اتا-بابالارىمىزدىڭ ورىندالعان اسىل ارمانى

اتا زاڭ ايشىقتارى اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن سالعان ءباھادۇر با­تىر بابالارىمىزدىڭ كەيبىر قاسيەتتى قاعيدا­لارىنا سۇيەنىپ ءسوز باستاساق, كەنەسارى باتىر باسىن الدىراردا قاس جاۋلارىنا قاسقايا قاراپ تۇرىپ: “مەنىڭ ولگەنىمدى ەلىمنىڭ ولگەنى دەپ ويلاماڭدار!” – دەپتى. ال ابىلاي حان قايتىس بو­لا­رىندا ءۇش ارمانىم بار دەگەن ەكەن. ءبىرىن­شىسى, شاھار تۇرعىزا المادىم. ەكىنشىسى – قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەرىم بولا تۇرا, تۇراقتى اسكەر قۇرا المادىم. ۇشىنشىدەن, وتىز ۇلىم بولا تۇرا, ەلىمنىڭ باسىن تولىق قۇراي المادىم”, – دەپ ارمانداپ “اھ” ۇرعان ەكەن. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, تاۋكە حاننىڭ “جەتى جارعىسى” دە­گەن اتاۋعا يە اسا باعالى اتا زاڭداردىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بەتكە ۇستار بي-شەشەندەرى جەر داۋىن دا, جەسىر داۋىن دا شەشىپ, قازاق بيلەرى بەرىگە دەيىن وسى ەرەجەلەردى العا تارتىپ كەلگەنى تاريحي شىندىق. اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان اۋزى دۋا­لى باتىر بابالارىمىزدىڭ قاعيدالارىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا زامانىمىز جاق­سارعان سايىن ۇلت ۇستانىمىن, مەملەكەت كەل­بەتىن ايشىقتايتىن اتا زاڭىمىزعا ارتىلار جۇك اۋىر. سوندىقتان دا اتا زاڭ ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىمەن قۇندى ەكەندىگىن ءبىز بۇگىندە موي­ىن­داۋىمىز كەرەك جانە بارشامىزعا زور جاۋاپ­كەر­شىلىك مىندەت جۇكتەيتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. قازىرگى كەزدە ءوزىن وركەنيەتتى مەملەكەت سانايتىن ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوز نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسياسىنىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كوپتەگەن عاسىرلار بويىنا ءار ءتۇرلى باسقارۋ نىسانىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەندىگى ادامزات تاريحىندا بارشاعا ايان. بۇرىن كەڭەس­تىك مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان ەلىمىز ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا, ۋاقىت تالابىنا وراي, قۇقىق­تىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن 1995 جى­لى دەربەس كونستيتۋتسياسىن قايتا قابىلدادى. ەندى, مىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ 15 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىر. وسى جىل­دار ىشىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە كوز جىبەرسەك, بۇدان ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىز دەموكراتيالىق دامۋ­دىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. كونستي­تۋ­تسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس, قازىرگى تاڭدا ەلىمىز پرەزيدەنتتىك باس­قا­رۋدان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋعا اۋىستى. قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيا­لاردىڭ دا ماڭىزى مەن ءرولى كۇشەيە ءتۇستى. نەگىزگى زاڭ رەتىندە كونستيتۋتسيا مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ اراسىن ءوزارا رەتتەيتىن مەم­لەكەتىمىزدىڭ زاڭناماسىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ تا­بىلادى. كونستيتۋتسيا وزگە زاڭداردىڭ اراسىندا ءبىر-بىرىمەن قاراما-قايشىلىقتار تۋماس ءۇشىن جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارى بۇزىلماس ءۇشىن اسا قاجەت. كونستيتۋتسيا ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ ءوزارا قاتىناسىن, قوعامنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى سالالارىن مەملەكەتپەن رەتتەۋدىڭ شەگىن جانە سيپاتىن انىقتايدى. ەڭ باستىسى, كونستيتۋتسيا ءاربىر ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىنىڭ, ولاردىڭ ابىرويىنىڭ جانە قادىر-قاسيەتىنىڭ كەپىلى بولماق. كونستيتۋتسيا قۇ­قىق­تىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتكە جات­قى­زىلعان كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىندا جانە دامۋىندا زور رولگە يە. ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ ماڭىزى وتە زور, سوندىقتان ونىڭ باستاۋ الاتىن قاعي­دالارى مەن باعىتتارى, نىسانى مەن قىزمەتى, ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرى مەن فۋنكتسيا­لارى ارنايى بەكىتىلگەن. قازىرگى قۇقىقتىق مەملەكەت – بۇل مەم­لەكەتتىك بيلىك, تىكەلەي مەملەكەتتىك جانە وكى­لەتتى ورگاندار ارقىلى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇل­عالاردىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى جانە زاڭدى مۇددەلەرى قامتاماسىز ەتىلگەن دەمو­كراتيالىق مەملەكەت. قۇقىقتىق مەملەكەت بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي مادە­نيەتىنىڭ دەڭگەيى جوعارى جانە دە ازاماتتىق قوعامى دامىعان, جەتىلگەن بولۋى ءتيىس. ەل كونستيتۋتسياسى مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىق­تىق جۇيەسىنىڭ جوعارى كۇشىنە يە بولعاندىقتان, ونىڭ ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارى بارلىق قۇقىق سالالارىنىڭ باستاۋى بولىپ سانالادى. بارلىق قابىلداناتىن قۇقىقتىق اكتىلەر ونىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەستەندىرىلىپ جاسالادى. ەگەر قۇقىق نورمالارى قايشى كەلگەن جاعدايدا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى زاڭنىڭ 4-بابىنا سايكەس, كۇشى جوعارى زاڭ نورماسى قولدانىلادى. قازىرگى مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىكپەن كەپىلدىك بەرىلگەن ادامداردىڭ جانە ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلادى. ولار وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرادى. سوندىقتان, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتە قۇقىقتار مەن بوستاندىق كەپىلى الدىمەن كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ, ال بۇل ءوز كەزەگىندە كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ تىكەلەي ارەكەت ەتۋىن جانە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ پروتسەدۋراسىنىڭ تيىمدىلىگىن بىلدىرەدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, كونستيتۋتسيا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا كەپىلدىك بەرگە­نىمەن, بۇل قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى جۇزە­گە اسىرۋ زاڭمەن رەتتەلەدى نەمەسە, ءتىپتى, شەكتەۋ قويىلادى. بۇل ءتيىمدى كونستيتۋتسيالىق باقى­لاۋدىڭ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, ءاربىر ادام قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تا­نىلۋعا, زاڭمەن تىيىم سالىنباعان تاسىلدەر ارقىلى قاجەتتى قورعانۋعا, ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا جانە بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋعا قۇقىعى بار. مەملەكەتتىك ور­گان­دار دا ءوز قۇزىرەتتەرىن كونستيتۋتسيادا بەل­گىلەنگەن قاعيدالار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى مەملەكەتىمىزدە مەملەكەتتىك بيلىك ءۇش تارماققا بولىنگەن. بۇل بيلىك تارماقتارى ءوز قىزمەتتەرىن تەپە-تەڭدىك قاعيداسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىراتىندىقتان, مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز قىزمەت ەتەدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە اتقارۋشى ورگانعا قارايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت ورگاندارى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە مەملەكەتتىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق قام­تا­ماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىراتىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇيىمداردىڭ, لاۋازىمدى ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ جۇمىسىندا زاڭدىلىق رەجىمىنە قولداۋ جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ جانە ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى بولىپ تابىلادى. ادىلەت ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق كومەكتى جانە زاڭ قىزمەتىن كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە قۇقىقتىق ناسيحاتتى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ. بۇل – قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ العىشارتى. قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ دامۋىمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق ورگاندار جۇيەسىندە ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءرولى دە وزگەرىپ, ولاردىڭ قىزمەتى جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ, قۇرىلىم­دىق فۋنكتسياسى دا جاڭا ارناعا ءتۇسىپ وتىرادى. بىراق تا الدىندا تۇرعان مىندەتتەر قالاي ءوز­گەرسە دە, ادىلەت ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باستى ماز­مۇنى – زاڭدىلىق پەن قۇقىق قورعاۋدى نى­عايتۋ, مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋدى قام­تا­ما­سىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق, ساياسي جانە جەكە قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قورعاۋ, زاڭ بۇزۋشىلىقتى بولدىرماۋ بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن, كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ورىن الاتىنىن بۇگىندە ءاربىر ازامات ءبىلۋى ءتيىس. تۇبەگەيلى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى كەلەسىدەي ءىس-شارالاردى: نارىقتىڭ ءتيى­سىنشە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نور­ما­تيۆتىك قۇقىقتىق بازا قالىپتاس­تىرۋ ماسەلەسىندە مەملەكەتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋدى, مونوپولياعا قارسى ءتيىمدى قۇرالدار جاساپ, سونىمەن بىرگە, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرادى. ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستي­تسيا تارتۋ, ت.ب. جۇمىستاردى جۇرگىزەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىندە قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ورىن الادى. سون­دىقتان جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇقىقتىق رەفور­مالاردىڭ ماقساتتا­رىنىڭ ءبىرى زاڭنىڭ جوعارعى كۇشىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭدىق قاعيداتتاردى بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. تۇتاستاي العاندا, اتا زاڭىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى. وسى ورايدا بىزدەردى ءبىز بۇگىن وسى تاۋەل­سىزدىك يدەياسىنا بەرىكپىز بە؟ اتا زاڭىمىزدىڭ باپتارى تولىق دەڭگەيىندە ورىندالىپ جاتىر ما دەگەن سۇراقتار مازالاۋى ءتيىس. “ ۇلى جارعى” ورىندال­ماسا – مەملەكەتتىڭ قۇلاعانى. ەگەر مەملەكەتىم قۇلاسا, مەنىڭ شىڭعىس حان بولعانىمنان نە پايدا؟!” دەگەن ەكەن اتاقتى شىڭعىس حان. سوندىقتان مەملەكەتىمىزدە تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ, ءونىپ-ءوسىپ جاتقان ازاماتتا­رىمىزدىڭ اتا زاڭى­مىزدا كورسەتىلگەن بارلىق باپتاردىڭ تالاپ­تارىن ورىندايتىنداي, ساۋات­تى دا مادەنيەتتى بولۋلارى ءتيىس, ولاي بولماعان جاعدايدا وسى ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەت. د.ادايباي, الماتى قالاسى ادىلەت دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.