ايماقتاعى ورەلى ىستەر

ءوڭىر ءومىرى جاستارعا جول اشىق ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2014 جىلعا دەيىن كەم دەگەندە ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ ءجو­نىندە مىندەت قويعانى ءمالىم. ونى ىسكە اسىرۋ جولىندا جاستار­دىڭ ىسكەرلىگى مەن بەلسەندىلىگى ۇلكەن ارقاۋ بولۋعا ءتيىس. اباي قالاسىندا وسىمەن جەتىنشى رەت وتكەن اۋىل ورەندەرى وكىلدەرىنىڭ فورۋمىندا اتالعان ماسەلە جان-جاقتى تالقىلاندى. جاستار جيىنىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقار­ماسىنىڭ باستىعى گۇلنارايىم قاڭتاربەكوۆا ورتاعا سالعانداي, ءوز تۋعان ولكەلەرىن گۇل­دەن­دىرۋگە دەگەن قۇل­شى­نىس جەرگىلىكتى قىزدار مەن جىگىتتەر تاراپىنان جىل­دان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىنگىدەي, قالالارعا اعى­لۋ ازايدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بوي­ىنشا اۋ­ىل­دا دا جۇمىس اۋقىمى كەڭەيدى. جەكە شارۋانى ءدوڭ­گەلەتىپ اكەتۋگە مۇمكىندىك ۇلكەيدى. اۋىلدار بەينەسىنىڭ كوركەيىپ, الەۋمەتتىك الۋەتى نىعايۋى جاس مامانداردى ەل ىشىنە ورالۋعا تارتىپ ءجۇر. ءوز ەرىك­تەرىمەن مۇنداي جولدى قالاۋشىلار بىلتىر 288 بولسا, بيىل قاتارلا­رى­نا 300-دەن استام قۇربى-قۇرداستارى كەلىپ قوسىلدى. سوڭعى ۋاقىتتا, سونىمەن قاتار تۇرعىلىقتى تا­لاپكەر كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى كۇشەيە تۇسكەندىگىن اتاۋ­عا بولادى. وسى ورايدا وبلىس اكىمى گرانتى ەنگىزىلىپ, بەرىلۋى بەس جىلعا اينالعان بۇل شارانىڭ ار­قاسىندا ءبىراز ازاماتتىڭ ىستەرى وڭعارىلۋىنا جول اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارالاسۋشى 60 جايناقتىڭ سول ار­قىلى العا قويعان ماقساتتارىن ور­ىن­داۋعا قول ۇزاردى. اباي اۋدانىن­داعى يۋبيلەينىي اۋىلىندا ويىن-ساۋىق ورتالىعىن اشقان جانات جۇماباەۆ پەن اقتوعاي اۋدانى قى­زىلاراي اۋىلىندا كولىك جوندەۋ شە­بەرحاناسىن قۇرعان ەرنات مۇقىشەۆ سەكىلدى ورتالارىنا سەرپىن ەسۋشىلەر جەر-جەردە از كەزدەسپەيدى.تەك وبلىستىق ەمەس, اۋداندىق اكىمدىكتەر دە كاسىپكەرلىككە تالاپتانۋشىلارعا جو­عارىدا اتالعانداي گرانتتاردى بەرۋگە دايىن. اسىرەسە, اباي, ۇلىتاۋ اۋداندارىنداعى جاستار ۇمتىلىسىن وسىلايشا قولداۋ باسقا جەرلەرگە ۇلگىلى ءۇردىس بولىپ جاتىر. فورۋمعا قاتىسۋشىلار “مەنىڭ ولكەمنىڭ وتكەنى, بۇگىنى جانە كە­لەشەگى” اتتى تاقىرىپتاعى جوبا تۇساۋ­كە­سەرىمەن تانىستى. ەكى كۇندىك باسقوسۋدا ولار ءبىر-ءبى­رىمەن تاجىريبە الماسىپ, جاڭا وي-يدەيالارمەن باي ءتۇستى. ۇيرەنەرلىك ۇلگىلى ءۇردىس ءومىردىڭ وڭالۋىنا انىق ايعاق وسى بولار, قازىر وبلىستا اجارى مەن بەينەسىنە سۇيسىنە قارارلىق اۋىلدار قاتارى از ەمەس. كەزىندە بار سانىنەن ايرىلىپ, ءجۇنى ج ۇلىنعان قۇستاي كۇيگە ۇشىراعان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازى ەندى الىستان كوز تارتادى. نۇرا اۋدانىنداعى ششەرباكوۆ جانە يزەندى اۋىلدارى سولاردىڭ شوعى­رىندا شوقتىعى بيىگى سانالادى. ءبىرىنشىسى “قاينار” جشس جەتەكشىسى سەيىتجاپپار نىعمەتوۆتىڭ شارۋا­شى­لىق شاڭىراعىن شايقالتپاي, تى­نىسىن كەڭەيتۋ ارقاسىندا الەۋ­مەت­تىك الۋەتى الدەنسە, ەكىنشىسى “وتقان­جار” جشس باسشىسى قانات وتار­باەۆتىڭ تۋعان, وسكەن ورتاسىنا دەگەن پەرزەنتتىك پارىز-قامقورلىعى شاپاعاتىنا بولەنىپ كوركەيۋ ۇستىندە. وسى اۋىلدارداعى يگى ىستەرمەن تانىسىپ, ۇيرەنۋگە بۇگىندە جان-جاقتان كەلۋشىلەر كوپ. قارقارالى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ورال جۇكىباەۆ پەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك دۇيسەتاەۆ باس­تاعان قۇرامىنا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرى جانە شارۋا قوجالىقتارى جەتەكشىلەرى قامتىلعان دەلەگاتسيا سولاردىڭ العاشقىسى بولدى. جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋقاتتى تۇر­مىسى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان بۇل ەلدى مەكەندەر بەينەسى كوز ءسۇي­سىنتەرلىكتەي. يزەندى تىنىس-ءتىر­شى­لىگىن كوركەيتۋ ۇدايى قامقورلى­عىن­داعى وسىنداعى “وتقانجار” سەرىك­تەستىگى مەشىتتى, ينتەرنات ءۇيىن, ناۋبايحانانى, باق­تيار ارتاەۆ اتىنداعى سپورت كەشەنىن, جازعى بي جانە بالالار ويىنى الاڭىن, قىمىزحانانى, تويحانانى ءوز كۇشتەرىمەن سالعان. سونىمەن قاتار ءبىر ورتالىقتان قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا ورنالاسقان كىتاپحانا, پوشتا, مەديتسينالىق پۋنكت اۋىل كوركى. بۇگىندە مۇندا مادەنيەت ءۇيىن جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. سونداي-اق يزەندىدەگى كوشەلەر, اۋلالار تازالىعى دا قارقارالى­لىق­تار نازارىن اۋدارتتى. ولار ششەر­باكوۆ اۋىلىندا “قايناردىڭ” كۇش-قاراجاتىمەن سالىنعان دارىگەرلىك امبۋلاتوريانى, مەيمانحانانى, قالپىنا كەلتىرىلگەن مادەنيەت ءۇيىن ارالاپ كوردى. وزات ديقاندارعا, مال­شىلارعا تۇرعىن ءۇي تارتۋ ەتىلەتىن, تۇرعىندارعا وتىن, جەم-ءشوپ تەگىن تاراتىلاتىن ءۇردىس قىزىقتىردى. وزدەرىندە ورنالاسقان شارۋاشى­لىق­­تاردىڭ كومەك-قولداۋى ارقىلى گۇل­دەنىپ, وركەندەگەن اتالعان اۋىل­دار بەينەسىن كوزبە-كوز كورۋ قارقا­رالى­لىقتارعا ۇلكەن اسەر ەتتى. بۇل ءۇردىس كو­رىكتى ولكە ىسكەر توپتارىنا ۇلگى بولماق. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى. ەر ەسىمى ەسكەرۋسىز قالمايدى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى اراسىندا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىنەن, شىندىقتى بەتكە ايتقان تۋراشىل­دىعىنان اينىماعان اسىل ازامات ءومىر بويى ۇلتىنا, ەلىنە قالتقىسىز قىز­مەت ەتتى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تەمىر قۇر­ساۋىندا جۇرسە دە قازاق ەلىنىڭ تۇتاس­تىعىن ساقتاپ قالعان كۇرەسكەر­لىك قا­سيەتى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىزداي ەستىلەدى. ونىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ ءبىراز بولىگى قىزىلجار وڭىرىندە ءوتتى. 1948-52 جىلدارى سولتۇستىك قازاق­ستان وب­لىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىن اتقارعان تۇستارى دا ۇلتجان­دىلىق, ادامگەرشىلىك تۇلعاسى ءتىپتى ەرەكشەلەندى. الايدا, ونىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان ادامدار, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى ايتۋلى تۇلعانى ۇلىق­تاۋ, ەسكە الۋ جونىندە تالاي ۇسىنىس جا­سا­عانمەن, ەسىمى بەرتىنگە دەيىن ەس­كە­رىلمەي, ەلەۋسىز قالىپ كەلدى. بيىل باس­تاما جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى­نان قولداۋ تاپتى. جۋىردا ول جۇمىس ىستەگەن بۇرىنعى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى عيماراتىنىڭ قا­بىر­عاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورنا­تىل­دى. ونىڭ اشى­لۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ, مار­قۇمنىڭ ۇلى, تاريح عىلىمدارىىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەس­سورى مۇرات تاشەنوۆ, ەڭبەك ارداگەرى ني­كولاي ساحاروۆ سويلەپ, مەملەكەت ءجا­نە قوعام قايراتكەرى جايلى اڭگىمەلەدى. ءسوز اراسىندا جۇرتشىلىقتىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى №20 قازاق مەكتەبىنە ج.تاشەنوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىشى ءتيىستى ورىندارعا جىبەرىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءومىر ەسقالي, پەتروپاۆل. “جاسىل دەسانتتىڭ” جاقسى باستاماسى جۋىردا شاكارىم اتىنداعى سە­مەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تە­تىندە ەلى­مىزدىڭ شىعىسىندا جاڭادا قۇرىلعان “جاسىل دەسانت” اتتى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىلدى. اتال­عان ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنداعى جيىرما شاقتى جاۋ­ىنگەر وزەن بو­يىمەن جەتى كۇندىك ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقاندىق­تارىن مالىمدەدى. ولار ساپار بارىسىندا وزەن تا­زالىعىن, جاعالاۋداعى توپىراق ق­ۇ­رامىن, اعاشتار مەن وسىمدىكتەر جاي­ىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جالپى ەرتىس بويىنداعى ەكولو­گيالىق احۋالدى زەرتتەپ قايتپاق. وزەن بوي­ىنداعى تازالىقتىڭ ەشقانداي قا­لىپ­قا سايكەس ەمەستىگىن بارشامىز كو­رىپ ءجۇرمىز. بۇگىندە ادامداردىڭ دەما­لىپ وتىرعان جەر­لەرىندە ارتىنا قوقىس قالدىرىپ جۇرە بەرەتىنى داع­دىلى ىسكە اي­نال­عانى وزىمىزگە بەلگىلى. ال پولي­ەتي­لەن پاكەتتەر مەن ءتۇرلى سۋسىندار­دان بوساعان بوتەلكەلەردىڭ جىلدار بويى جاتا بەرەتىنى, ءسويتىپ, ەكو­لوگياعا ورنى تولماس زيان كەل­تىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءسويتىپ, ولار سەمەيدەن وزەن بو­يى­مەن كاتونقاراعاي اۋدانىن بەتكە الىپ ءجۇزىپ كەتتى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ەكسپەديتسيا ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. “جاردەم” قورى كومەككە كەلدى اقسۋ قالاسىنداعى وسى قو­عامدىق قوردىڭ ديرەكتورى انار ايدارحانوۆا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان كەيبىر ادامدارعا ارنايى ورتالىق اشۋدى كوپتەن بەرى ويلاپ جۇرگەن ەكەن. جالپى, قازىر قاي جەردە بولماسىن تۇراقتى مەكەن-جايلارى جوق, كوشەلەردە, ءۇي اۋلالارىندا قاڭعىپ جۇرەتىن جاندار از ەمەس. بۇلاردىڭ وسىنداي كۇي كەشىپ جۇرگەندەرى ءوز الدىنا, بۇل كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا جا­عىمسىز جايلار دا تۋدىرادى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستان­عىسى كەلەتىن حالىق, ارينە, اينالاسىنىڭ تازا, دەنساۋلىعى جاقسى, دۇرىس تۇر­مىس تىرشىلىك كەشەتىن ادامدار­دىڭ بولعانىن قالايدى. ال, كۇل-قوقىستان تا­ماق­تانىپ, ۇيلەردىڭ ءار بۇرى­شىندا تۇنەپ جۇرەتىن قاڭعىباس جانداردان قوعامدى ارىل­­تۋدى, ولاردى ەڭبەككە بەيىمدەپ ءبىر ورتاعا جيناعاندى “جاردەم” اتالاتىن قوعامدىق قور مۇشە­لەرى وسىلاي قولعا الدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى جاپونيا ەلشىلىگىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن ءوتىپ جاتقان “اسىل شوپتەر تا­مىرى” اتتى گرانتتىق باعدارلا­ما­سىنا قا­تىستى. باعدارلاما بويىنشا 87 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندەگى قاراجاتقا قالا ورتالىعىنان ءبىر ءۇيدى ساتىپ الىپ, كۇردەلى جوندەۋ جاساۋعا كىرىسىپ كەتتى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ورىنداۋعا ارنالعان بۇل باستامانى قولداۋعا قالالىق اكىمدىك, “اقسۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز” اتتى قوعامدىق قور قولداۋ كورسەتتى. قازىر انار ايدارحانوۆا كوپتەن بەرى ويلاعان ورتالىق تا اشىلدى. بۇل ءۇيدىڭ ءارى قاراي تۇراقتى جۇمىس جاساپ تۇرۋى ءۇشىن قوعامدىق قورلارمەن قاتار, جاي ادامدار دا قاتىسىپ كومەكتەرىن بەرە الادى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن بۇل ادامداردى ومىرگە قايتا بەيىمدەپ, ەڭبەككە تارتاتىن ورتالىق ءۇشىن “اقسۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز” دەيتىن تاعى ءبىر قوعامدىق قور دا قايى­رىم­دىلىق شاراسىن جاساپ, 1 ميلليون تەڭگەدەي قاراجات ءبولدى. اقسۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى ەرجان راقىمجانوۆتىڭ ايتۋ­ىن­شا, ورازا ايىندا قايى­رىم­دى­لىق جاساۋ, نيەت پەن پەي­ىلگە ساي بولۋ – جاقسىلىق. الداعى ۋا­قىتتا قالالىق اكىمدىك بۇل ور­تا­لىقتى تولىقتاي قام­تامسىز ەتۋ ءۇشىن 4 ميلليون تەڭ­گەدەي قارا­جات قاراستىرماقشى. بۇل قارا­جات ازىق-ت ۇلىك قورىنا, مەدي­تسينالىق كومەك كورسەتۋگە جانە بەيىمدەۋ ورتالىعىندا ەڭ­بەك ەتەتىن ادامدارعا باعىتتا­لادى. سونىمەن قاتار, ەرجان مەلس­­ ۇلى بيىلعى جىلى قارتتار مەن مۇگەدەكتەر ءۇيىنىڭ دە جىلۋ, سۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلىپ, ءبول­مەلەرگە جەلدەتكىشتەر ورنا­تىلىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكە­نىن ايتىپ ءوتتى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.