قۇتتىباي سىدىق تۋرالى قۇيقالى ءسوز قايىرىمىندا الىسقا قۇرىق تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. الدىمەن ول الىستى كوزدەگەن, الىستان شالاتىن العىر-تۇعىن.
جالپى, جازۋشى مەن جۋرناليستىڭ قالامىنا قۇدىرەت قوناتىن قاسيەت بار. قالامنىڭ ۇشىن وتكىر ۇشقىرلاپ, قالىبىنا قانات بىتىرەدى, ءسويتىپ, كوز ساۋىتىن اعىتىپ, ءسوز تەرەڭىن قوزعايدى. شالقار وي شىنايى ۇلگىسىن شەرتىپ, استارىنا اسپانداي اۋقىمدى پىكىرلەردى توعىستىرادى. ءتايىرى, ءمان مەن مازمۇنىن مىعىمداپ, سوسىن ءسولىن سىعىمداپ, شىعارمانىڭ شىرايىن كورگەنشە ايلاپ-جىلداپ باس قاتىراتىن قالامگەردىڭ جان تەربەلىستەرىن, ىشكى تولقىنىستارىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن. ۇيقىدان دا قالادى, كۇلكىدەن دە كەرى كەتىپ, دىتتەگەن ءدىڭگەگىن تاپقانشا مازاسىز كۇي كەشەدى. وقىرمان قولىنا داپ-دايىن دۇنيە بارعانشا وسىنشا ازاپ-ساراپتان وتەتىن تۋىندى توعىز اي تولعاتىپ تۋىلعان نارەستە سەكىلدى. تۋاسى, ءسوز سىرى مەن وي مەرەيى وڭاي كەلمەيدى. سول اۋىر سالماقتى بىلە تۇرىپ, ءنارى مول رۋحاني قازىناعا جەتۋ جازۋشىنىڭ قاشانعى ارمان-تىلەگى. تاۋ-تاس قوپارعانداي تەبىرەنىپ, اساۋ تولقىندى تەڭىزدەي تولقىپ, قۇمىرسقانىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىن باستان كەشىرىپ, ويدى ويماقتاي نىساناسىنا ورايلاستىرۋ ق.سىدىق شىعارماشىلىعىندا ايقىن باسىمدىق الادى.
اۋىل بالاسى اۋىرتپالىقتى ارقالاي ءجۇرىپ, ارمان جۇگىن دە جادىنان ءبىر مىسقال شىعارمايدى. جىل ون ەكى اي دالا جۇمىستارىنان ءجىبى ۇزىلمەيتىن كۇرىش القابىنا كۇتىم كوپ كەرەك. كۇتىم ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىسىنا دەيىن قول كۇشىن پايدالاناتىن ديقانشىلىققا اۋىل بالاسى ەرىكسىز جەگىلەدى. ەڭ بولماسا, مەكتەپكە كيەتىن كيىمىن بۇتىندەيدى دەگەن اتا-انا كوڭىلىنەن بالا قايدان شىقسىن, وقۋ مەن ەڭبەكتىڭ ەگىز ۇعىمىن قاتار الىپ جۇرەدى. سول ءداستۇرمەن اۋىلدان ۇزاماي, جالاعاش اۋدانى “تاڭ” شارۋاشىلىعىنىڭ بەينەتىمەن بىتە قايناستى. ونىڭ ۇستىنە جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, اكەسى جازىقسىز جالالى بولدى دا ۇيەمەلى ءۇيدىڭ دە ءۇمىتى قۇتەكەڭە ءتۇستى. قارشاداي شاعىنان اكەسىمەن سيىردى دا, قويدى دا باقتى. ەسەپشى بولعاندا سيىردان ساۋىلعان ءسۇتتى ەسەپتەسىپ, “ەلتاي” مەكەنىنەن جالاعاشقا اربامەن تاسىمالداۋشى دا ءوزى بولدى. جول-جونەكەي جاقسى مەن جاماننىڭ جىگىن ايىرعان جايتتەردى كوردى, ءادىلدىكتىڭ اياقاستى قالاتىن قىرلارىن سەزدى. سوندا بالا قيالى ارقاۋ جاڭالىعىن ولەڭ سوزگە سىيدىرىپ, ۇيقاسقا ۇيىتاتىن. ادەبيەتكە اۋەستىك سول كەزدەن ساناعا ءسىڭدى, ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن ولەڭ وزەكتەيدى دەپ ءتۇسىندى. قارت كىسىلەردىڭ دەمى تارىلىپ, دىمكاس دەنساۋلىعى جانىن جەگىدەي جەگەنىن كورگەندە دارىگەر بولۋ باستى ماقساتقا دا اينالدى. بىراق ىشكى ويىن ەشكىمگە ءتىس جارىپ بىلدىرمەدى.
الدىمەن, №2 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, اۋىلدا تەحنيك-ەلەكتريك, كەيىن بريگادير بولدى. قوعامدىق نەگىزدە شارۋاشىلىقتىڭ كومسومول كوميتەتىن باسقاردى. سول توپىراقتا وسكەن, ءوزى قالىپتاسقان ورتادا ەڭبەك ەتۋ اسا اۋىرلىق اكەلگەن جوق. دەيتۇرعانمەن, ۇلكەندىك جاساپ, بارىپ كەل-شاۋىپ كەلگە كوبىرەك جۇمساپ, مەزى ەتكەن قارىم-قاتىناس ۇناي قويمادى. تىكەلەي مىندەتى بولا تۇرىپ, كومسومولدىق نەمەسە پارتيالىق تاپسىرما دەپ بەلدەن باساتىن باسسىزدىققا كوندىكپەي ءجۇردى. اقىرىندا اۋداندىق گازەتتە ء“بىز بالامىز با؟” دەگەن كولدەي سىن ماقالاسى جارق ەتىپ, جاريالاندى دا كەتتى. ال ەندى باسشىلاردىڭ زىر جۇگىرگەنىن ايت. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ نازارىنا ىلىكپەۋدىڭ امالىن ىزدەگەن ولار قۇتەكەڭنىڭ قۇتقارۋىنا تاۋەلدى بولدى. ءسويتىپ: “سەنى بالا دەپ جاڭىلىپپىز, ىرىلىگىڭدى ەسكەرمەپپىز”, – دەپ “ديپلومسىز جۋرناليستى” جۇباتا جونەلدى.
ق.سىدىقوۆتىڭ قوعامدىق جۇمىستارى باعالانىپ, قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماداقتالۋى سول شاقتاعى اۋىل ءۇشىن ءىرى وقيعا بولاتىن. “ورنىندا بار وڭالار دەگەن عوي, قايىناعانىڭ جەتە الماعان جەتىستىگىن قايىنىمىز قايتاردى”, دەپ اۋلەتتىڭ ايەلدەرى بىرازعا دەيىن اڭگىمەلەپ ءجۇردى.
كوكپ مۇشەسى قۇتەكەڭە بەرگەن شارۋاشىلىقتىڭ پارتيالىق-ءوندىرىستىك مىنەزدەمەسى وتباسىلى ازاماتتىڭ قازمۋ-ءدىڭ كۇندىزگى ءبولىمىندە وقۋعا ىقىلاستى ەكەنىن ۇقتىرا ءتۇستى. كەش تە بولسا ەش ەمەس تالاپتانۋ ونىڭ دەگەنىنە جەتۋگە جول اشتى. ورتا-قاتارىنان جاسى ءۇلكەندەۋ, الايدا وقۋ جاستىڭ ۇلعايۋىمەن ءولشەنبەيتىنىن ول دالەلدەدى. اۋىلدا تىلەكتەس بولىپ قالعان جارى مەن ۇل-قىزىن ساعىنا ءجۇرسە دە ساباق-سىناقتان ءمۇدىرمەدى, ۇزەڭگى كۋرستاستارىنان قالىسپادى. جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن “تەمىرجولشى”, اۋداندىق “سىرداريا”, وبلىستىق “لەنين جولى” گازەتتەرىندە جالعاستىردى. ءسويتىپ, پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆتىڭ “ناعىز جۋرناليست بولۋ ءۇشىن ءىستى اۋداندىق گازەتتەن باستايدى” دەگەن قاعيداسىنان ءوتتى. ىلە “وبكومنىڭ” مەكتەبىندە شىڭدالدى, ودان بەرى ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بىرنەشەۋىندە قىزمەت جاسادى. ونىڭ ىشىندە “حالىق كەڭەسى”, “زاڭ”, “التىن وردا”, “انا ءتىلى” سەكىلدى گازەتتەردىڭ, “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ جاۋھار ورنى ەرەكشە. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەر قوزعاعان ماقالالارى ۇدايى جاريالانىپ تۇردى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي, القالى توپ ىشىندە ءجيى ايتىلاتىن ايتۋلى ءدۇنيەلەرى ەل جادىندا ءجۇر. ايتالىق, “قايشىلاسقان شەشىمدەر”, “اتاساقالدى الاياق”, “ارالدىڭ تابانىنان سۋ كەتكەنمەن...”, “كوكارال تراگەدياسى”, “اقىن ايشىقتاعان ابىلاي حان”, “قوبىزشى سوقىر نىشان”, “ىسىراپقورلار”, “باسى – تاۋداي, اياعى – قىلداي”, “قارا قاعاز”, “قىزىلورداداعى “قىتاي قورعانى”, سەكىلدى وقىرماننان وڭ باعا العان ماقالالارى ماندىلىگىمەن ۇلكەن ماڭىزعا يە. مۇنداي ماقالانىڭ اسەرى مەن الەمى قانداي زور بولسا, قۇتەكەڭنىڭ قورجىنى مىڭداعان دۇنيەنىڭ مەرەيىن شىعاردى.
ارينە, ءاربىر ءجۋرناليستىڭ ءوزىندىك قولتاڭباسى بار. جازۋ مانەرى مەن تاقىرىپ تاڭداۋ ءمۇمكىندىگى ءارقالاي. ق.سىدىقتىڭ قولتاڭباسىندا وتكىرلىك باسىم, قوعامنىڭ قالتارىسىنان قيانات مەن قاتىگەزدىكتى كورىپ, ايتپەسە مەملەكەت بايلىعىنا ۇزىن قول سالۋ دەرەكتەرىن تاۋىپ جۋرناليستىك زەرتتەۋدىڭ جان-جاقتى سۇزگىسىنە سالادى. قوعامنان ادىلەت ىزدەگەن الەۋمەتتىڭ ۇلكەن توبى قۇتەكەڭە شاعىم ايتىپ, سونىڭ ءبىر شەشىمىن تابۋدى اماناتتاپ ءجۇرۋشى ەدى. قايراتتى مۇرتىن سيپاپ قويىپ, ۇزاق ويعا ءتۇسىپ, ماسەلەنىڭ سوڭىنا بەل شەشە كىرىسەتىن. ودان كەيىنگىسى بەلگىلى, سەمسەر ءسوزدىڭ تەزىندە كىنالىنى وتقا وراپ, “شوعىنا كەپتىرەدى”. ەكولوگيالىق ايماقتىڭ قات-قابات ماسەلەسى قۇتەكەڭنىڭ قالامىنان تىس قالماعان بولار, ءسىرا.
بىردە قارىنداسى ليزا: “اعا, سىن جازىپ, ءوزىڭىزدى جامان اتتى ەتە بەرمەسەڭىزشى”, دەپتى. سوندا ول: “جامان ات ماعان تيەسى بولا بەرسىن, ولاي ەتپەسەم حالىقتىڭ مۇڭىن كىم تىڭدايدى”, دەگەن ەكەن. شىنىندا قۇتەكەڭ جولعا شىققان كۇنى قاي اۋدان, قاي مەكەمە باسشىسى بولماسىن الدىندا “قۇرداي جورعالاپ”, استى-ۇستىنە تۇسەتىنىن تالاي كورگەنبىز. سونى سەزە وتىرىپ, “بۇلارعا سولاي ىستەمەسەڭ, قۇدايىن ۇمىتىپ كەتەدى” دەپ كەڭك-كەڭك كۇلەتىن.
ول ار-نامىستى اقشاعا ايىرباستاپ الاتىن بازبىرەۋلەر سەكىلدى تابيعاتى يىلگىش, بەرىلگىش بوسبەلبەۋ ەمەس, ەمەندەي قاتتى, مىنەزدى, قايراتتى قالىبىنان اۋىتقۋدى بىلمەيتىن, كوبىنە-كوپ اسكەريلەرگە ۇقساس, بولمىسى تىك كەۋدە-تۇعىن. كەيدە سالالى قولىمەن شاشتى ارتقا قايىرىپ تاستاپ, سىرباز سيپاتقا ەنىپ كەتەدى. ۇستىنە قىلاۋ ءتۇسىرمەيدى, ۇنەمى مۇنتازداي تازا, قولىنان پاپكاسىن تاستامايدى. ىنىلەرىن “ەي, بالا” دەپ ەركەلەتىپ, اعالارىن “براتان” دەپ بويىنان بيىك ۇستاپ, قاتار-قۇربىعا قامقور قارايتىن. كوڭىلدەنگەن ساتىندە شىلىمدى شيراتىپ قويىپ, تەرەڭ تاريحقا جان بىتىرەدى. ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى بولعان ءمۇسىرالى ءازيز سوپى, سامارقاندى جيىرما جىل بيلەگەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋرالى تاڭدى-تاڭعا ۇلاستىراتىن تاماشا لەكتور ەدى. بۇل تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالالارى جارىق كوردى. وسى ورايدا ورىندى ءسوزدىڭ رەتى تۋىپ تۇر, قازىر قىزىلوردا قالاسىنىڭ قاق تورىنە جالاڭتوس باھادۇرگە ارناپ ۇلكەن ەسكەرتكىش مەموريال سالىنىپ جاتىر. بابا رۋحىنا قۇتەكەڭنىڭ قالامگەرلىك قولعابىسى مول تيگەنىن, سول ارقىلى تورەلى تۇلعانىڭ قاسيەتى تۋعان جەرگە تابان تىرەگەنىن ايتقان ءجون.
سوڭعى جىلدارى كوركەم ادەبيەتكە دەندەپ, كوسىلىپ جانە ءوندىرىپ قالام تەربەۋى وي-سانادا ءپىسكەن, ورامدى, شىتىرمان يىرىمدەردى شەبەرلىكپەن اعىتىپ, تولىمدى تۋىندىلار تۋدىرۋعا سوقپاق سالدى. ۋاقىت جىلجۋىمەن جالىن-شابىتقا جاڭا لەپ قوسىپ, تۋىندىنىڭ تەك-توركىنىن تەرەڭدەتە بەردى. سونىسىنا قاراپ, ادامي ءبىتىمى تولىسقان, شەبەرلىگى شىڭدالعان, ەرىك-جىگەرىن ەڭبەكتەنۋگە ەرىنبەي جۇمساپ, ۇرپاققا ۇلاعات دۇنيەنى كوبىرەك سىڭىرۋگە تىرىسقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قۇتەكەڭنىڭ كوركەم تۋىندىلارى كوركەمدىك ءمانىن ەسەلەپ, وقىرمان تالعامى مەن سۇرانىسىنا ساي ساڭلاق وي جەمىسىن بەرە ءبىلدى. مىسالى, “داريا جىرى” جيناعىنان كەيىن قاداۋ-قاداۋ توم كىتاپقا تاتيتىن “بەلگى”, “قيلى-قيلى تاعدىرلار”, “تابيعات تراگەدياسى”, “سارىن” اڭگىمە-حيكاياتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى باسپا بەتىنەن شىعا بەردى. كوز مايىن تاۋىسىپ, ءسوز سارايىن سارپىپ, تاقىرىپتىق-سيۋجەتتىك ماڭىزعا زەردەلىك زەيىنى قۇندى قۇتەكەڭدى قالام قۇدىرەتى بارىنشا قولداپ وتىرعانداي سەزىلەدى. بيىلدىڭ بازارلىعى – وبلىس اكىمى ب.قۋاندىقوۆتىڭ ىقپالى ارقاسىندا “سىرداريا” كىتاپحاناسى سەرياسىمەن تاڭدامالى تۋىندىلارى جەكە جيناق بولىپ شىقتى. ارتىندا وسىنشا رۋحاني مۇرا قالدىرعان جازۋشى-ءجۋرناليستى ۇزاق عۇمىردىڭ يەسى دەگەن دۇرىس. قالام قۋاتى مەن شىعارماشىلىق قازىناسىن ۇستاي بىلگەن قالامگەر ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماۋى ءتيىس. ول ءبىر باسىنىڭ كۇيىن كۇيتتەپ, وت باسى, وشاق قاسى قامىمەن كەتكەن جوق. كوپتىڭ كوڭىلى مەن تالعامى ءۇشىن تىرىستى. ەل ىشىندە “جۋرناليست – جۇرتىنىڭ جۇرەگى, ەلىنىڭ ەكپىندىسى” دەگەن ءسوز بار. قۇتەكەڭ وسىنداي وزىق تۇلعا بولاتىن.
كەيىنگى كەزدەرى ار-نامىستان گورى اقشاعا تاۋەلدىلىك ارتىپ بارا جاتقانداي سەزىلەدى. قالتالى كىسىلەردىڭ ءسوزى جوعارى جاقتان شاڭ بەرەتىندى شىعاردى. اسىرەسە, ونوماستيكا كوميسسياسى تاراپىنان قارالاتىن كوشەگە ەسىم بەرۋ ماسەلەسىندە بايقالادى. سەبەبى, كوميسسيا شەشىمىندە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ اۋدان, اۋىل, شارۋاشىلىق باسقارعانداردىڭ جولى بولعىشتاپ ءجۇر. ال ماڭدايى مەحناتتان تەپشىگەن “شەرمەندەلەر” شەت قالادى. دۇنيە جيماعان, بايلىققا قىزىقپاعان شىعارماشىلىق, ونەر ادامدارى مەيلىنشە مۇڭ شاعىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندايدا بارماق تىستەپ, بازىنانى كىمگە ايتاردى ءبىلمەي زىر قاعاتىن ازاماتتار كەزدەسەدى. شۇكىر, قۇتەكەڭنىڭ قۇتتى جولىن وشىرمەي جۇبايى قۋانىشكۇل وتىر, ارتىندا مۇراسىن ۇلاعاتتاۋشى ۇلى مۇرات قالدى. ءوزى ومىردەن وتسە دە كوزىن تاريحتان كەتىرمەي, كەنەن ءىسىن كەمەرىنە كەلتىرىپ جۇرگەن پەرزەنتتەرى پاراساتتى اكەنى ءاز تۇتادى. ولار اكەنىڭ ورنىن ارداقتاۋعا قۇشتار. ونوماستيكا زاڭدىلىعى بويىنشا ءومىردەن قايتقانىنا بەس جىل بولعان بەلگىلى تۇلعالار ەسكەرىلۋى ءتيىس. ەندىگى كەزەككە قۇتتىباي سىدىقتى قويساق ارتىق بولماس ەدى.
شىركىن دۇنيە-اي دەسەڭشى, سوعىستىڭ سالماعى تاراپ, ۇلى جەڭىس جارىلقاعان جىلى ءبىر شوعىر شىعارماشىل وكىلدەرى تۋىپتى. كوز ءتيدى مە بىلمەدىم, سولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ قالىپتى. جۋرناليستەر ءادىلحان ءبايمەنوۆ, كەلدىباي ۋايىسوۆ, اقىن اسقار كىرەباەۆ, جازۋشى قۇتتىباي سىدىق ورتامىزدان ەرتە كەتتى. ءاربىرىنىڭ ورنى بيىك تۇعىر ەدى, اتتەڭ جازىم شىعار, جازمىش شىعار, تاعدىرلارى سولاي بولدى. بيىل قىركۇيەكتە 65-ءتى تولتىراتىن قۇتتىباي اعامىزدى ەسكە الىپ, مەرەيتويىن ەتجاقىندارى لايىقتى اتاپ وتكىزگىسى بار. بۇعان سىر ەلىنىڭ يگى جاقسىلارى اتسالىسسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
وتكەننىڭ ونەگەسى سانادا سايراپ تۇرادى عوي, ءسىرا, ۇمىتىلمايدى دا. بىردە قۇتەكەڭ كوڭىلدەنىپ رەداكتسياعا كەلدى. اندا-ساندا ارقىراپ كەلەتىن اعامىزدىڭ ايتقاندارىن قۇلاق توسا تىڭدايمىز.
– جىگىتتەر, قالاماقىمەن كۇنەلتكەندى قويۋ كەرەك, قوسىمشا كاسىپ قاراستىرعان ءجون.
– سوندا قالاي؟
– مەن ءۇي سالۋدى مەڭگەردىم, قالاسام ونى ساتىپ جىبەرىپ, تاعى ءبىرىن سالۋعا كىرىسەمىن...
شىنىندا, قۇتەكەڭ قۇرىلىسشى دا اتانعان. سوڭعى سالعان ۇيىندە بۇگىندە بالا-شاعاسى وتىر. ول ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن ۇلگى ەتتى. مەيلى شىعارماشىلىقتا بولسىن, شارۋاشىلىقتا بولسىن, ونىڭ تاباندىلىعى, كۇرەسكەرلىگى, وتكىرلىگى ەشكىمگە ۇقسامايتىن. اۋىلداعى ءىنى-قارىنداستارىنا اعا دا, پانا دا بولدى. ولاردىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋىنا تىرەك تە بولدى. ءبىر ءۇيدىڭ ءۇمىتى ەمەس, كوپتى باستار كەلەلى كۇشى ەدى. ال الىستان ات ارىتىپ جەتكەن دوستارىنا, كۋرستاستارىنا قۇشاعى كەڭ, پەيىلى دارحان-تۇعىن.
گازەت جانرىندا سىن ماقالا جازۋ ەڭ اۋىر مانەر. اسىرەسە, قازاقتىڭ قارعا تامىرلى قىزىلورداسىنا وتە وزەكتى. سەبەبى, سۇراسا كەلە قارىن ءبولە بولىپ كەتۋ ءۇيرەنشىكتى. وسىنداي كوڭىلجىقپاستىق, ۇياتشىلدىق, كىشىلىك, كەشىرىمشىلدىككە قۇتەكەڭنىڭ جانى توزبەيتىن. باسسىزدىق پەن بەرەكەسىزدىككە بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, قارسى تۇراتىن. ول قاراپايىم حالىقتىڭ قورعاۋشىسى مەن قولداۋشىسى بولا ءبىلگەن ازامات ەدى. كوپتەگەن باسشىعا ول جاقپادى, ۇنامسىز كەيىپكەر بولدى. ەسەسىنە, ەل سىيلادى, اقيقاتتىڭ ادامىنا اينالدى. ەڭ باستىسى, ول قالامنىڭ قۇدىرەتى دەرلىكتەي قۋاتىن ۇقتىردى.
قانىبەك ءابدۋوۆ, جۋرناليست. قىزىلوردا.