۇيىنىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتۋدە.
قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ازاماتتىق قوعامدا تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە مەملەكەتىمىز دە مۇددەلى. يگى ىستەردىڭ ۇلكەن كىشىسى بولمايتىنى بەلگىلى: “نەۆادا-سەمەي” يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسى, “ەسىرتكىسىز بولاشاق” قوعامدىق قورى سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاسا, “ار-نامىس” ۇستازداردىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن قۇقىن قورعاۋ بويىنشا ءىس شارالارىن جۇرگىزەدى. “ادام قۇقىعى حارتياسى” قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە قىزمەتىن اتقارادى.
ەلىمىزدەگى ۇەۇ بۇكىل قىزمەتى مەن ولاردىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى وزدەرى تاڭداپ, جاۋاپكەرشىلىگىن العان جەكە ازاماتتارعا ەتەنە جاقىن, كەرەك بولعان جاعدايدا ولاردىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىنە ارالاسىپ, بەلەستەردەن بىرگە وتەدى. سول ارقىلى قوعام جاقسارىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى ارتادى. ازاماتتىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى دە, ارتىقشىلىعى دا وسىندا.
رەسپۋبليكا كولەمىندە اتقارىلىپ جاتقان مادەني, ساياسي شارالارعا دا اتالمىش سەكتوردىڭ بەلسەندى قاتىسىن ايتۋعا بولادى.
بىرقاتار شەتەلدەردەگى “ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى” ءمانى, ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتكە قارسى قويىپ سالىستىراتىن ليبەرالدىق ءداستۇردى بىلدىرەدى. ازاماتتىق قوعام قۇرۋدا وزىندىك جولى ايشىقتالعان قازاقستانعا حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.
2003 جىلدان باستاپ بىلتىر ءتورتىنشى رەت وتكىزىلگەن ازاماتتىق فورۋم جۇمىسى ۇەۇ قىزمەتىن جانداندىرىپ, تاجىريبە الماسىلىپ, ءورىسىن كەڭگە جايا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە, قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ سەرپىندى دامۋىمەن, ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنىڭ ارتۋىمەن قۇقىقتىق ءمادەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋىمەن بايلانىستى. ءىV فورۋمعا ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى تاراپىنان جوعارى نازار اۋدارىلدى. فورۋمعا قىتاي, ءۇندىستان, فرانتسيا, رۋمىنيا, بولگاريا مەن ءازىربايجان سىندى ونداعان ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
بەدەلدى ءارى حالىقارالىق دەڭگەيدە سالماعى بار ۇيىمدار مەن ورتالىقتاردىڭ, قوعامداستىقتاردىڭ اتىنان جىلى لەبىزدەرى كەلىپ ءتۇستى.
ارينە, فورۋمنىڭ جەمىسى دەپ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ءىس-شارالارىنىڭ قابىلدانۋىن ايتۋعا بولادى. سولاردىڭ ىشىندە بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل ماقساتتا مادەنيەت مينيسترلىگىندە دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ جانە ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى.
ەلباسىمىز ءىى ازاماتتىق فورۋمدا ء“بىز ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەت اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتا بەرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور”, – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. اتقارىلعان جۇمىستار, جاڭا ديالوگتار مەن بىرلەسە جاساعان ارەكەتتەرىمىز مەملەكەتتىڭ سول نىق ۇستانىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ سانايمىن.
عازيز تەلەباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
