ەر ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماسىن

ايتايىن دەگەنىم... قازاق حالقى ەجەلدەن ادامنىڭ ەلگە, جەرگە جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدەگى جاقسى قاسيەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى. اسىرەسە, قارت ادامداردى جاسىن سىيلاۋمەن قاتار, ولاردىڭ ءومىر جولىندا ەل مەن جەر ءۇشىن جاساعان جاقسى ىستە­رىن, بيىك جەتىستىكتەرىن ۇرپاقتارعا ۇلگى قىلىپ ءارى ولاردىڭ ەسىمدەرىن ارداق تۇتىپ, ارقاشاندا قۇرمەتتىڭ تورىنەن ورىن بەرىپ وتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان باسشى­لىعى دا بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرىنەن وسىنى تالاپ ەتىپ, جاق­سىلاردىڭ جاقسى­لىعىن ەشقاشان ۇمىتتىرماي كە­لەدى. وسىنىڭ ءوزى دە ەلىمىز ءبىرتۇ­تاستىعىنىڭ ءبىر كەپىلى. وسىنىڭ ءوزى دە پرەزيدەنت ن.نا­زار­باەۆتىڭ حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ وتىرعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى. ءويت­كەنى, ول قازاقستان ءۇشىن ايرىق­شا ەڭبەك سىڭىرگەن بارلىق حالىقتىڭ وكىلدەرىن دە ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي, الالاماي, بىردەي قۇر­مەت كورسەتۋدى ارقاشاندا ۇمىت­پاي­دى. باراەۆ, كوستەنكو, برۋسيلوۆ­سكي, گۋميلەۆ, ت.س.س. ءتۇرلى حالىق­تار­دىڭ وكىلدەرىنە قازاقتىڭ اتاقتى ادامدارىمەن بىرگە قازاق ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن توردەن ورىن بەرىلگەن. ال كەيدە جاقسىنى باعالاماي, ءوزى­ جوقتىڭ كوزى جوق دەگەندەي, كو­ڭىل­دەن دە ءوشىرىپ, ەسىمىن اۋىزعا الۋ­دىڭ ءوزىن ارتىق سانايتىن قاي­ىر­سىز شەنەۋنىكتەر دە ارامىزدا كەز­دەسىپ قالادى. وسى ورايدا قارا­عان­دى قالاسىندا ورىن الىپ كەلە جاتقان مىنا ءبىر سوراقىلىقتى ايتقىمىز كەلەدى. ءتۇسىپ كۇزەمباەۆ – اتاقتى شاح­تەر, قازاق ۇلدارىنىڭ قانداي قي­ىن­دىقتى دا وزگەلەردەن كەم قالماي كوتەرە الاتىن مىقتىلىعىن دالەل­دە­گەن ۇلتتىق ماقتانىشتارى­مىز­دىڭ ءبىرى. ول ءوزىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. سول وڭىردە ەڭبەك ەرى اتاعىن العاشقى بولىپ العانداردىڭ ءبىرى. راس, كەڭەس وداعى تۇسىندا تۇسەكەڭنىڭ ەسى­مى ەرتە باستان ۇلگى ەتىلىپ, ەڭبەگى وڭدى باعالاندى. قاراعاندىدا ت.كۇزەمباەۆ پەن تاعى دا سونداي ەڭبەك ەرى گ.كوستەنكو اتىنداعى شاحتا, كوشە, ت.ت. بار. ولاردىڭ ەس­ىم­دەرى جاڭعىرىپ, اۋىزدان ءتۇس­پەي­دى. قانداي تاماشا! ال... كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ ءومىر­د­ەن وتكەن, ءدال ت.كۇزەمباەۆ سي­ياق­تى ەڭبەك ەرى, ءدال سونداي كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتا­تى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن شاحتەرى, ءتىپتى, 1970 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار پالاتاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتو­راعاسى بولىپ سايلانعان ەسەن­جول زاليەۆتىڭ اتى اۋىزعا دا الىن­بايدى. نەگە؟ ويتكەنى, ەسەنجول اعا قايتىس بولعان 2003 جىلدارى قاراعاندى قالاسىن يۋ.ليتۆينوۆ دەگەن قاي­ىرسىز اكىم باسقارعان. قايىرسىز دەپ وتىرعان سەبەبىمىز ەسەنجول زاليەۆتىڭ ەسىمىمەن ءبىر كوشەنى اتايىق, ەردىڭ ەسىمى ۇمى­تىل­ماسىن دەگەن قاراعاندىلىق ارداگەر شاحتەرلەردىڭ, تۋعان-تۋىس­تارىنىڭ ءوتىنىشىن ول اياقسىز قالدىرعان. سونداعى سىلتاۋى كوشە اتىن اۋىستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش كوپ دەيدى. جاۋاپ حاتتى تولىعىراق كەل­تىرەتىن بولساق: “...يمەيۋتسيا منو­جەس­تۆو زاياۆ­لەني ي وبراششەني و پري­سۆوەني يمەن زاسلۋجەننىح ليۋ­دەي ۋليتسام گورودا...”. ارينە, ليت­ۆينوۆ تا, حاتتى دايىنداعان تاعى ءبىر سەزىمسىز شەنەۋنىك ن.شاماەۆ دەگەن دە ەسەنجول زاليەۆتىڭ ەڭبەگى­نىڭ ەرەن ەكەنىن ۇعىپ تۇرعان جوق. ولار ءۇشىن ەسەنجول اعا قاتارداعى, كوپ ايتىلاتىن “زاسلۋجەننىە ليۋ­دي” دەگەن تىزىمگە ەنەتىندەردىڭ ءبىرى عا­نا. مۇنداي نەمقۇرايدىلىق ەل­دىڭ, جەردىڭ بولاشاعىنا پىسقىر­ماي­تىن شەنەۋنىكتەرگە ءتان بولسا كەرەك. ال باجايلاپ قاراساق, ەسەنجول زاليەۆ ءوزىن قۇرمەتتى ادامدار قاتا­رىنا 1943 جىلدان باستاپ, 1983 جىل­عا دەيىن 40 جىل بويى قارا جەر­دىڭ استىنا ءتۇسىپ, كوردەي شاح­تا­دا كومىردىڭ قارا شاڭىن جۇتا ءجۇ­رىپ, موينىنداعى مىندەتىن تەك ابى­روي بيىگىندە اتقارۋىنىڭ ارقا­سىن­دا عانا قوسقان جان ەمەس پە؟ ول وزىنە بەرىلگەن جوعارى اتاقتاردى اقشاعا ساتىپ العان جوق, ادال ەڭبەگىمەن الدى. تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ول ءوزىنىڭ ۇلتىنىڭ دا اتىن شى­عار­دى. ونىڭ تەر توگىپ وندىرگەن كومىرى بالاباقشالاردى, مەك­تەپتەردى, اۋرۋحانالاردى جىلى­تۋ­مەن قاتار, ەلەكتر قۋاتىن ارتتى­رىپ, ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ورلە­ۋىنە جول اشتى. وسى كۇنى كەيبىر كەكىرت شەنەۋ­نىكتەر ەڭبەك ادامىن ارداقتاۋدىڭ, ولاردى ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتى شامالى دەيتىن بولىپتى. ولاردىڭ ويىنشا ادام جۇمىستى جاقسى ىستەسە ءوزى ءۇشىن, اقشانى كوپ تابۋ ءۇشىن, ءسويتىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ىستەيدى. ولار دۇنيەنىڭ ءبارىن اقشامەن عانا ولشەيتىن وزدەرىنىڭ ورەسىنىڭ تار شەڭبەرىنە سالاتىن بولىپتى. ال شىنىندا سولاي ما؟.. ءار ادام ءوز ورنىندا بەكىتىلىپ بەرىلگەن مىندەتىن, تاپسىرىلعان جۇمىسىن جاقسى اتقارسا, ول سايىپ كەلگەندە, ەلدىڭ ەڭسەسىن, ەكونومي­كا­لىق قۋاتىن ارتتىراتىن امال ەمەس پە؟ ەلباسى ن.نازارباەۆ قا­زاق­ستاننىڭ العاشقى ەڭبەك ەرى اتا­عىن دا قاراپايىم ەڭبەك ادام­دارىنا بەرگەن سەبەبى دە سول ەمەس پە؟ جوعارىدا ءبىز ليتۆينوۆتىڭ جا­ۋابىنىڭ جارتىسىن عانا كەلتىردىك. ول ءوزىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋ­اپ­كەرشىلىگىن تۇسىنبەي, سۇيكەي سالعان جاۋابىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, جارايدى ەندى, قويمادىڭدار عوي دەگەن سەكىلدى پيعىلمەن: “پرەدلا­گايۋ ۋستانوۆيت مەموريالنۋيۋ دوس­كۋ نا زداني دوما, گدە ون پرو­جي­ۆال. دليا چەگو نەوبحوديمو حودا­تاي­ستۆو وت ۆاشەگو يمەني يلي وبششەس­تۆەن­نوي ورگانيزاتسي, تاكجە وپرە­دەليت زا سچەت كاكيح سرەدستۆ بۋدەت يزگوتوۆلەنا مەموريالنايا دوسكا” دەپ شالقايادى. ەستەلىك تاقتانىڭ وزىنە شىعىن شىعارعىسى جوق شەنەۋنىكتىڭ “مىر­زالىعىندا” شەك جوق ەكەنى اي­قىن كورىنەدى. بۇل, جاۋاپ 2003 جىل­دىڭ اياعىندا كەلگەن. بۇل قۇ­دايعا شۇكىر, ەلدىڭ ەڭسەسى ابدەن كوتەرىلگەن, بيۋدجەتتەردىڭ تەسىگى بۇتىندەلگەن ۋاقىت. سونىڭ وزىندە قايىرسىز شەنەۋنىك قاراعاندىلىق حاس باتىردى قۇرمەتتەۋگە قارابا­قىر شىعارعىسى كەلمەي تۇر. كە­زىندە سول قاراعاندىنىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارىپ, بۇكىل الەمگە تانىتقان ە.زاليەۆ سەكىلدى ەرلەر ەمەس پە ەدى؟ بىراق ونى ءبىلۋ ليت­ۆي­نوۆقا كەرەك ەمەس, ويتكەنى, مۇن­دايلار ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلامايدى. شاحتەرلەر قالاسىندا, ياعني ءوزىنىڭ ءتول شاھارىندا ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرىپ, 13 جاسىنان شاحتاعا ءتۇسىپ, ءوز ەڭبەگىمەن ۇلكەن اتاقتارعا جەتكەن ادام وسى دەپ جاستارعا ۇلگى ەتسە, ولاردىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىرازى وي­لانىپ, تەك زاڭگەر نەمەسە ەكونو­ميست بولماي-اق جاقسى اتتى ازامات بو­لۋعا بولادى ەكەن-اۋ دەپ ويلانا­تىنىن ول قاپەرىنە دە المايدى. ءبىز قاراعاندىنىڭ قازىرگى باس­شىلىعى دۇرىس شەشىم قابىلداپ, ەردىڭ ەسىمىن ەسكەرۋدە بىلىكتىلىك تانىتادى عوي دەپ سەنەمىز. جاقسىباي سامرات, قاراعاندى.