ورەسى بيىك ازامات

قازاق قازاق بولىپ, تاۋەلسىز­دىگىمىزدى العان ساتتەن باستاپ ەسىمىزدى جيىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەۋدە سىرتتاعى اعايىننىڭ ورنى وراسان زور ەكەنىن ايقىن اڭعاردىق. سەبەبى, تاۋەلسىزدىك – بارشامىز ءۇشىن ورتاق قۋانىش بولاتىن. ءبىزدىڭ دە كۇنىمىز تۋدى عوي دەپ, وزەگىمىز تالىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى ساعىنىسقان باۋىرلارمەن قاۋىشۋ­دىڭ امالىن ىزدەپ, قازاق بالاسىنىڭ باسىن قوسۋدى قولعا الدىق. مىنە, سو­نىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنت باس­تاپ, ءبىز قوستاپ, 1992 جىلى قىر­كۇي­ەكتىڭ 29-ى كۇنى الماتىدا دۇنيە ءجۇزى قا­زاق­تارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزدىك. ءبىز سول شاقتا تىلمەن ايتىپ جەت­كىزگىسىز كەرەمەت كۇندەردى باسىمىزدان كەشتىك. ءالى ەسىمدە, جان-جاقتان كەلگەن اعاي­ىنداردى اۋەجايدان قارسى العا­نى­مىزدا ۇشاقتان تۇسە سالا جاتا قالىپ جەردى سۇيگەن قانداستارى­مىزدى كورگەندە ءبارىمىز دە ەگىلدىك. مىنە, بۇل وتانعا دەگەن ناعىز ساعى­نىش­تىڭ, سۇيىسپەنشى­لىكتىڭ كورىنىسى ەدى. سول بابالار جەرىن كوكسەگەن قا­زاقتىڭ اتامەكەنگە ورالۋى ءۇشىن ەڭ­بەك ەتىپ, تەر توگىپ, تالاي ىرگەلى ءىس­تەر­دىڭ باسىن قايىرىپ جۇرگەن ىزەتتى ءىنى­لەرىمىزدىڭ ءبىرى – اكىم ءابدى­حاي­ىم ۇلى ىسقاق ەلىمىزگە كەڭىنەن بەلگىلى ازامات. ءبىرىنشى شاقىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلى­سىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. تۇڭعىش انا تىلىمىزدە جا­زىلعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋ­رالى” زاڭنىڭ اۆتورى اتاندى. وسى­لايشا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك قولد­ا­نىسقا جارامايدى, تەك تۇرمىستىق دەيگەيدەگى ءتىل دەگەندەرگە ناقتى ىسپەن تويتارىس بەرە ءبىلدى. شەتتەگى اعايىننىڭ اتامەكەنگە كەلۋى جولىندا شىن مانىندە قايراتكەرلىك تانىتتى. ەرلىك – بىلەكتە ەمەس, جۇرەكتە. نامىس قاشاندا ەردىڭ جانى. وتاندى جان-تانىڭمەن سۇيە ءبىلۋ ناعىز ازا­ماتتىقتىڭ بەلگىسى. اكىم نامىس پەن اردى تۋ عىپ ۇستاپ, كەزدەسكەن كە­دەرگىدە ءوزىن دالەلدەي ءبىلدى. پارلا­مەنتتەگى ءبىر جىلعا جۋىق تارتىستا اكىم ىسقاقتىڭ بالاما زاڭ جوباسى جەڭىسكە جەتتى. استانامىز اقمولاعا كوشكەندە ەلباسىمىز العاش قول قويعان اكىمنىڭ سول بوزتورعايداي شىرىلداپ قورعاعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ بولاتىن. ازاماتقا ءتان بەلسەندىلىگىمەن, شىنايى ۇلتجاندىلىعىمەن, قازاق تىلىنە جاناشىرلىعىمەن ەلدىڭ ەلەۋلىسىنە, حالىقتىڭ قالاۋلىسىنا اينالدى. سول قانعا بىتكەن قاسيەتى­مەن تاباندىلىقپەن ءوزى قابىلداتقان زاڭنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە كوشى-قون جانە دەموگرافيا جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى, وبلىستاردا كوشى-قون باسقارمالارى شاڭىراق كوتەردى. ون ءۇش جىلدان بەرى قانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋى, كۆوتا, باسپانا الۋ ماسەلەلەرى وسى زاڭمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. الىس جانە جاقىن شەتەلدەر­دەن قازاق ەلىنە قايتۋدى ارمانداپ, زارىعۋمەن جۇرگەن قانشاما قانداس­تارىمىز اتامەكەنىمەن قاۋىشتى دەسەڭىزشى. سول اعايىندار بۇگىندە جات جەردە جاتباۋىر بولىپ, وزگەگە تەلمىرمەي, ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە باقىتتى عۇمىر كەشۋدە. جالپى, ەر جىگىتتىڭ بويىندا ءوز وتا­نىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بول­ماسا, مۇنداي قايراتتى قادامعا بارا الماس ەدى. بۇل ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قو­سىل­عان ورداباسىدا دۇنيەگە كەلگەن اكىمنىڭ ۇستازدار وتباسىندا تاربيە­لەنىپ, اتالار اماناتىنا ادالدىق تانىتۋىنىڭ ارقاسى ەدى. كوشى-قون ماسەلەسى ءار مەملەكەت­تىڭ ستراتەگيالىق نەگىزگى باعىتتا­رى­نىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. حالقىنىڭ سانى از, جەر كولەمى ۇلكەن قازاقستان ءۇشىن بۇل سالا قاشاندا ءوزىنىڭ ما­ڭىزدىلىعىن جويماق ەمەس. الەمدە ءوز قانداستارىن شاقىرتىپ, جاعداي جاساپ وتىرعان مەملەكەتتەر ساناۋلى عانا. گەرمانيا, يزرايل سەكىلدى سون­داي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا بۇگىندە قازاقستان دا قوسىلىپ وتىر. قيىن- قىستاۋ زاماندا جەر-جەردە تاعدىر­دىڭ تاۋقىمەتىمەن تارىداي شاشى­لىپ كەتكەن قانداستارىن جيناپ, ەلدىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن ەلباسى ساياساتىنىڭ كەمەلدىگىنە بۇل جەردە دە كوز جەتكىزۋگە بولادى. 1992 جىلى رەسمي دەلەگاتسياعا مۇشە بولىپ ەلباسىمەن بىرگە يران­عا بارعانىم ەسىمدە. وندا قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. سول جەردە نۇرەكەڭنىڭ تاپسىر­ما­سى­مەن مەن يران قازاقتارىمەن كەز­دەس­تىم, ۇمىتپاسام 15 مىڭ قازاق تۇرادى ەكەن. 1993 جىلى يرانعا ەل­شى بولىپ باردىم دا, ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن سولاردىڭ ءۇش مىڭىن اتامەكەنگە كوشىردىم. ەلدەن سىرتقا كەتىپ, تاريحي وتان­نان ايرىلۋ وڭاي ەمەس. بوس­قىنداردىڭ تاعدىرىن مەن يراندا جۇرگەندە ءوز كوزىممەن كوردىم. ول تۋرالى “قازاقتار قاڭباق ەمەس كوشە بەرەر” دەگەن ماقالا دا جازعانىم ەلدىڭ ەسىندە بولار دەپ ويلايمىن. يرانداعى قانداسىمىز نۇرىم­شات قاريانىڭ مىنا ءسوزى ءالى ەسىمدە. ءوزى سەكسەننىڭ جەتەۋىندە ەدى. ء“شىر­كىن, ەلگە جەتىپ قۇلاۋ مەن ءۇشىن ار­مان, تاپ وسى جەردەن اتقا قونسام, ءبا­رى كەۋدەمدە سايراپ تۇر, توتەسىنەن تار­تىپ, ءۇش كۇندە كىندىك قانىم تام­عان جەرگە جەتەر ەدىم”, – دەپ ەدى جارىقتىق. ەلگە جەتىپ ولسەم ارما­نىم جوق دەۋشى ەدى. كورمەگەن قور­لىعى جوق سول قاريالارمەن سويلەس­كەنىمدە: “نەسىن ايتاسىڭ, شىراعىم, يرانعا كەلگەندە ءتورت جىلداي كە­لىندەر بالا كوتەرمەدى. قۇرىدىق دەدىك. جەرسىنبەي ءجۇر ەكەن, ءتورت جىلدان كەيىن عانا كەلىندەر بالا كوتەرە باستادى. يا قۇداي, بار ەكەنسىڭ عوي, دەپ كوككە قول كوتەرىپ جالبا­رىن­دىق”, – دەدى. ءبىر قاريانىڭ: “شىراعىم, مىرزاتاي, شەتتە ءجۇرىپ ولگەن قازاقتىڭ مۇردەدە دە سۇيەگى قىزىپ جاتاتىن شىعار”, – دەگەن ءسوزى دە جادىمنان استە كەتپەيدى. سوندىقتان وتانعا ورالۋ شەتتە جۇرگەن بارشا قازاقتىڭ ارمانى, ال كىندىك قانى تامعان جەردە جۇرگەن قازاقتار ءوز وتانىنىڭ قادىرىن ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى, تۋعان جەردەن ىستىق دۇنيەدە ەشتەڭە بولمايدى. “وتان – وتباسىڭنان باستالادى” دەيدى قازاق. ۇلى جول ءوز ءۇيىڭنىڭ تابالدىرىعىنان باستاۋ الادى. ورالماندار ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن اكىم ءىنىمىز دە كەزىندە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ورداباسى اۋدانى نەگىزسىز تاراتىلىپ كەتىپ بارا جاتقاندا دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىن پايدالانىپ اۋداندى, تاريحي ورداباسى اتاۋىن ساقتاپ قالعان پاراساتتى ازامات. بي­لىكتەن دە, بەدەلدەن دە تۋعان جەرىنىڭ ابىرويىن, اتاۋىن ارتىق كوردى. كىندىك قانى تامعان جەرىن جانىنداي ءسۇيىپ, ادال پەرزەنتى رەتىندە ارداقتاپ كەلەدى. اكىمنىڭ ء“ۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان وردا­باسىم” اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتابى ەلجاندى ازاماتتىڭ تۋعان جەرىنە, وسكەن ەلىنە دەگەن مىڭ سان تاعزىمىنىڭ كۋاسى دەسەك بولادى. ءبىر جاعىنان قاشاندا قازاقىلىقتىڭ تۋىن جىقپاعان وڭتۇستىك وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, ۇلتىنىڭ ۋىزىنا جارىپ وسكەن اكىمنىڭ بۇلاي بولماۋى دا مۇمكىن ەمەس. تۋىستارىمىز ەلىم دەپ ەمىرەنىپ, اتامەكەنگە جەتە الماي جۇرگەندە قاراكوز بۇلدىرشىندەردى شەتەلگە ساتۋ ادام بالاسىنىڭ اقىلىنا سىيماي­تىن جاعداي. قالامگەر ءا.ىسقاق وسىناۋ وزەكتى ماسەلەنى ءوز ماقالا­لا­رىندا تالماي ءجيى كوتەرۋمەن كەلەدى. ماسەلەن, ونىڭ دەپۋتات بولىپ جۇرگەندە انگليا, امەريكا, تۇركيا سياقتى الدىڭعى قاتارلى مەملە­كەتتەرگە ارنايى بارىپ, تاجىريبە الماسۋى, ونداعى قاراكوز قازاق با­لا­لارىنىڭ ىزدەۋشىسى بولىپ, ولار­دىڭ سان قىرلى تاعدىرىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتۋى ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭ­دايتىن وتانشىل ازامات ەكەن­دىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. ءوز ماقا­لالارىندا “جەتىم قوزى تاسباۋىر, ماڭىرار دا وتىعار” دەگەندەي, ارمان, دجو اتتى قازاق بالالارىنىڭ تاع­دى­رى جايىندا جۇرەك تولقىتاتىن ەسسەلەر جازىپ, “قازاق جەتىمىن جىلاتىپ, جەسىرىن قاڭعىرتپاعان ەل” دەگەن ءتۇيىندى ءسوزدى ۇلتىم دەپ جانى اۋىرار زيالىلاردىڭ ەسىنە سالدى. نەگىزى اكىم تابيعاتىنان جانى نازىك, مىنەزگە باي قارىمدى قا­لام­گەر, كوسەمسوزدىڭ شەبەرى. ونىڭ تەرەڭ في­لوسوفيالىق پايىمداۋلارعا نە­گىزدەلگەن “جۇرەكتەگى جازۋلار”, “ادام ىزدەپ ءجۇرمىن” اتتى ەسسە كىتاپتارى بۇگىندە كوپشىلىكتىڭ قولىنان تۇسپەيتىن ەڭبەككە اينالدى. وقىرمانداردىڭ سۇرانىسىمەن بىرنەشە مارتە باسىلىپ تا شىقتى. قولىنا قالام ۇستاعان شىعار­ما­شىلىق يەسىنىڭ شىن مانىندەگى باقىتى وسى دەپ ويلايمىن. وزىڭمەن ءوزىڭ وڭاشا قالعاندا, ءتۇپ­سىز ويلارعا ساپار شەككەنىڭدە جا­نىڭ­دى جەگىدەي جەگەن مازاسىزدىقتان ايىعۋ ءۇشىن بۇل تۋىندىلاردىڭ تا­عىلىمى تەرەڭ دەپ بىلەمىن. اكىمنىڭ كىتاپتارىن قولعا الىپ پاراق­تا­عاندا-اق وزىڭىزگە ءبىر سىرلاس دوس تاپقانداي تىنىسىڭ اشىلىپ, جان سارايىڭ جادىراپ سالا بەرەدى. ءا.ىسقاق قالامى جۇيرىك, كو­سەم­سوز شەبەرى بولۋىمەن بىرگە جامان­دىققا جانى قاس, جان بىتكەندى تەك جاقسىلىقتان عانا تۇراتىن جاراس­تىقتى الەمگە جەتەلەيتىن اقىن. ونىڭ ولەڭدەرى ىزگىلىككە, مەيىر­بان­دىلىققا تولى. ادال, شىنشىل, ات­قارعان ىستەرىنەن دە, سويلەگەن ءسوز­دەرىنەن دە, جازعان شىعارمالارىنان دا ىرىلىگى كورىنىپ تۇراتىن ابزال ازا­مات. بالا دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويا­­تىن, بالا پسيحولوگياسىن جەتىك مەڭگەرگەن, ۇرپاق دەگەندە ەت جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن قالامگەر. ونىڭ قالامىنان تۋعان بالالارعا ارنالعان ولەڭدەرى دە ءوزىنىڭ وڭىندەگى جىلىلىق پەن كوزىندەگى نۇر سياقتى ىلعي شۋاق­تى, مەيىربان, بيازى بولىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, اكىمنىڭ جان ءدۇ­نيەسىندەگى نازىك ءيىرىمدى اسەم اۋەن­مەن اۋەلەتكەن سازگەر ەكەنىن ونەر سۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول ءوزىن­دىك ورنەگى بار ەلۋدەن استام ءاننىڭ اۆتورى. اندەرى – تاڭعى شىقتاي تازا, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي ءمولدىر ساعىنىشتى اۋەندەر. ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيەتىن ازاماتتىڭ نازىك­تىك­كە تولى سىرشىل اۋەندەرى جانىڭدى الديلەپ, ماحابباتقا, جاستىققا, وتكە­نىڭە باس ءيدىرىپ, ەرىكسىز جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەدى. ءان تەك قۇلاقتىڭ قۇ­رىشىن قاندىراتىن مۋزىكالىق شى­عارما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول جۇرەكتى قوزعايتىن, سەزىمدى سەرگى­تەتىن, وي-ءورىسىڭدى وياتاتىن پوەزيالىق دۇنيە. اسىرەسە, پاتريوتتىق سەزىمدى قوز­دىراتىن “كوك تۋدىڭ جەلبى­رەگەنى” اتتى ءانى دەنەڭدى شىمىر­لا­تىپ, مەرەيىڭدى وسىرە تۇسەدى. ال “كوڭىل قىمبات” دەگەن ءانى تۇرلاۋسىز ءومىردىڭ تۇڭعيىعىنان سىر شەرتەدى. ونىڭ سازدى ليريكاسى جان-جۇرەگىڭدى تەربەتەدى, تولعاندىرادى. اكىمنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز ءسۇيىس­پەن­شىلىگى, قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبى­لىستارعا بەي-جاي قاراي المايتىن شىعارماشىلىق ادامىنا ءتان تەرەڭ ويلارىمەن اسپەتتەلگەن اندەرى ەرىكسىز تەبىرەنتەدى, ال ويناقى اۋەنگە تولى اندەرى ارقاشان جۇرەككە جىلى ءتيىپ جاتادى. دۇنيە ۇلكەن كول, زامانا سوققان جەل. الدىڭعى تولقىن اعالار كەيىنگى تولقىن ىنىلەر, – دەگەندە دانىشپان اباي ءومىردىڭ ۇنەمى قوزعالىستا, وزگەرىستە بولاتىنىن اڭعارتقان ەكەن. تالاپتىڭ تۇلپارىن ەرتە ءمىنىپ, ەل ىسىنە ارالاسقان ىزەتتى ءىنىمىزدىڭ ءبىز بىلەتىن قايراتكەرلىك, قالامگەرلىك, كومپوزيتورلىق ءۇش قىرى وسىنداي. اكىمگە ءاردايىم باقىتىڭ بيىك, عۇمىرىڭ ۇزاق بولسىن, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىڭ جانىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە بەر, شىراعىم, دەگەن تىلەك ايتقىم كەلەدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.