ۇلتتىق مەكتەپتىڭ ۇلى مۇراتى
ۇلى ۇستاز ءال-ءفارابيدىڭ: “ۇستاز... جاراتىلىسىنان ايتىلعاننىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن, اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى. مەيلىنشە شەشەن, ونەر-بىلىمگە قۇشتار, اسا قاناعاتشىل, جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىندارىنا دا تىم ءادىل... جۇرتتىڭ بارىنە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتىپ, قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن باتىل دا ەرجۇرەك بولۋى كەرەك...” دەگەن ءسوزى جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە جاۋاپتى بارلىق ادامنىڭ ومىرلىك قاعيداسىنا اينالعاندا عانا, مۇعالىم مەن ۇستاز مارتەبەسىنە بايلانىستى تۋىندايتىن قازىرگى كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەر وزدىگىنەن تارقاتىلار ەدى. بىراق ءارينە, مۇنداي عانيبەتتى تۇلعاعا جەتۋ جولى كىم-كىمگە دە وڭاي سوقپايتىنى بەلگىلى. مەكتەپكە العاش كىرىپ كەلە جاتقان جاس ءسابيدىڭ بويىندا ءبىلىم وشاعىنا دەگەن قانداي جۇرەك تولقىرلىق سەزىم بولسا, شاكىرتتى ءبىلىم بۇلاعىمەن سۋسىنداتاتىن ءار مۇعالىم دە كيەلى تابالدىرىقتان اتتاردا ءدال سولاي تولعانباي بولمايدى. مۇعالىم مەن شاكىرت قارىم-قاتىناسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك, تارىداي سانا مەن ەرەسەك اقىل-وي يەسى اراسىنداعى وسى تەپە-تەڭدىك بەرىك ورنىققان جاعدايدا عانا ءبىلىم كەڭىستىگىنەن ىزگىلىكتى ورنەكتەردى كەزىكتىرەسىز. بۇل رەتتە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى جەتكىنشەكتەرگە ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋ ءىسى باسقا جەرلەرگە قاراعاندا الدەقايدا كوپ مىندەت ارتاتىنى تۇسىنىكتى. سوڭعى جىلدارى اۋىل مەكتەپتەرىنە نازاردىڭ كوبىرەك تىگىلۋى وسى ويىمىزدى بارىنشا راستاي تۇسەدى. بۇل ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – ەل پرەزيدەنتىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” يدەياسىنىڭ اسىرەسە, ءبىز سياقتى ورتالىقتان شالعايدا ورنالاسقان اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىن تۇزەۋگە تيگىزەر ىقپالى ەداۋىر دەپ ۇمىتتەنەمىز.
“سۇلۋبۇلاق” ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان “قىزىل تاڭ” جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ تاريحى 1948 جىلدان باستاۋ الادى دەسەك, اۋەلگىدە سەگىزجىلدىق مەكتەپكە شاقتالىپ سالىنعان ەكى قاباتتى عيماراتتا 700-دەن اسا بالا ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ كەلەدى. نەگىزىنەن “سۇلۋبۇلاق”, “سىراباد” ەلدى مەكەنىنىڭ جەتكىنشەكتەرى, سونداي-اق مەكتەپتىڭ شالعايلىعىنا قاراماستان “كۇرىشاۋىل” ەلدى مەكەنىنەن جىل سايىن 45-50 بالا قاتىناپ وقيدى. كەڭەس كەزىندە قىستىڭ قىراۋلى كۇندەرى بەس شاقىرىمداي جەردەن جاياۋ-جالپىلاپ, ازەر قاتىناپ وقىعان اۋىل بالالارىن ءبىراز جىلداردان بەرى ارنايى كولىك تاسيدى. سىنىپ كابينەتتەرى جەتىسپەيتىندىكتەن, ءتورت باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ماقتا تەرۋگە كومەككە كەلەتىندەر ءۇشىن سالىنعان ەسكى جايدا وقۋعا ءماجبۇر. ەكى عيماراتتىڭ اراسى ءبىر شاقىرىمداي جەر. مۇنداي قولايسىزدىق ءوز كەزەگىندە ءبىلىم ساپاسىنا زاردابىن تيگىزبەي قويمايتىنى تاعى انىق. “ايدالادا اق وتاۋ, اۋىز-مۇرنى جوق وتاۋ” دەمەكشى, ول ءبىر جاعىنان باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ, باعا بەرۋدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزسا, ەكىنشى جاعىنان, وندا وقىپ جاتقان سابيلەردىڭ دە كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتپەي تۇرمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. تۇجىرىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ اۋىل بالالارىنىڭ دا زاماناۋي ۇلگىدە سالىنعان ءبىلىم وشاعىندا وقيتىن كەزى الدەقاشان جەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ماقتالى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ باستان كەشەر قيىندىعى الابوتەن. جاز بويى ەگىستىك القابىندا كەتپەن كوتەرىپ, وتباسىلىق ىرىستىڭ قامىن كۇيتتەگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ كۇز ايلارىندا ساباقتان تابىلماۋ فاكتىسى ءجيى قايتالانادى. ماقتا جيناۋ – ەجەلدەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ يىعىن جاۋىر ەتكەن مەحنات. جەرمەن, مالمەن كۇنەلتكەن جۇرتتىڭ بار ويى تەك “اق ۇلپانى” جەرگە قالدىرماي, مۇقيات جيناپ الۋعا تىرەلەدى. كەڭەس ۋاقىتىندا وقۋشىلار كۇزگى جيىن-تەرىمدە ءبىر-ەكى اي ساباقتان بوساتىلاتىن. نارىق زامانى ول ءۇردىستى مۇلدە وزگەرتتى. قوزالىق القاپتار – بۇگىندە جەكە شارۋا قوجالىقتارىندا. بالا بۇرىنعىداي مەكتەپتەن زاڭدى تۇردە بوساتىلمايدى. بىراق القاپ جۇمىستارىن اتقاراتىن باستى تۇلعا ءالى دە جەتكىنشەكتەر بولىپ سانالاتىنى شىندىق. دالاداعى جۇمىس – ەڭبەگى, ال مەكتەپتەگى ساباق ەرمەگى سياقتى كورىنەتىن جايتتەر كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتار ەدى. وسى ءجايتتىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە مۇعالىم ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە العا تارتىلىپ جاتادى. اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن بالا مەن قالادا وقىعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بولاتىنى سوندىقتان. قالالىق اتا-انا بالالارىن دەمالىس ورىندارىنا جىبەرىپ, جەتكىنشەكتىڭ جەكە باسىنىڭ ءبىلىمىن ۇشتاۋعا ۋاقىتى دا, مۇمكىندىگى دە جەتىپ جاتسا, ال اۋىل بالاسى ءۇشىن ءۇش ايعى دەمالىس دەگەنىڭىز دەمالىس ەمەس, وتباسىلىق قوردىڭ نەگىزى قالاناتىن جاۋاپتى كەزەڭ بولىپ سانالادى. اتا-انامەن بىردەي تاڭ الاگەۋىمنەن القاپقا اسىعىپ بارا جاتۋى – ۇيرەنشىكتى داعدى. بۇل ءۇشىن ءسىز اتا-انانى دا, بالانى دا كىنالاي المايسىز. ماقتانى تەحنيكامەن جيناۋعا شارۋا قوجالىعىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي شاماسى جەتە بەرمەيتىنى وسىنداي قادامعا امالسىز بارعىزاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. مۇنى كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى “جەردەن جەتى قويان تاپقانداي” سىناپ-مىنەپ كورسەتەتىنى ماسەلەنىڭ ارعى جاعىنا تەرەڭ بارماۋدىڭ سالدارى دەپ ويلايمىز. وعان تەك ءبىر جاقتان عانا قاراۋ قاتە. ماقتالى اۋىل بالالارىنىڭ باسىنداعى مۇنداي تۇيتكىلدى “اربا سىنباستاي, وگىز ولمەستەي” ءتيىمدى شەشۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ كەرەك. بالكىم, ءبىراز ۋاقىت وقۋشىلاردى ناۋقاندىق جۇمىسقا بايلانىستى ساباقتان بوساتقان ءجون شىعار, ايتەۋىر ەكى ورتادا بالا زارداپ شەكپەۋى ءتيىس, جەتكىنشەكتىڭ بىلىمنەن قول ءۇزىپ, ەڭبەككە جەگىلگەنىنە مۇعالىم عانا جاۋاپتى بولماسا دەپ ويلايمىن. وسىدان كەلىپ ۇبت قورىتىندىلارى ويداعىداي ناتيجە بەرمەيتىنى كۇرسىنتەدى. مەكتەپتىڭ وتكەن جىلعى تەست بارىسىندا 76,15 بالدىق كورسەتكىشكە تىرەلۋى الداعى وقۋ جىلىندا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى الدىن-الا وسىلاي توپشىلاپ الۋعا يتەرمەلەيدى. ۇبت تۋرالى ويىمىزدى ارمەن قاراي تاعى دا ساباقتاي تۇسەتىن بولساق, 9-شى سىنىپتان كەيىن وقۋشىلار تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا ەكى باعىتقا ءبولىنىپ وقيدى. جاراتىلىستانۋ باعىتىمەن حيميا, بيولوگيا, فيزيكا, ماتەماتيكا, جاعرافيا ءپاندەرى تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلسا, قوعامدىق باعىتتا وقۋشىلار تاريح, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى, اعىلشىن ءتىلى پاندەرىنەن ەگجەي-تەگجەيلى ءدارىس الادى. ءماسەلەن, 11-سىنىپتا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى بالالار قازاقستان تاريحىن اپتاسىنا ءبىر ساعات, ال قوعامدىق باعىتتاعىلار اپتاسىنا ەكى ساعات, دۇنيە ءجۇزى تاريحىنا دا ءدال سونشالىق ساعات بولىنەدى. ال جاراتىلىستانۋ باعىتىندا دۇنيە ءجۇزى تاريحى مۇلدە وقىتىلمايدى دەسە دە بولعانداي. سول سەكىلدى كەرىسىنشە ماتەماتيكا ءپانى جاراتىلىستانۋ باعىتىن تاڭداۋشىلار ءۇشىن اپتاسىنا ءتورت ساعات تا, ال قوعامدىق پاندەر بويىنشا وقيتىندارعا ەكى-اق ساعات وتىلەدى. گاپ مۇنداي ايىرماشىلىقتا ەمەس, ۇبت كەزىندە كىمنىڭ قاي باعىت بويىنشا ءبىلىم العانىنا ءمان بەرىلمەيتىنىندە. مىسالى, قازاقستان تاريحى ۇستىرتتەۋ وقىلىپ, دۇنيە ءجۇزى تاريحى مۇلدە وتىلمەيتىن باعىتتاعى بالاعا دا, ونى تەرەڭدەپ وقىعان ۇمىتكەرگە دە قويىلار تالاپتىڭ بىردەي بولۋى قيسىنسىز. بالا ءوزى وتپەگەن پاننەن ءسۇرىنەدى. وسى قانشالىقتى ادىلەتتى؟ سوندىقتان كەلەشەكتە وسى ەكى باعىتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلسە ەكەن دەگىمىز كەلەدى. ماتەماتيكانى اپتاسىنا ءتورت ساعات وقىعان بالا مەن ەكى ساعات ءدارىس العان وقۋشىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي بولىپ تۇرماي ما؟ ەكەۋىن تەڭەستىرە باعالاۋدان تۇپتەپ كەلگەندە بالا زارداپ شەگەدى.
ءوزىم تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان, ارينە, مەنى وقۋلىق ءماسەلەسىندەگى كەيبىر ۇستىرتتىكتەر قاتتى مازالايدى. مۇنداعى كوڭىل اۋداراتىن ءجايت – جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى بالالار ءۇشىن جازىلعان قازاقستان تاريحى وقۋلىعىندا تاقىرىپتار تولىق قامتىلماعان. ماسەلەن, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى وقىپ ءبىتىسىمەن بىردەن 1924 جىلعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا ءبىر-اق اتتاپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ەكى ارالىقتاعى قانشاما تاريحي وقيعالار قامتىلماي قالىپ قويعان. مۇنىمەن “سۋسىنداعان” بالا ەرتەڭ تەستىدە وقىماعان سۇراعىنا قالاي جاۋاپ بەرمەك؟ ۇبت سۇراقتارى وقۋلىق تاقىرىپتارىمەن سايكەستەندىرىلىپ قۇرىلماسى بەلگىلى عوي. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى وتكەن-كەتكەن تاريحىمىزدى تۇگەندەيتىندەي اجەپتاۋىر ۋاقىت ءوتتى ەمەس پە؟ وقۋشى قولىنا تولىققاندى تيۋگە ءتيىس بىردەن-ءبىر وقۋلىق بولسا, ول قازاقستان تاريحى بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرىمىزدىڭ ىشىنەن ءالى-اق ەلگە بەلگىلى, بىلىكتى ماماندار شىعارىنا ەش كۇمانىم جوق. شالعايداعى اۋىل مەكتەبىن وقىپ, بۇگىندە جەر-جەردە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى جەتكىلىكتى. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم دوكتورلارى, بەلگىلى كومپوزيتورلار, ونەر جۇلدىزدارى, مادەنيەت پەن ادەبيەت قايراتكەرلەرى, باسقا دا سالانىڭ تانىمال وكىلدەرى بار ەكەنىنە جانىمىز مارقايادى. قازىرگى تاڭدا ۇجىمدا 71 مۇعالىم جۇمىس ىستەسە, ونىڭ 98 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. وتكەن 2009-2010 وقۋ جىلىندا ءتۇرلى وليمپيادالار مەن جارىستاردا جۇلدە العان مۇعالىمدەرىمىزدىڭ ەڭبەگىن ايتا كەتۋ پارىزىم. فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى انار ابدىكارىموۆا وبلىستىق وليمپيادادان ءۇشىنشى ورىندى يەلەنىپ مەرەيلەندى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلنار تۇرسىنبەكوۆانىڭ “ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىن وقىتۋ” اۆتورلىق باعدارلاماسى وزىق جوبا رەتىندە اۋدان كولەمىندەگى مەكتەپتەرگە تاراتىلاتىن بولدى. بەينەلەۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءامينا ادامبەكوۆانىڭ وقىتقان شاكىرتى ايدانا ءزارۋحان وبلىستىق جاس سۋرەتشىلەر بايقاۋىندا ءۇشىنشى جۇلدەگە يە بولدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءاليا ءاشىمنىڭ وقۋشىسى ۇلبوسىن المەش “ماحامبەت وقۋى” ايماقتىق بايقاۋىنا قاتىسىپ, ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. گۇلنار تۇرسىنبەكوۆانىڭ وقۋشىسى بالعانىم ورىنبەك “اباي-شاكارىم وقۋى” ايماقتىق بايقاۋىندا ەكىنشى جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاپ قايتسا, دىلداكۇل ەسەنوۆانىڭ وقۋشىسى مارجان ناريمان فيزيكادان اۋداندىق وليمپيادادا جۇلدەلى ورىنعا قول جەتكىزدى. 2008-2009 وقۋ جىلىندا بەس وقۋشى, ال بيىل ءتورت وقۋشى ءبىلىم گرانتىن يەلەندى.
ءبىلىم بەرۋدىڭ شىنايى ماقساتى – ادامعا بەلگىلى ءبىر ءبىلىمدى جەتكىزۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ رۋحاني, ادامگەرشىلىك تۇرعىداعى ساناسىن دامىتۋ, ومىردەن ءوز ورنىن تابۋعا كومەكتەسىپ, بويىنداعى تابيعي دارىنى مەن قابىلەتىن اشۋ بولىپ تابىلادى. ىلىمگە توتە جول جوق. ول – قاشاندا ۇزاق تا ينەمەن قۇدىق قازعانداي بەينەتپەن جەتەتىن بيىك. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: “ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى. ول كەلەشەكتە ونىڭ بارلىق ومىرىنە اپات اكەلەدى” دەگەن قاعيداسىن كوكەيگە توقىعاندا, وسى ءبىز, مۇعالىمدەر شىنىمەن دە عۇلاما ۇستاز ايتقان وسيەتتى مىقتاپ ەسكەرىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ساۋالدىڭ باسى قىلتيادى. وسى ويعا ورالعان سايىن ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرگەن كەزدە اۋەلى قولعا الىناتىن اسقارالى مىندەت ۇرپاق تاربيەسى ەكەنىنە كوز جەتەدى.
ءابىلحاس توقسانباەۆ, «قىزىل تاڭ» جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتارال اۋدانى.
ۇلى ۇستاز ءال-ءفارابيدىڭ: “ۇستاز... جاراتىلىسىنان ايتىلعاننىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن, اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى. مەيلىنشە شەشەن, ونەر-بىلىمگە قۇشتار, اسا قاناعاتشىل, جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىندارىنا دا تىم ءادىل... جۇرتتىڭ بارىنە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتىپ, قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن باتىل دا ەرجۇرەك بولۋى كەرەك...” دەگەن ءسوزى جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە جاۋاپتى بارلىق ادامنىڭ ومىرلىك قاعيداسىنا اينالعاندا عانا, مۇعالىم مەن ۇستاز مارتەبەسىنە بايلانىستى تۋىندايتىن قازىرگى كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەر وزدىگىنەن تارقاتىلار ەدى. بىراق ءارينە, مۇنداي عانيبەتتى تۇلعاعا جەتۋ جولى كىم-كىمگە دە وڭاي سوقپايتىنى بەلگىلى. مەكتەپكە العاش كىرىپ كەلە جاتقان جاس ءسابيدىڭ بويىندا ءبىلىم وشاعىنا دەگەن قانداي جۇرەك تولقىرلىق سەزىم بولسا, شاكىرتتى ءبىلىم بۇلاعىمەن سۋسىنداتاتىن ءار مۇعالىم دە كيەلى تابالدىرىقتان اتتاردا ءدال سولاي تولعانباي بولمايدى. مۇعالىم مەن شاكىرت قارىم-قاتىناسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك, تارىداي سانا مەن ەرەسەك اقىل-وي يەسى اراسىنداعى وسى تەپە-تەڭدىك بەرىك ورنىققان جاعدايدا عانا ءبىلىم كەڭىستىگىنەن ىزگىلىكتى ورنەكتەردى كەزىكتىرەسىز. بۇل رەتتە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى جەتكىنشەكتەرگە ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋ ءىسى باسقا جەرلەرگە قاراعاندا الدەقايدا كوپ مىندەت ارتاتىنى تۇسىنىكتى. سوڭعى جىلدارى اۋىل مەكتەپتەرىنە نازاردىڭ كوبىرەك تىگىلۋى وسى ويىمىزدى بارىنشا راستاي تۇسەدى. بۇل ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – ەل پرەزيدەنتىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” يدەياسىنىڭ اسىرەسە, ءبىز سياقتى ورتالىقتان شالعايدا ورنالاسقان اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىن تۇزەۋگە تيگىزەر ىقپالى ەداۋىر دەپ ۇمىتتەنەمىز.
“سۇلۋبۇلاق” ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان “قىزىل تاڭ” جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ تاريحى 1948 جىلدان باستاۋ الادى دەسەك, اۋەلگىدە سەگىزجىلدىق مەكتەپكە شاقتالىپ سالىنعان ەكى قاباتتى عيماراتتا 700-دەن اسا بالا ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ كەلەدى. نەگىزىنەن “سۇلۋبۇلاق”, “سىراباد” ەلدى مەكەنىنىڭ جەتكىنشەكتەرى, سونداي-اق مەكتەپتىڭ شالعايلىعىنا قاراماستان “كۇرىشاۋىل” ەلدى مەكەنىنەن جىل سايىن 45-50 بالا قاتىناپ وقيدى. كەڭەس كەزىندە قىستىڭ قىراۋلى كۇندەرى بەس شاقىرىمداي جەردەن جاياۋ-جالپىلاپ, ازەر قاتىناپ وقىعان اۋىل بالالارىن ءبىراز جىلداردان بەرى ارنايى كولىك تاسيدى. سىنىپ كابينەتتەرى جەتىسپەيتىندىكتەن, ءتورت باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ماقتا تەرۋگە كومەككە كەلەتىندەر ءۇشىن سالىنعان ەسكى جايدا وقۋعا ءماجبۇر. ەكى عيماراتتىڭ اراسى ءبىر شاقىرىمداي جەر. مۇنداي قولايسىزدىق ءوز كەزەگىندە ءبىلىم ساپاسىنا زاردابىن تيگىزبەي قويمايتىنى تاعى انىق. “ايدالادا اق وتاۋ, اۋىز-مۇرنى جوق وتاۋ” دەمەكشى, ول ءبىر جاعىنان باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ, باعا بەرۋدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزسا, ەكىنشى جاعىنان, وندا وقىپ جاتقان سابيلەردىڭ دە كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتپەي تۇرمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. تۇجىرىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ اۋىل بالالارىنىڭ دا زاماناۋي ۇلگىدە سالىنعان ءبىلىم وشاعىندا وقيتىن كەزى الدەقاشان جەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ماقتالى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ باستان كەشەر قيىندىعى الابوتەن. جاز بويى ەگىستىك القابىندا كەتپەن كوتەرىپ, وتباسىلىق ىرىستىڭ قامىن كۇيتتەگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ كۇز ايلارىندا ساباقتان تابىلماۋ فاكتىسى ءجيى قايتالانادى. ماقتا جيناۋ – ەجەلدەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ يىعىن جاۋىر ەتكەن مەحنات. جەرمەن, مالمەن كۇنەلتكەن جۇرتتىڭ بار ويى تەك “اق ۇلپانى” جەرگە قالدىرماي, مۇقيات جيناپ الۋعا تىرەلەدى. كەڭەس ۋاقىتىندا وقۋشىلار كۇزگى جيىن-تەرىمدە ءبىر-ەكى اي ساباقتان بوساتىلاتىن. نارىق زامانى ول ءۇردىستى مۇلدە وزگەرتتى. قوزالىق القاپتار – بۇگىندە جەكە شارۋا قوجالىقتارىندا. بالا بۇرىنعىداي مەكتەپتەن زاڭدى تۇردە بوساتىلمايدى. بىراق القاپ جۇمىستارىن اتقاراتىن باستى تۇلعا ءالى دە جەتكىنشەكتەر بولىپ سانالاتىنى شىندىق. دالاداعى جۇمىس – ەڭبەگى, ال مەكتەپتەگى ساباق ەرمەگى سياقتى كورىنەتىن جايتتەر كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتار ەدى. وسى ءجايتتىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە مۇعالىم ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە العا تارتىلىپ جاتادى. اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن بالا مەن قالادا وقىعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بولاتىنى سوندىقتان. قالالىق اتا-انا بالالارىن دەمالىس ورىندارىنا جىبەرىپ, جەتكىنشەكتىڭ جەكە باسىنىڭ ءبىلىمىن ۇشتاۋعا ۋاقىتى دا, مۇمكىندىگى دە جەتىپ جاتسا, ال اۋىل بالاسى ءۇشىن ءۇش ايعى دەمالىس دەگەنىڭىز دەمالىس ەمەس, وتباسىلىق قوردىڭ نەگىزى قالاناتىن جاۋاپتى كەزەڭ بولىپ سانالادى. اتا-انامەن بىردەي تاڭ الاگەۋىمنەن القاپقا اسىعىپ بارا جاتۋى – ۇيرەنشىكتى داعدى. بۇل ءۇشىن ءسىز اتا-انانى دا, بالانى دا كىنالاي المايسىز. ماقتانى تەحنيكامەن جيناۋعا شارۋا قوجالىعىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي شاماسى جەتە بەرمەيتىنى وسىنداي قادامعا امالسىز بارعىزاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. مۇنى كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى “جەردەن جەتى قويان تاپقانداي” سىناپ-مىنەپ كورسەتەتىنى ماسەلەنىڭ ارعى جاعىنا تەرەڭ بارماۋدىڭ سالدارى دەپ ويلايمىز. وعان تەك ءبىر جاقتان عانا قاراۋ قاتە. ماقتالى اۋىل بالالارىنىڭ باسىنداعى مۇنداي تۇيتكىلدى “اربا سىنباستاي, وگىز ولمەستەي” ءتيىمدى شەشۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ كەرەك. بالكىم, ءبىراز ۋاقىت وقۋشىلاردى ناۋقاندىق جۇمىسقا بايلانىستى ساباقتان بوساتقان ءجون شىعار, ايتەۋىر ەكى ورتادا بالا زارداپ شەكپەۋى ءتيىس, جەتكىنشەكتىڭ بىلىمنەن قول ءۇزىپ, ەڭبەككە جەگىلگەنىنە مۇعالىم عانا جاۋاپتى بولماسا دەپ ويلايمىن. وسىدان كەلىپ ۇبت قورىتىندىلارى ويداعىداي ناتيجە بەرمەيتىنى كۇرسىنتەدى. مەكتەپتىڭ وتكەن جىلعى تەست بارىسىندا 76,15 بالدىق كورسەتكىشكە تىرەلۋى الداعى وقۋ جىلىندا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى الدىن-الا وسىلاي توپشىلاپ الۋعا يتەرمەلەيدى. ۇبت تۋرالى ويىمىزدى ارمەن قاراي تاعى دا ساباقتاي تۇسەتىن بولساق, 9-شى سىنىپتان كەيىن وقۋشىلار تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا ەكى باعىتقا ءبولىنىپ وقيدى. جاراتىلىستانۋ باعىتىمەن حيميا, بيولوگيا, فيزيكا, ماتەماتيكا, جاعرافيا ءپاندەرى تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلسا, قوعامدىق باعىتتا وقۋشىلار تاريح, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى, اعىلشىن ءتىلى پاندەرىنەن ەگجەي-تەگجەيلى ءدارىس الادى. ءماسەلەن, 11-سىنىپتا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى بالالار قازاقستان تاريحىن اپتاسىنا ءبىر ساعات, ال قوعامدىق باعىتتاعىلار اپتاسىنا ەكى ساعات, دۇنيە ءجۇزى تاريحىنا دا ءدال سونشالىق ساعات بولىنەدى. ال جاراتىلىستانۋ باعىتىندا دۇنيە ءجۇزى تاريحى مۇلدە وقىتىلمايدى دەسە دە بولعانداي. سول سەكىلدى كەرىسىنشە ماتەماتيكا ءپانى جاراتىلىستانۋ باعىتىن تاڭداۋشىلار ءۇشىن اپتاسىنا ءتورت ساعات تا, ال قوعامدىق پاندەر بويىنشا وقيتىندارعا ەكى-اق ساعات وتىلەدى. گاپ مۇنداي ايىرماشىلىقتا ەمەس, ۇبت كەزىندە كىمنىڭ قاي باعىت بويىنشا ءبىلىم العانىنا ءمان بەرىلمەيتىنىندە. مىسالى, قازاقستان تاريحى ۇستىرتتەۋ وقىلىپ, دۇنيە ءجۇزى تاريحى مۇلدە وتىلمەيتىن باعىتتاعى بالاعا دا, ونى تەرەڭدەپ وقىعان ۇمىتكەرگە دە قويىلار تالاپتىڭ بىردەي بولۋى قيسىنسىز. بالا ءوزى وتپەگەن پاننەن ءسۇرىنەدى. وسى قانشالىقتى ادىلەتتى؟ سوندىقتان كەلەشەكتە وسى ەكى باعىتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلسە ەكەن دەگىمىز كەلەدى. ماتەماتيكانى اپتاسىنا ءتورت ساعات وقىعان بالا مەن ەكى ساعات ءدارىس العان وقۋشىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي بولىپ تۇرماي ما؟ ەكەۋىن تەڭەستىرە باعالاۋدان تۇپتەپ كەلگەندە بالا زارداپ شەگەدى.
ءوزىم تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان, ارينە, مەنى وقۋلىق ءماسەلەسىندەگى كەيبىر ۇستىرتتىكتەر قاتتى مازالايدى. مۇنداعى كوڭىل اۋداراتىن ءجايت – جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى بالالار ءۇشىن جازىلعان قازاقستان تاريحى وقۋلىعىندا تاقىرىپتار تولىق قامتىلماعان. ماسەلەن, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى وقىپ ءبىتىسىمەن بىردەن 1924 جىلعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا ءبىر-اق اتتاپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ەكى ارالىقتاعى قانشاما تاريحي وقيعالار قامتىلماي قالىپ قويعان. مۇنىمەن “سۋسىنداعان” بالا ەرتەڭ تەستىدە وقىماعان سۇراعىنا قالاي جاۋاپ بەرمەك؟ ۇبت سۇراقتارى وقۋلىق تاقىرىپتارىمەن سايكەستەندىرىلىپ قۇرىلماسى بەلگىلى عوي. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى وتكەن-كەتكەن تاريحىمىزدى تۇگەندەيتىندەي اجەپتاۋىر ۋاقىت ءوتتى ەمەس پە؟ وقۋشى قولىنا تولىققاندى تيۋگە ءتيىس بىردەن-ءبىر وقۋلىق بولسا, ول قازاقستان تاريحى بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرىمىزدىڭ ىشىنەن ءالى-اق ەلگە بەلگىلى, بىلىكتى ماماندار شىعارىنا ەش كۇمانىم جوق. شالعايداعى اۋىل مەكتەبىن وقىپ, بۇگىندە جەر-جەردە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى جەتكىلىكتى. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم دوكتورلارى, بەلگىلى كومپوزيتورلار, ونەر جۇلدىزدارى, مادەنيەت پەن ادەبيەت قايراتكەرلەرى, باسقا دا سالانىڭ تانىمال وكىلدەرى بار ەكەنىنە جانىمىز مارقايادى. قازىرگى تاڭدا ۇجىمدا 71 مۇعالىم جۇمىس ىستەسە, ونىڭ 98 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. وتكەن 2009-2010 وقۋ جىلىندا ءتۇرلى وليمپيادالار مەن جارىستاردا جۇلدە العان مۇعالىمدەرىمىزدىڭ ەڭبەگىن ايتا كەتۋ پارىزىم. فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى انار ابدىكارىموۆا وبلىستىق وليمپيادادان ءۇشىنشى ورىندى يەلەنىپ مەرەيلەندى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلنار تۇرسىنبەكوۆانىڭ “ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىن وقىتۋ” اۆتورلىق باعدارلاماسى وزىق جوبا رەتىندە اۋدان كولەمىندەگى مەكتەپتەرگە تاراتىلاتىن بولدى. بەينەلەۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءامينا ادامبەكوۆانىڭ وقىتقان شاكىرتى ايدانا ءزارۋحان وبلىستىق جاس سۋرەتشىلەر بايقاۋىندا ءۇشىنشى جۇلدەگە يە بولدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءاليا ءاشىمنىڭ وقۋشىسى ۇلبوسىن المەش “ماحامبەت وقۋى” ايماقتىق بايقاۋىنا قاتىسىپ, ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. گۇلنار تۇرسىنبەكوۆانىڭ وقۋشىسى بالعانىم ورىنبەك “اباي-شاكارىم وقۋى” ايماقتىق بايقاۋىندا ەكىنشى جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاپ قايتسا, دىلداكۇل ەسەنوۆانىڭ وقۋشىسى مارجان ناريمان فيزيكادان اۋداندىق وليمپيادادا جۇلدەلى ورىنعا قول جەتكىزدى. 2008-2009 وقۋ جىلىندا بەس وقۋشى, ال بيىل ءتورت وقۋشى ءبىلىم گرانتىن يەلەندى.
ءبىلىم بەرۋدىڭ شىنايى ماقساتى – ادامعا بەلگىلى ءبىر ءبىلىمدى جەتكىزۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ رۋحاني, ادامگەرشىلىك تۇرعىداعى ساناسىن دامىتۋ, ومىردەن ءوز ورنىن تابۋعا كومەكتەسىپ, بويىنداعى تابيعي دارىنى مەن قابىلەتىن اشۋ بولىپ تابىلادى. ىلىمگە توتە جول جوق. ول – قاشاندا ۇزاق تا ينەمەن قۇدىق قازعانداي بەينەتپەن جەتەتىن بيىك. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: “ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى. ول كەلەشەكتە ونىڭ بارلىق ومىرىنە اپات اكەلەدى” دەگەن قاعيداسىن كوكەيگە توقىعاندا, وسى ءبىز, مۇعالىمدەر شىنىمەن دە عۇلاما ۇستاز ايتقان وسيەتتى مىقتاپ ەسكەرىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ساۋالدىڭ باسى قىلتيادى. وسى ويعا ورالعان سايىن ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرگەن كەزدە اۋەلى قولعا الىناتىن اسقارالى مىندەت ۇرپاق تاربيەسى ەكەنىنە كوز جەتەدى.
ءابىلحاس توقسانباەۆ, «قىزىل تاڭ» جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتارال اۋدانى.
