كۇيدىرگى

كۇيدىرگى – مالدان ادامعا جۇ­عاتىن اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋ­لاردىڭ ءبىرى. بۇل اۋرۋ قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ەلدەردە جانۋارلار اراسىندا, سونداي-اق ادامداردا دا كەزدەسەدى. كۇيدىرگى ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى اقش جانە باس­قا ەلدەردە تۇينەمە قوز­دىر­عىشىنىڭ سپورالارىن بيولوگيالىق قارۋ رەتىندە قولدانىلۋىنا بايلا­نىستى ەرەكشە ارتا ءتۇستى. 1950 جىل­دان جينالعان مالىمەتتەر بويىنشا قازاق­ستاندا ءۇش مىڭنان استام ەلدى مەكەندە اۋرۋ تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 70-كە جۋى­عى تەك سوڭعى ءتورت جىلدا انىقتالعان. كۇيدىرگى قازاق جەرىندە دە ەرتەدەن بەلگىلى. تۇرمىس-تىرشىلىگى مال ءوسىرۋ­مەن تىعىز بايلانىستى كوشپەلى اتا-بابالارىمىز ءتورت ت ۇلىك مالداعى ءتۇي­نە­مەنى تۇرلىشە اتاعان: توپالاڭ (قوي­دا), كەبەنەك, شەشەك (ەشكىدە), قارا­تا­لاق ء(ىرى قارادا), جاماندات (جىل­قىدا), اقشەلەم (تۇيەدە). ادامدار­داعى اۋرۋدىڭ تەرىلىك ءتۇرىن كۇيدىرگى دەپ اتاسا, مالعا قاتىستى دەگەن اتاۋ بەرگەن. اۋرۋدىڭ نەگىزگى كوزى ءارتۇرلى اۋىلشا­رۋاشىلىق مالدار (قوي – 45-55%, ءىرى قارا مال – 32-37%, جىلقى مەن بۇعى – 5%, ەشكى, ەسەك, تۇيە – 1%, شوشقا  – 4% جانە وتە سيرەك يت, مىسىق تا اۋى­رادى); كەيبىر جابايى اڭدار (مارال, قويان, كيىك, قاسقىر, شي­بورى, ايۋ, جول­با­رىس, ارىستان, پۋ­ما, بورسىق). جا­نۋارلار كۇيدىرگى اۋرۋ­ىن اليمەنتارلى جول ارقىلى ء(شوپ­پەن, سۋمەن, جەممەن بىرگە توپىراقتى جۇتىپ) جۇقتىرادى. كۇيدىرگى اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشى (ميكروبى) سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە وتە شىدامدى, ول سپورعا اينالعان سوڭ 120-160 گرادۋس ىستىققا 2-3 سا­عات­قا دەيىن ولمەيدى. سپورلار توپى­راقتا بىرنەشە جىلدارعا (كەيبىر دە­رەك­تەردە 120 جىلعا) دەيىن شىدايدى. مالدىڭ نەمەسە ادامنىڭ دەنەسىنە ەن­گەندە سپورلار تەز ارادا وزگەرەدى, اۋرۋ قوزدىراتىن تۇرىنە قايتا اينالادى. مالدار بۇل اۋرۋدىڭ قوزدىرعىش­تارىن كوبىنەسە جاز, كۇز ايلارىندا ءشوبى قىسقا, كۇيدىرگىدەن قولايسىز دەپ ەسەپتەلىنەتىن جايىلىمدارداعى توپىراقتان, سۋدان نەمەسە اۋىرعان مالدىڭ ەتىنەن, سۇيەگىنەن جاسالاتىن جەمنەن, ت.ب. جۇقتىرادى. ال ادام­دار­عا كۇيدىرگىمەن اۋىرعان مالداردى سويۋ, تەرىسىن سىپىرىپ, ەتىن جىلىكتەۋ, تاماققا پايدالانۋ, ءجۇنىن وڭدەۋ كەزىندە جۇعۋى مۇمكىن. ادام دەنەسىنە قوزدىرعىشتاردىڭ قانداي جولمەن (تەرى, تىنىس الۋ, اس قورىتۋ) ەنۋىنە سايكەس كۇيدىرگىنىڭ دە اۋىر جانە جەڭىل تۇرلەرى بولادى. ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – تەرىنىڭ زا­قىمدانۋى, ونىڭ ىشىندە, قولدىڭ ساۋساقتارى, بىلەك, مويىن, بەت, اياق, ت.ب. مۇشەلەر. تەرىنىڭ زاقىمدالعان جەرىندە قاتتى قىشيتىن قىزىل داق پايدا بولىپ, كۇلدىرەپ 2-3 كۇننىڭ ىشىندە بەتىندە كومىردەي قارا قابىر­شى­عى بار جاراعا اينالادى. جا­را­نىڭ اينالاسى قىزارىپ, جالتىراپ ءىسىپ تۇرعانىمەن, ۇستاعاندا اۋىر­ماي­دى. دەنەنىڭ قىزۋى كوتەرىلەدى. ۋا­قى­تىندا ەم قولدانىلماسا ميكروب قان­عا ءوتىپ (سەپسيس) دەنەگە جايىلىپ اۋ­رۋ­دىڭ ولىمگە اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. وكىنىشكە وراي, سوڭعى كەزدە ادام­داردىڭ كۇيدىرگىمەن اۋىرۋى كو­بەيىپ كەتتى. سەبەبى, بۇگىندە مال شا­رۋا­شىلىعىمەن شۇعىلداناتىن ۇج­ىم­دار مەن سەرىكتەستىكتەر, جەكە مەن­شىك مال ۇستايتىن ازاماتتاردىڭ اراسىندا مال دارىگەرلەردىڭ قىزمەتىن قاجەتسىنبەۋ, مالدارىن مەزگىلىندە كۇيدىرگىگە نەمەسە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ەكتىرمەۋ, (ۆاكتسينا­تسيا) مال سانىن جاسىرىپ قالۋ, اۋ­ىر­عان مالدى مال دارىگەرىنە ۋاق­تى­لى حابارلاماي سويىپ, ەتىن بىرنەشە ۇيگە تاراتىپ بەرۋ نەمەسە باسقا ءبىر جەرگە اپارىپ ساتىپ جىبەرۋ جاعداي­لارى ءجيى كەزدەسەدى. كۇيدىرگى سياقتى اسا قاۋىپتى اۋرۋ­دىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي شارالار جاساۋ كەرەك: مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا­تىن ءتۇرلى ۇجىم باسشىلارى مەن جەكە مەنشىك مال يەلەرى, جەرگىلىكتى مال دارىگەرىمەن كەلىسىپ جىلىنا ەكى رەت مالدارىن تۇگەلدەي كۇيدىرگىگە قارسى ەگۋ, مالدارى كەنەتتەن اۋىرعان نەمەسە ولگەندە مىندەتتى تۇردە مال دارىگەرىنە حابارلاۋ, مالدى سوياتىن نە­مەسە ساتاتىن جاعدايدا, الدىن-الا مال دارىگەرىنە كورسەتىپ انىقتاما الۋ, اۋداندىق مالدارىگەرلىك نەمەسە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ باسقارمالارىندا كارتاعا تۇسىرىلگەن كۇيدىرگىدەن قولايسىز دەگەن مەكەندەردە الدىن-الا مال جايىلىم­دا­رىنىڭ شەكارالارىن انىقتاپ, مال­دى قاۋىپتى ايماقتارعا جاقىن­دات­پاۋ, مالشىلاردى, ت.ب. مال شارۋا­شى­لىعىمەن شۇعىلداناتىن ادام­دار­عا كۇيدىرگىگە قارسى ەم قولدانۋ, جەراستى سۋ كوزدەرىن اشاتىن, قۇدىق قازاتىن جاعدايلاردا ولاردىڭ قاۋىپتى جەرلەردەن اۋلاق بولۋىن ەسكەرتۋ, مال ۇستايتىن قورا جايلاردا تازالىق ساقتاۋ شارالارىن ءاردايىم جۇزەگە اسىرىپ وتىرۋ قاجەت. قالالىق تۇرعىندارعا ەسكەرتەمىز: مال تاعامدارىن (ەت, ءسۇت) جابايى ساۋ­دا­دان ساتىپ الماڭىزدار, دەنساۋلىق­تى قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراتپا­ڭىز­دار, اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى ءبىلىنى­سىمەن دارىگەرگە كورىنىڭىزدەر. ج.يمانبەكوۆا, ءا.مولداعۇلوۆا, مسەقب الماتى قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ تۋبەركۋلەز جانە اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى.