پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
ءبىز بيىل تمد جانە ازيا ەلدەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتۋدەمىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, تاياۋدا ەلىمىزدە وسى بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى وتەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن زور مارتەبە, سونىمەن قاتار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن ايرىقشا اۋقىمدى شارا بولماق.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىداعى بەيرەسمي كەزدەسۋىن تەلەديداردان تاماشالاپ, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنەن وقىپ, ءتانتى بولدىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونداعى ءسوزى “ۇيىمنىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋى اسا ماڭىزدى” دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى توراعالىعىمىزدىڭ الداعى جارتى جىلدىقتاعى جاۋاپكەرشىلىگى دە مول ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسى كەزەڭدە اتقارىلۋعا ءتيىستى نەگىزگى ءتورت ءمىندەتتىڭ تابىستى ورىندالاتىنىنا يمانداي سەنەمىز. سەبەبى, “بەيرەسمي” اتالعان باس قوسۋدىڭ وزىنە 56 ەلدىڭ مينيسترلەرى, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان جايلاردىڭ بايىپپەن تالقىلانۋى قازاقستاندىق سەنىمنىڭ ايرىقشا قۋاتىن تانىتادى.
قازاقستانعا تاريح ۇلان-عايىر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا جيىرما جىل دا تولماعان ەلىمىز ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قۇرمەتىنە بولەندى. بۇل پرەزيدەنتتىك سارا باعىتتاعى مەملەكەتتىڭ بەدەل تۇعىرىنىڭ بيىكتىگىن ايگىلەپ, بارشامىزدى وسى ەلدىڭ ازاماتى ەكەندىگىمىزگە ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرادى.
بەدەل – بايىپتى ىستەرمەن ءورنەكتەلەدى. جاھاندى ءوزارا ءتۇسىنىستىك احۋالى جاقىنداستىرىپ, شىعىس پەن باتىستىڭ باۋىرمال قاۋىشۋىنا نەگىزدەلگەن يگى ءداستۇرلەر ساباقتاستىعى نىعايعانىن كورۋدەمىز. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ء“بىز ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمى كونتينەنتتىك ايادان الدەقايدا شىعىپ تۇراتىنى تۋرالى تەزيستى دايەكتىلىكپەن جانە بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ەقىۇ قازىردىڭ وزىندە ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋروازيالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمدارىن نىق پايدالانۋدا” دەگەن سوزدەردى ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنداعى “كورفۋ ۇدەرىسىنىڭ” كونسەنسۋستىق سالالارىنىڭ ايقىندالۋى, سوزىلمالى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر فورماتتارىنىڭ دايەكتەلۋى, ەقىۇ-نىڭ تاۋلى قاراباق بويىنشا مينسك توبى تەڭ توراعالارىنىڭ وتىرىسى بەيرەسمي كەزدەسۋگە جالعاس وتكىزىلۋى, قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىستىڭ سالدارى مەن ەل بولاشاعىنا قاتىستى تەرەڭ تالقىلاۋلار توراعالىقتىڭ جۇمىسى قىزۋ ءارى ەكپىندى ءجۇرىپ جاتقاندىعىن ايقىندايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەنىندەي, “جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ەقىۇ-نىڭ وسى زامانعى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋىنە قۋاتتى سەرپىن بەرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ ەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنداعى ءرولىن كۇشەيتەدى”.
الماتى كەزدەسۋى توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسىن ايگىلەدى. ەقىۇ-نىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى العاشقى ءسامميتى قازاقستان توراعالىعى تۇسىندا, بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانى كۇندەرى استانادا وتەتىن بولدى. وسى وقيعاعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مالىمدەمە جاساۋى الداعى ءسامميتتىڭ ادامزات ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ەلباسى: “قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ءمالىمدەمەدەگى استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ “جول كارتاسىن” بەلگىلەپ بەرۋدى كوزدەيدى دەگەن سوزدەر جۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتادى. ويتكەنى, ءوركەندەۋ باعىتىمىزدىڭ قۇبىلنامالىق كارتاسى رەتىندە ەلىمىزدەگى جارقىن ىستەرگە سەرپىن بەرگەن قادام حالىقارالىق ۇعىم رەتىندە يگىلىك توگەتىنى قۋانىشتى. مەن تۋبەركۋلەزگە قارسى رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە “جول كارتاسىنىڭ” شاراپاتى مول ەكەندىگىن بار داۋىسپەن ايتا الامىن.
ەلباسى بارشامىزدىڭ الدىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قويىپ وتىر. مالىمدەمەدە بىلاي دەدى: “استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ءپاتريوتيزمىن بۇرىنعىدان بەتەر نىعايتا تۇسەتىن بولادى. ەندىگى جەردە ونى دايىنداۋ مەن ەڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور”. قارىشتى قادام ۇستىندەگى ەل ازاماتتارى بۇل مىندەتتى دە ابىرويمەن اتقارىپ شىعاتىنى كۇمانسىز.
قايىرلى قۇرمانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى, “قۇرمەت” وردەنىنىڭ يەگەرى.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى.
ەل ابىرويىن اسقاقتاتار شارا
استانادا كەرەمەت ءبىر سامميت وتكەلى جاتىر دەپ ەستىگەندە وي قۇشاعىنا بەرىلدىم. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبىز كىم ەدىك؟ كەڭەس وداعى دەگەن اتاۋدىڭ اياسىندا جاسىرىن تۇراتىنبىز. بۇدان 19 جىل بۇرىن مىڭداعان جىلدار بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. كەلەسى جىلى بوستاندىقتىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. قازاعىمنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كەمەڭگەر ساياساتكەر, ەل بىرلىگى مەن ىنتىماعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدى قازىر بۇكىل الەم تانىپ وتىر.
ەقىۇ-عا باسشىلىق جاساۋ, 11 جىل بويى وتپەي كەلگەن ءسامميتتى استانادا ءوتكىزۋ شىن مانىندە زور مارتەبە, ۇلكەن قۇرمەت. ال سامميت ۇلكەن ىستەرگە جول, الەم حالىقتارى اڭساعان بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماققا باستايتىن ابىرويلى ءىس بولسا كەرەك. ءسامميتتى ەل استاناسىندا وتكىزۋ قازاقستان دەگەن مەملەكەتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا بەرمەك. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن اقمولا پروۆينتسيالدى, كوزگە قوراش شاعىن عانا قالا بولاتىن. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە ەل استاناسى اتاندى. ون جىلدا ەلىمىزدىڭ جۇرەگى ادام تانىماستاي وزگەردى. ال سامميتكە ەلۋدەن استام مەملەكەتتەن قوناق كەلەدى. ارقانىڭ توسىندەگى اسقاقتاعان استانانى كورگەندە ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن قۇرمەتى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ۇلتتىق ناقىشتاعى اسەم عيماراتتار, ەسىل بويىنداعى ءسان تۇزەگەن اسەم تۇرعىن ۇيلەر, باسقا دا قۇرىلىس الاڭدارى قايتالانباس دۇنيەلەر. قىسقاسى, باس-اياعى ون شاقتى جىلدا بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىن تاڭعالدىراتىن عاجايىپ قالا دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىگى مەن ورلىگى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
مامىربەك تۇرعانباەۆ, دەربەس زەينەتكەر, ارداگەر ۇستاز. وسكەمەن.
ۇلى جيىن ۇلى ەلدەردە وتەدى
تاريحتىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىك تىزبەسىنەن تۇرمايتىنى انىق. ەلىمىز تاريحىنىڭ وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن كىرىپتار كۇيگە تۇسكەن شاقتارى مەن الەمدىك دامۋعا اسەر ەتە باستاعان بەدەلدى كەزەڭدەرى بارشامىزعا ايان. عاسىرلارعا سوزىلعان دامۋ ۇدەرىسىمىزدىڭ ەڭ ءبىر جارقىن بەتتەرىن, ارينە, ەل بولىپ, ەگەمەندىككە يە بولعان تاۋەلسىزدىك كەزەڭى قۇرايدى.
ورىن العان وقيعالاردىڭ اۋقىمى مەن ىشكى مازمۇنىنا قاراپ باعالاعاندا عاسىرلارعا تاتيتىن تاۋەلسىزدىك كەزەڭى جەتىستىكتەرگە تولى بولسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى وتە ۇلكەن وقيعا بولدى. توراعالىق ەتكەن وسى ۋاقىتتار ىشىندە ەل باسشىلىعى ۇيىم بەدەلى ارقاسىندا پايدا بولعان بىرنەشە قايشىلىقتاردىڭ بابىن تاۋىپ, ارناسىنا تۇسىرە ءبىلدى, ياعني ساليقالى ۇيىمعا ساي سالماقتى باسشىلىق قىرىن تانىتتى.
سوندىقتان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا وسى اسا ءىرى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ جونىندە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداعاندىعى تۋرالى مالىمدەمەسى تۇسىنە بىلگەنگە شىن قۋاناتىن وقيعا دەپ بىلەمىز. نەگە دەسەڭىز, قازاق ەلى تمد ەلدەرى, ازيا مەملەكەتتەرى, قالا بەردى مۇسىلمان جانە تۇركى الەمى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمعا باسشىلىق جاساسا, اراعا ون ءبىر جىل سالىپ ۇيىمنىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزگەلى وتىر. ۇيىمعا مۇشە 56 جانە ەقىۇ-نىڭ ارىپتەس 12 ەلىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى باس قوساتىن بۇل ۇلى جيىنعا ەلىمىزدىڭ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتوراعالىق ەتۋى حالىقارالىق ارەنادا ابىرويىمىزدى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاتا تۇسەرى انىق. ەندەشە, بۇل جەتىستىككە نەگە قۋانباسقا, نەگە ماقتانىش تۇتپاسقا؟ ويتكەنى, ءوز ەلىمىزدە ءوزىمىز كىرىپتار بولعان, ءوز تورىمىزگە ءوزىمىز شىعا الماعان شاقتارىمىز ۇمىت بولاتىنداي كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق قوي.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ ءاربىر باسپالداعىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەوريالىق تۇجىرىمدارىمەن, سىندارلى ساياساتىمەن جانە قاجىرلى ساياسي قىزمەتىمەن قابىسىپ جاتقان, ءبىرتۇتاس دامۋ ۇدەرىسى دەپ اتاۋعا بولادى. مەملەكەتىمىزدىڭ ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى تۋرالى, استانا ءسامميتى تۋرالى باتىل ۇسىنىستارعا الپاۋىت مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قۇلاي كەلىسە سالماعاندىعى ايتپاسا دا بەلگىلى. بۇل كەلىسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپ جىلداردان بەرگى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, الەمدىك تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ساياسي قىزمەتىنىڭ, جاس مەملەكەتتى الەمگە تانىتقان تاباندىلىعىنىڭ, دۇرىس جۇرگىزىلگەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى جەكە بەدەلىنىڭ جەڭىستى جەتىستىگى. قازاق حالقىنىڭ “تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى” كەتەدى دەگەن عاجايىپ قاعيداتتى ۇستانعان اۋىزبىرلىگى مەن دارابوز دانالىعى.
قايرات نۇرمانبەتوۆ, م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. جامبىل وبلىسى.
تاريح جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتىن وتكىزۋگە بايلانىستى مالىمدەمەسىندە ايتىلعان وي-پىكىرلەر كوكەيگە قونىمدى, كوڭىلىمىزدەن شىقتى. الەمدە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى ۇدايى تىڭ باستامالار كوتەرىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ بۇل ءمالىمدەمەسىندە سامميتتە وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تالقىلاناتىنى انىق ايتىلعان. مارتەبەلى جيىندا ىرگەدەگى كورشىمىز قىرعىزستانداعى تەرەڭ ساياسي داعدارىستى, اۋعانستانداعى جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋ جانە ارال پروبلەمالارىن شەشۋگە باسىمدىلىق بەرىلۋىنىڭ ءوزى ءسامميتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەرى ءسوزسىز. بۇل جيىندا ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس ماسەلەسى دە تالقىلاناتىن بولادى. بۇل قازىرگى تاڭدا ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە ەكەنىن بىلەمىز. ياعني, بۇل سامميتتەن كۇتەرىمىز كوپ.
“استانادا حالىقارالىق ومىردەگى ەڭ باستى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرىن وتكىزۋ فاكتىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ قانا قويمايدى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن پاتريوتيزمىن بۇرىنعىدان بەتەر نىعايتا تۇسەدى”, – دەدى ەلباسى ەقىۇ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى مالىمدەمەسىندە.
قازاقستان الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءوزىنىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە ۇمتىلۋشىلىق باستاماسىن باياندى ەتۋ جولىندا تاعى ءبىر ۇلكەن ءىس تىندىرۋعا باعىت ۇستاۋدا. اراعا ون ءبىر جىل سالىپ ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا ءسامميتتىڭ وتكىزىلەتىنى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرىپ وتىرعانى شىندىق. ءبىز ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى بەدەلى مەن تولاعاي تابىسىنا ماقتانىپ قانا قويماي, ەلدەگى ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ, دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ نىعايۋىنا ارقايسىمىز ءوزىمىزدىڭ حال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.
ەلدىڭ تاريحي جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىن مۇنداي ماڭىزدى وقيعالار كۇندە بولىپ جاتقان جوق. سوندىقتان بۇل ماقتانىش قانا ەمەس, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە. سەبەبى, بۇرىن جاقسى جاعىنان تانىلىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ بۇل قادامىنا ۇيىمعا مۇشە 56 ەل عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى كوز تىگىپ, قۇلاق ءتۇرىپ وتىر. الەمدىك وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باستاماشىل بولىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدەن بۇل باعىتتا قايتارىمدى شارۋالار كۇتەتىنى دە راس. كوپ ۇلتتى ەلىمىزدەگى تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ ۇلگىسى ىلگەرى كۇندەرگە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. ال بۇل تورتكۇل دۇنيەگە توبە بي بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بەدەلىنە دەگەن قۇرمەت سەزىممەن قاراۋعا العىشارت جاسايدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى وڭ ناتيجەلەردى, تىڭ تابىستاردى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستا قارايتىنىمىز سوندىقتان. ونى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە انىق كورىپ وتىرمىز. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا”, “اۋىز سۋ”, “بالاپان” باعدارلامالارى بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىساندار, قۋاڭشىلىققا بايلانىستى ۇكىمەتتەن ءبولىنىپ جاتقان قارجىلار سونداي كولداۋ-كومەكتىڭ ءبىر پاراسى عانا. ءمارتوك اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ كەلەدى. اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورە باستادى. بۇل كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ۇيىقتاساڭ تۇسكە دە كىرمەيتىن يگىلىك ەدى.
ءشامىل سارينوۆ, مارتوك اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنىڭ باستىعى.
اقتوبە وبلىسى.
(قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ
بىرلەسكەن وتىرىسىندا سويلەنگەن سوزدەن).
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىداعى بەيرەسمي كەزدەسۋىن تەلەديداردان تاماشالاپ, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنەن وقىپ, ءتانتى بولدىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونداعى ءسوزى “ۇيىمنىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋى اسا ماڭىزدى” دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى توراعالىعىمىزدىڭ الداعى جارتى جىلدىقتاعى جاۋاپكەرشىلىگى دە مول ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسى كەزەڭدە اتقارىلۋعا ءتيىستى نەگىزگى ءتورت ءمىندەتتىڭ تابىستى ورىندالاتىنىنا يمانداي سەنەمىز. سەبەبى, “بەيرەسمي” اتالعان باس قوسۋدىڭ وزىنە 56 ەلدىڭ مينيسترلەرى, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان جايلاردىڭ بايىپپەن تالقىلانۋى قازاقستاندىق سەنىمنىڭ ايرىقشا قۋاتىن تانىتادى.
قازاقستانعا تاريح ۇلان-عايىر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا جيىرما جىل دا تولماعان ەلىمىز ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قۇرمەتىنە بولەندى. بۇل پرەزيدەنتتىك سارا باعىتتاعى مەملەكەتتىڭ بەدەل تۇعىرىنىڭ بيىكتىگىن ايگىلەپ, بارشامىزدى وسى ەلدىڭ ازاماتى ەكەندىگىمىزگە ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرادى.
بەدەل – بايىپتى ىستەرمەن ءورنەكتەلەدى. جاھاندى ءوزارا ءتۇسىنىستىك احۋالى جاقىنداستىرىپ, شىعىس پەن باتىستىڭ باۋىرمال قاۋىشۋىنا نەگىزدەلگەن يگى ءداستۇرلەر ساباقتاستىعى نىعايعانىن كورۋدەمىز. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ء“بىز ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمى كونتينەنتتىك ايادان الدەقايدا شىعىپ تۇراتىنى تۋرالى تەزيستى دايەكتىلىكپەن جانە بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ەقىۇ قازىردىڭ وزىندە ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋروازيالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمدارىن نىق پايدالانۋدا” دەگەن سوزدەردى ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنداعى “كورفۋ ۇدەرىسىنىڭ” كونسەنسۋستىق سالالارىنىڭ ايقىندالۋى, سوزىلمالى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر فورماتتارىنىڭ دايەكتەلۋى, ەقىۇ-نىڭ تاۋلى قاراباق بويىنشا مينسك توبى تەڭ توراعالارىنىڭ وتىرىسى بەيرەسمي كەزدەسۋگە جالعاس وتكىزىلۋى, قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىستىڭ سالدارى مەن ەل بولاشاعىنا قاتىستى تەرەڭ تالقىلاۋلار توراعالىقتىڭ جۇمىسى قىزۋ ءارى ەكپىندى ءجۇرىپ جاتقاندىعىن ايقىندايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەنىندەي, “جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ەقىۇ-نىڭ وسى زامانعى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋىنە قۋاتتى سەرپىن بەرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ ەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنداعى ءرولىن كۇشەيتەدى”.
الماتى كەزدەسۋى توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسىن ايگىلەدى. ەقىۇ-نىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى العاشقى ءسامميتى قازاقستان توراعالىعى تۇسىندا, بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانى كۇندەرى استانادا وتەتىن بولدى. وسى وقيعاعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مالىمدەمە جاساۋى الداعى ءسامميتتىڭ ادامزات ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ەلباسى: “قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ءمالىمدەمەدەگى استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ “جول كارتاسىن” بەلگىلەپ بەرۋدى كوزدەيدى دەگەن سوزدەر جۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتادى. ويتكەنى, ءوركەندەۋ باعىتىمىزدىڭ قۇبىلنامالىق كارتاسى رەتىندە ەلىمىزدەگى جارقىن ىستەرگە سەرپىن بەرگەن قادام حالىقارالىق ۇعىم رەتىندە يگىلىك توگەتىنى قۋانىشتى. مەن تۋبەركۋلەزگە قارسى رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە “جول كارتاسىنىڭ” شاراپاتى مول ەكەندىگىن بار داۋىسپەن ايتا الامىن.
ەلباسى بارشامىزدىڭ الدىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قويىپ وتىر. مالىمدەمەدە بىلاي دەدى: “استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ءپاتريوتيزمىن بۇرىنعىدان بەتەر نىعايتا تۇسەتىن بولادى. ەندىگى جەردە ونى دايىنداۋ مەن ەڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور”. قارىشتى قادام ۇستىندەگى ەل ازاماتتارى بۇل مىندەتتى دە ابىرويمەن اتقارىپ شىعاتىنى كۇمانسىز.
قايىرلى قۇرمانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى, “قۇرمەت” وردەنىنىڭ يەگەرى.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى.
ەل ابىرويىن اسقاقتاتار شارا
استانادا كەرەمەت ءبىر سامميت وتكەلى جاتىر دەپ ەستىگەندە وي قۇشاعىنا بەرىلدىم. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبىز كىم ەدىك؟ كەڭەس وداعى دەگەن اتاۋدىڭ اياسىندا جاسىرىن تۇراتىنبىز. بۇدان 19 جىل بۇرىن مىڭداعان جىلدار بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. كەلەسى جىلى بوستاندىقتىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. قازاعىمنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كەمەڭگەر ساياساتكەر, ەل بىرلىگى مەن ىنتىماعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدى قازىر بۇكىل الەم تانىپ وتىر.
ەقىۇ-عا باسشىلىق جاساۋ, 11 جىل بويى وتپەي كەلگەن ءسامميتتى استانادا ءوتكىزۋ شىن مانىندە زور مارتەبە, ۇلكەن قۇرمەت. ال سامميت ۇلكەن ىستەرگە جول, الەم حالىقتارى اڭساعان بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماققا باستايتىن ابىرويلى ءىس بولسا كەرەك. ءسامميتتى ەل استاناسىندا وتكىزۋ قازاقستان دەگەن مەملەكەتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا بەرمەك. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن اقمولا پروۆينتسيالدى, كوزگە قوراش شاعىن عانا قالا بولاتىن. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە ەل استاناسى اتاندى. ون جىلدا ەلىمىزدىڭ جۇرەگى ادام تانىماستاي وزگەردى. ال سامميتكە ەلۋدەن استام مەملەكەتتەن قوناق كەلەدى. ارقانىڭ توسىندەگى اسقاقتاعان استانانى كورگەندە ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن قۇرمەتى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ۇلتتىق ناقىشتاعى اسەم عيماراتتار, ەسىل بويىنداعى ءسان تۇزەگەن اسەم تۇرعىن ۇيلەر, باسقا دا قۇرىلىس الاڭدارى قايتالانباس دۇنيەلەر. قىسقاسى, باس-اياعى ون شاقتى جىلدا بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىن تاڭعالدىراتىن عاجايىپ قالا دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىگى مەن ورلىگى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
مامىربەك تۇرعانباەۆ, دەربەس زەينەتكەر, ارداگەر ۇستاز. وسكەمەن.
ۇلى جيىن ۇلى ەلدەردە وتەدى
تاريحتىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىك تىزبەسىنەن تۇرمايتىنى انىق. ەلىمىز تاريحىنىڭ وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن كىرىپتار كۇيگە تۇسكەن شاقتارى مەن الەمدىك دامۋعا اسەر ەتە باستاعان بەدەلدى كەزەڭدەرى بارشامىزعا ايان. عاسىرلارعا سوزىلعان دامۋ ۇدەرىسىمىزدىڭ ەڭ ءبىر جارقىن بەتتەرىن, ارينە, ەل بولىپ, ەگەمەندىككە يە بولعان تاۋەلسىزدىك كەزەڭى قۇرايدى.
ورىن العان وقيعالاردىڭ اۋقىمى مەن ىشكى مازمۇنىنا قاراپ باعالاعاندا عاسىرلارعا تاتيتىن تاۋەلسىزدىك كەزەڭى جەتىستىكتەرگە تولى بولسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى وتە ۇلكەن وقيعا بولدى. توراعالىق ەتكەن وسى ۋاقىتتار ىشىندە ەل باسشىلىعى ۇيىم بەدەلى ارقاسىندا پايدا بولعان بىرنەشە قايشىلىقتاردىڭ بابىن تاۋىپ, ارناسىنا تۇسىرە ءبىلدى, ياعني ساليقالى ۇيىمعا ساي سالماقتى باسشىلىق قىرىن تانىتتى.
سوندىقتان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا وسى اسا ءىرى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ جونىندە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداعاندىعى تۋرالى مالىمدەمەسى تۇسىنە بىلگەنگە شىن قۋاناتىن وقيعا دەپ بىلەمىز. نەگە دەسەڭىز, قازاق ەلى تمد ەلدەرى, ازيا مەملەكەتتەرى, قالا بەردى مۇسىلمان جانە تۇركى الەمى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمعا باسشىلىق جاساسا, اراعا ون ءبىر جىل سالىپ ۇيىمنىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزگەلى وتىر. ۇيىمعا مۇشە 56 جانە ەقىۇ-نىڭ ارىپتەس 12 ەلىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى باس قوساتىن بۇل ۇلى جيىنعا ەلىمىزدىڭ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتوراعالىق ەتۋى حالىقارالىق ارەنادا ابىرويىمىزدى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاتا تۇسەرى انىق. ەندەشە, بۇل جەتىستىككە نەگە قۋانباسقا, نەگە ماقتانىش تۇتپاسقا؟ ويتكەنى, ءوز ەلىمىزدە ءوزىمىز كىرىپتار بولعان, ءوز تورىمىزگە ءوزىمىز شىعا الماعان شاقتارىمىز ۇمىت بولاتىنداي كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق قوي.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ ءاربىر باسپالداعىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەوريالىق تۇجىرىمدارىمەن, سىندارلى ساياساتىمەن جانە قاجىرلى ساياسي قىزمەتىمەن قابىسىپ جاتقان, ءبىرتۇتاس دامۋ ۇدەرىسى دەپ اتاۋعا بولادى. مەملەكەتىمىزدىڭ ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى تۋرالى, استانا ءسامميتى تۋرالى باتىل ۇسىنىستارعا الپاۋىت مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قۇلاي كەلىسە سالماعاندىعى ايتپاسا دا بەلگىلى. بۇل كەلىسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپ جىلداردان بەرگى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, الەمدىك تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ساياسي قىزمەتىنىڭ, جاس مەملەكەتتى الەمگە تانىتقان تاباندىلىعىنىڭ, دۇرىس جۇرگىزىلگەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى جەكە بەدەلىنىڭ جەڭىستى جەتىستىگى. قازاق حالقىنىڭ “تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى” كەتەدى دەگەن عاجايىپ قاعيداتتى ۇستانعان اۋىزبىرلىگى مەن دارابوز دانالىعى.
قايرات نۇرمانبەتوۆ, م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. جامبىل وبلىسى.
تاريح جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتىن وتكىزۋگە بايلانىستى مالىمدەمەسىندە ايتىلعان وي-پىكىرلەر كوكەيگە قونىمدى, كوڭىلىمىزدەن شىقتى. الەمدە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى ۇدايى تىڭ باستامالار كوتەرىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ بۇل ءمالىمدەمەسىندە سامميتتە وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تالقىلاناتىنى انىق ايتىلعان. مارتەبەلى جيىندا ىرگەدەگى كورشىمىز قىرعىزستانداعى تەرەڭ ساياسي داعدارىستى, اۋعانستانداعى جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋ جانە ارال پروبلەمالارىن شەشۋگە باسىمدىلىق بەرىلۋىنىڭ ءوزى ءسامميتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەرى ءسوزسىز. بۇل جيىندا ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس ماسەلەسى دە تالقىلاناتىن بولادى. بۇل قازىرگى تاڭدا ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە ەكەنىن بىلەمىز. ياعني, بۇل سامميتتەن كۇتەرىمىز كوپ.
“استانادا حالىقارالىق ومىردەگى ەڭ باستى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرىن وتكىزۋ فاكتىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ قانا قويمايدى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن پاتريوتيزمىن بۇرىنعىدان بەتەر نىعايتا تۇسەدى”, – دەدى ەلباسى ەقىۇ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى مالىمدەمەسىندە.
قازاقستان الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءوزىنىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە ۇمتىلۋشىلىق باستاماسىن باياندى ەتۋ جولىندا تاعى ءبىر ۇلكەن ءىس تىندىرۋعا باعىت ۇستاۋدا. اراعا ون ءبىر جىل سالىپ ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا ءسامميتتىڭ وتكىزىلەتىنى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرىپ وتىرعانى شىندىق. ءبىز ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى بەدەلى مەن تولاعاي تابىسىنا ماقتانىپ قانا قويماي, ەلدەگى ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ, دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ نىعايۋىنا ارقايسىمىز ءوزىمىزدىڭ حال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.
ەلدىڭ تاريحي جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىن مۇنداي ماڭىزدى وقيعالار كۇندە بولىپ جاتقان جوق. سوندىقتان بۇل ماقتانىش قانا ەمەس, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە. سەبەبى, بۇرىن جاقسى جاعىنان تانىلىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ بۇل قادامىنا ۇيىمعا مۇشە 56 ەل عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى كوز تىگىپ, قۇلاق ءتۇرىپ وتىر. الەمدىك وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باستاماشىل بولىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدەن بۇل باعىتتا قايتارىمدى شارۋالار كۇتەتىنى دە راس. كوپ ۇلتتى ەلىمىزدەگى تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ ۇلگىسى ىلگەرى كۇندەرگە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. ال بۇل تورتكۇل دۇنيەگە توبە بي بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بەدەلىنە دەگەن قۇرمەت سەزىممەن قاراۋعا العىشارت جاسايدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى وڭ ناتيجەلەردى, تىڭ تابىستاردى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستا قارايتىنىمىز سوندىقتان. ونى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە انىق كورىپ وتىرمىز. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا”, “اۋىز سۋ”, “بالاپان” باعدارلامالارى بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىساندار, قۋاڭشىلىققا بايلانىستى ۇكىمەتتەن ءبولىنىپ جاتقان قارجىلار سونداي كولداۋ-كومەكتىڭ ءبىر پاراسى عانا. ءمارتوك اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ كەلەدى. اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورە باستادى. بۇل كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ۇيىقتاساڭ تۇسكە دە كىرمەيتىن يگىلىك ەدى.
ءشامىل سارينوۆ, مارتوك اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنىڭ باستىعى.
اقتوبە وبلىسى.
