01 قىركۇيەك، 2010

تەمىرتاۋ تارلانى

441 رەت كورسەتىلدى
قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنا جول اشقان ەلباسىمىز­دىڭ ومىرىندە تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ قانشالىقتى ەلەۋلى ورىن الاتىندىعىن كوكىرەك كوزى اشىق كوپشىلىك قاۋىم جاقسى بىلەدى. ال ەندى سول تەمىرتاۋدان سول ءبىر جىلداردا قاربالاسقان ەڭبەكتىڭ قارا قازانىندا قايناپ، شىنىعىپ، شىڭدالىپ، ورەلى ءومىر مەكتەبىندە ىسىلىپ، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەنىمىن ارقالاۋ قۇرمەتىنە بولەنگەن، بىلايشا ايتقاندا، العاشقى گۆارديا ساپىندا بولعان ايتۋلى ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – كەزىندە نۇرەكەڭنىڭ  ۇسىنۋىمەن جەتى جىل بويى تەمىرتاۋدى باسقارعان، كەڭەستىك كەزەڭدە-اق مينيستر دارەجەسىنە جەتكەن، حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي حاتىن تابىس ەتىپ، وسىناۋ بەدەلدى ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى سەسسياسىندا العاش رەت ەلىمىزدىڭ اتىنان قازاقشا ءسوز سويلەگەن، باسقا تۇسكەن ءارتۇرلى قاسىرەت-ناۋبەتتەردىڭ سالدارىنان جۇمىر جەرگە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا بەت تۇزەگەن العاشقى قيىن كوشىن باستاپ ۇيىمداستىرعان، بۇگىنگى ارداقتى ارداگەر سايات دۇيسەنباي ۇلى بەيسەنوۆ. – ساكە، ومىربايانىڭىزعا قاراپ وتىرسام، بولاشاق مينيستر ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم عانا سلەسارلىقتان باستاعان ەكەن-اۋ؟.. – ونىڭ سەبەبى بار. 1958 جىلدىڭ مەكتەپ بىتىرگەن جازىندا مەن ينستيتۋتقا بارماس بۇرىن اۋەلى اكەمە ۇيدەگى ازىن-اۋلاق تۇياقتىڭ قىستىق ءشوبىن دايىنداۋعا قولعابىس ەتۋگە ءتيىستى بولدىم. تۋىپ وسكەن جەرىم قاراعاندىنىڭ وساكاروۆ اۋدانى، ونىڭ ىشىندە كوندراتەۆكا دەگەن سەلو. اۋىلدىق جەر عوي. اكەيدىڭ ايتۋىمەن سونداعى تەلمان اتىنداعى كەڭشاردىڭ پىشەن دايىنداۋ­شىلار بريگاداسىندا جاز بويى جۇمىس ىستەدىم. ءسويتىپ، سونىڭ اقىسىنا ۇيگە ءبىر ماشينە ءشوپ ءتۇسىرت­كىزىپ، ءبىر پار كەرزى ەتىك الدىم. ءتيىپ تۇرعان قاراعاندىعا تەك سودان كەيىن عانا، تامىزدىڭ اياعىنا قاراي ءبىر-اق جىبەردى. اكە سوزىنەن اتتاپ كەتۋ ول كەزدە مۇلدەم بولمايتىن جاعداي. مەن بارعاندا ينستيتۋتتارداعى قابىلداۋ ەمتيحان­دارى اياقتالىپ كەتكەن بولاتىن. سودان سول قالاداعى №5 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە تۇسۋىمە تۋرا كەلدى. مۇندا ىڭ-شىڭسىز ەكى جىل وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن، جاڭا ءوزىڭ ايتقانداي، ەڭبەك جولىمدى قالالىق ەلەكتر جۇيەسى باسقار­ماسىنىڭ ەلەكتر سلەسارى بولىپ باستاعانىم راس. – سلەسارلىقتا شىڭدالۋىڭىزعا كوپ ۋاقىت كەتتى مە؟ – ەڭ جاقسى ءومىر مەكتەبى – ەڭبەك مەكتەبى. سلەسار بولىپ ىستەگەن ءبىر جىلدا ءارى ىسىلدىم، ءارى ەسەيدىم دەۋىمە بولادى. كونديتەر فابريكا­سىنىڭ، سىرا زاۋىتىنىڭ، ميحايلوۆكاداعى ماشينە جاساۋ زاۋىتىنىڭ جابدىقتارىن ەلەكتر جەلىسىنە قوسىپ مونتاجداۋعا بايلانىستى قات-قابات قاۋىرت جۇمىستار، ۇجىم تەزى كوپ نارسەگە كوزىمدى اشىپ ۇيرەتتى. پريشاحتينسكىنى، ماي­قۇدىقتى، فەدوروۆكانى جانە قاراعاندىنىڭ باسقا دا نىساندارىن جارىقتاندىرۋ ورايىن­داعى جۇمىستاردا قانات قاتايتىپ، جاستىق ءجى­گەرىمىزدى سالعان جارقىن شاقتار قازىر ساعىن­دىرادى. رەتى كەلگەندە ايتايىن، الپىسىنشى جىلداردىڭ كەز كەلگەن ادامعا، اسىرەسە ومىردە مۇراتىما جەتسەم دەگەن قازاق جاسىنا قويار تالابى قازىرگىدەن الدەقايدا قاتاڭىراق بولدى دەپ ويلايمىن. –  بوكسپەن سول سەبەپتەن شۇعىلداندىڭىز با؟ – ارينە، مۇنى قاز-قالپىنداعى قارابايىر­لىقپەن ءتۇسىنىپ قالمايىق. بىراق سپورتپەن شۇعىل­دانۋ ادامنىڭ جالپى دەڭگەيى مەن ورەسىن كەڭىرەك ورىسكە شىعارىپ كوتەرەتىنىن سول بالعىن بوزبالا كەزىمدە سەزىنگەنىمدى جاسىرا المايمىن. ءيا، بوكسپەن شۇعىلداندىق، تالاي ءدۇبىرلى جا­رىس­­تارعا دا قاتىسىپ، جۇلدەلى بولدىق، مەرەيىمىز ءوستى. كسرو سپورت شەبەرى اتاندىق. بۇدان پايدا تاپپا­سام، زيان كورگەن جەرىم جوق. سونىمەن بىرگە ماماندى­عىمنىڭ ىڭعايىنا قاراي جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ شىعۋعا دا تالپىندىم. بۇل رەتتە ماعان سول كەزدە اسىرەسە قالالىق ەلەكتر جۇيەلەرى مەكەمەسىنىڭ باس ينجەنەرى قامزاباي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ايتقان اعالىق جاناشىر اقىل-كەڭەستەرىن وسى كۇنگە دەيىن رازى كوڭىلمەن ەسكە الامىن. – سودان ينستيتۋتقا ءتۇستىڭىز بە؟ – ءتۇسۋىن ءتۇستىم عوي. قامزاباي اعانىڭ اقى­لىمەن قۇجاتتارىمدى “كەن ورىندارى ەلەك­ترو­مەحانيكاسى” ماماندىعى بويىنشا قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كەشكى بولىمىنە تاپسىرىپ، سوندا قابىلداندىم. بىراق سول جىلدىڭ كۇزىندە اسكەرگە الىپ كەتتى. – وبال بولعان ەكەن. – تۇك تە وبال ەمەس. ءبىزدىڭ بۋىننىڭ جىگىتتە­رى ونداي-وندايعا وكىنىش ەتپەيدى. قايتا اسكەر دە ءبىر شىنىعۋ مەكتەبى بولدى. 1964 جىلى بورى­شىم­دى وتەپ كەلگەسىن ناق سول ماماندىق، سول ينس­تي­تۋتتىڭ ەندى كۇندىزگى بولىمىنە قايتادان ءتۇستىم. بىراق بۇل جەردە كوپ وقىمادىم. سەبەبى، قا­­زاقستان ءۇشىن كادر دايارلاۋ ىسىمەن وداقتىڭ ورتا­لىق وقۋ ورىندارى دا اينالىساتىن. ءبىزدىڭ ارا­مىزدان 15 شاقتى ادامدى ىرىكتەپ الىپ، رەكتور اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆقا اپاردى. ءبىرازىن ماسكەۋگە، لەنينگرادقا، سۆەردلوۆسكىگە جىبەردى. ءبىزدىڭ – ءۇش ەلەكترشىنىڭ ماڭدايىمىزعا يۆا­نو­ۆو قالاسىنداعى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىندا وقۋ جازىلعان ەكەن. ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەي­ىن جولدامامەن تەمىرتاۋ قالاسىنا كەلدىم. مۇن­داعى جۇمىس كۇندەرىم نەگىزىنەن سينتەتي­كا­لىق كاۋچۋك زاۋىتىنىڭ تسەحتارى مەن مەتاللۋر­گيا كومبينا­تى­نىڭ ەلەكترومونتاجدىق الاڭدارىندا ءوتتى. – كوپتەگەن ارماندارعا جول اشقان، قيالدار­عا قانات بىتىرگەن، اڭىزدى اقيقاتقا اينالدىرعان سول تۇستاعى تەمىرتاۋ جايىندا ايتىڭىزشى. – تەمىرتاۋ ەرەكشە قالا بولدى. مۇندا سول كەزدەردە 23 ونەركاسىپ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇردى. كوپشىلىگى جالپىمەملەكەتتىك، ياعني وداقتىق قۇزىرعا قارادى. بۇلاردىڭ ىشىندە قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى، سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتى، مەحانيكالىق-قۇيۋ زاۋىتى، قازاق مەتال­لۋرگيا زاۋىتى، كارگرەس-1 دارالانىپ تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە ول تۇستاعى تەمىرتاۋ ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان-دى. ەكى ترەست: قازمەتاللۋرگ­قۇرىلىس ونەركاسىپ نىساندارىن، مەتاللۋرگتۇر­عىن­ۇيقۇرىلىس الەۋمەتتىك جانە مادەني-تۇرمىس­تىق نىساندار تۇرعىزۋمەن اينالىستى. ويلاپ قارايىقشى. قالادا جىلما-جىل 100 مىڭ شار­شى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي، ءبىر-ەكى مەكتەپ، ەكى-ءۇش مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىردى. قۇرىلىس قارقىنى مەن اۋقىمى وسىنداي بولاتىن. ستاديوندار، ۆەلوترەك، جەڭىل اتلەتيكا مانەجى، ءجۇزۋ حاۋىزى، كينوتەاترلار ءبىر مەزگىلدە تۇرعى­زىلدى. ارينە، وسىنداي جاعدايدا جىگەرلەنىپ سەرپىلەسىڭ، ءوزىڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىڭدى سەزىنەسىڭ. ەڭ باستىسى، تەمىر­تاۋدا جۇمىسشى­لار­دان باستاپ، وسى ۇدەرىستەردى ۇيلەستىرىپ باسقارىپ وتىرعان عاجاپ ادامدار بولدى. ءتالىم الىپ، ونەگە تۇتارلىق ازاماتتار از ەمەس-ءتىن. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى حاتشىسى ن.داۆىدوۆ، ەكىنشى حاتشى ن.نا­زار­باەۆ، “قازمەتاللۋرگقۇرىلىس” ترەسىنىڭ باسقا­رۋ­شىسى ا.كوركين، مەتاللۋرگيا­لىق كومبينات­تىڭ ديرەكتورلارى و.تيششەنكو، م.اق­بيەۆتەر شىن مانىندە تەمىرتاۋداعى ءومىردى ءور­كەن­دەتۋ­شى­لەردىڭ العى شەبىندە ءجۇردى. وبلىس باس­شى­لارىن ايتسام، سونداي سالماقتى دا زيالى اب­زال ازامات سۇلتان قاپار ۇلى دوسماعامبەتوۆ بولاتىن. – تەمىرتاۋ دەڭگەيىنەن جوعارى سامعاعاندار دا بولدى ەمەس پە؟ – ءيا، سول شوعىردان بۇگىندە نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى، الەم تانىعان ايگىلى ساياساتكەر بولعان­دى­عىن، البەتتە، ءبىز، تەمىرتاۋدان تۇلەپ ۇشقان­دار اركەز ماقتان تۇتىپ، مەرەيلەنىپ جۇرەمىز. جاڭا ايتقانداردان قازىر داۆىدوۆ پەن كوركين ماسكەۋدە تۇرادى. اقبيەۆ الماتىدا. بۇلاردان باسقا دا گ.مۋساليموۆ، ا.باۋبليس، پ.سوروكۆا­شين، گ.شاپيرو، ج.مۋسين سياقتى تاماشا ادامداردان ءومىر ءمانىن، ۇجىمدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنەرلىك جايلار كوپ بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، ەلىمىزدىڭ قازىرگى ءىس باسىنداعى، ات ءۇستىن­دەگى كوپتەگەن قۇرمەتتى ازاماتتارى ءۇشىن تەمىرتاۋ تاپتىرمايتىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنە اينالدى. كوپ ۇلتتى، ونەركاسىپتى تەمىرتاۋدا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى كەمەڭگەر تۇلعانىڭ قۇرىش بولاتتاي سومدالا شىڭدالىپ قالىپتاسۋ­ىن ءوز باسىم قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى، تىنىشتىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ، ەلىمىزدىڭ بارلىق حالقىنىڭ ءوزارا قۇرمەتى مەن سىيلاستىعىنىڭ نەگىزى ەكەندىگىنە كامىل سەنىمدىمىن. وسى جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە رەس­پۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قاتى­سۋىمەن قازاق­ستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ۇلكەن مەرەكەدە ادامداردىڭ تىلەگى ءبىر ارنادا تو­عىس­­قانداي، جۇرەكتەردە سوناۋ جاس كۇندەرى­مىز­دەگىدەي تەمىرتاۋ وتتارى ءالى جانىپ تۇرعانداي اسەر­گە بولەندىم. وسىناۋ تاماشا قالادا ءومىر ءسۇ­رىپ، ەڭبەك ەتۋ باقىتىن ەنشىلە­گەنىمدى ماقتان تۇتتىم. – وسى تەمىرتاۋدا ءوزىڭىز دە ساتى-ساتى باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان ەكەنسىز. قىزمەت بابىندا ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتىمەن تىكەلەي توقايلاسقان تۇستار بولدى ما؟ – 1970 جىلى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋى­تىن­­دا ينجەنەر بولىپ جۇرگەم. ءبىر كۇنى زاۋىتقا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ-ترانس­پورت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ كەلىپ، جينالىستا ءسوز سويلەدى. جانىپ تۇرعان وت ەكەن. جاس تا بولسا جۇرتتى بايىپتى­لى­عى­مەن باۋراپ الدى. جينالىستان سوڭ كەڭسەدە ءسال بوگەلىپ، ماعان: “مۇندا قانشا ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ وقۋدى قايدان ءبىتىردىڭ؟” دەگەندەي بىرەر سۇراق قويدى دا، قالالىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى كەرەكتىگىن ايتتى. بىرنەشە كۇن وتكەندە مەن ناق وسى جۇمىسقا شاقىرىلدىم. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ تىكەلەي قول استىندا  جۇمىس ىستەدىم. كوپ ۇزاماي ول كىسى قالاعا ەكىنشى حاتشىلىققا سايلاندى. ءبىر كۇنى مەنى كابينەتىنە شاقىرىپ: “انا كوتەلنىي، كوممۋ­نال­نىي سلۋجبالاردى ءجو­نىن ءبىلىپ، دۇرىس قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. وسىلاردى سەن باسقارساڭ قاي­تەدى؟ وقۋىن وقى­دىڭ، ەنەرگەتيكسىڭ، بىلەسىڭ عوي”، دەپ ۇسىنىس جا­سادى. ءسويتىپ ءۇش جىل قالانىڭ كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ، قا­لالىق قىزمەت سالالارىمەن تىعىز باي­لانىستى جۇمىس كەزەڭىمدى باستادىم. ال ەندى بۇدان كەيىن­گى جىل­دار­دا تەمىرتاۋ قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى، ودان سوڭ توراعا قىز­مەتتە­رىنە ۇسىنىلىپ، بەكىتىلۋىمدە دە بۇل كەزدەگى قارا­عاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ  ونەر­كاسىپ ءما­سەلەلەرى جونىندەگى حاتشىسى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆتىڭ تىكەلەي ىقپال-اسەرى بولعانى انىق. – ءسويتىپ، ەل پرەزيدەنتىنىڭ بولاشاعىن باستاپ بەرگەن تەمىرتاۋدىڭ تىزگىنىن قولعا العان ەكەنسىز عوي؟ – قالاي دەسەڭىز دە، ەل قاتارلى عانا قىزمەت ىستەدىك قوي. وزعان دا جوقپىز، زامان كوشىنەن قالعان دا جوقپىز. ءومىر زاڭى سولاي عوي. ال ەندى سول تەمىرتاۋدىڭ توراعاسى قىزمەتىن باقانداي سەگىز جىل اتقارىپپىن. قالا تىرشىلىگىن قامتا­ماسىز ەتەتىن ءارتۇرلى باسقارۋ قۇرىلىمدا­رىندا، بىلايشا ايتقاندا، قان جۇگىرتەتىن كۇرەتامىر­لاردا بارلىعى 15 جىلدى تىنىمسىز ەڭبەكپەن وتكەرىپپىن. البەتتە، وسى جىلداردا تەمىرتاۋدىڭ تولايىم دامىپ كوركەيۋىنە مىسقالداي دا بولسا ۇلەسىمدى قوستىم-اۋ دەپ ايتا السام كەرەك. قا­لا­نىڭ ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ تۇراقتى جۇمى­سىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مۇندا تۇرعىن ءۇي، مەكتەپتەر، اۋرۋحانالار، بالا­باقشالار سالۋ جونىندە سول كەزدىڭ تۇرعىسىنان العانداعى قيىن مىندەتتەر رەت-رەتىمەن شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. نەگىزگى ءارى باسىم كوڭىل ەلباسىمىز بولات بالقىتۋشى بوپ ءوزىنىڭ داڭقتى ەڭبەك جولىن باستاعان قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبينا­تىنا، ياعني قازاقستان ماگنيتكاسىنا ءبولىندى. – سەگىز جىل مەرلىكتەن كەيىن تۋرا سەگىز جىل مينيستر بولعان ەكەنسىز... – ءادىلىن ايتۋ كەرەك، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ ءبىر تاماشا ادامي قاسيەتى سول، بۇرىنعى كوز كور­گەن، سىننان وتكەن سەنىمدى كادرلاردى اركەز ۇم­ىت­پاي قولداپ وتىرادى. جالعىز مەن تارا­بىن­دا عانا ەمەس، مۇنىڭ مىسالدارى جەتەرلىك. “جاق­سى­دان – شاراپات” دەگەندەي، سول قاسيەتتىڭ سەپ­تىگى ماعان دا ءتيدى. ءوزى رەسپۋبليكا مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بارعاننان كەيىن ءبى­راز­داسىن تەلەفون سوعىپ، ءسوۆميننىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىلىگىنە شاقىردى. ايتقان ءۋاجى ءبىر-اق اۋىز ءسوز: “ول جەردە قانشا وتىرا بەرمەكسىڭ؟ سەن مۇن­دا كەرەكسىڭ”. “قيسىندى سوزگە قىڭىر توقتا­ماس” دەگەندەي، تىلەكتەستىك ۇسىنىستى ءتۇپ كو­تەرە قابىل العاننان وپىق جەگەن جوقپىن. 1984 جىل­دىڭ اياعىندا قازاق كسر حالىققا تۇرمىس­تىق قىزمەت كورسەتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدىم. – بۇل جاڭا جۇمىستى جاتىرقاي قويعان جوق شىعارسىز؟ – تاپسىرعان قانداي جۇمىستى دا قاتىرىپ ورىندايتىن قىپ-قىزىل كوممۋنيست كەزىمىز عوي. بىراق ەڭ عاجابى، كۇللى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس، ەڭ جىگەرلى پرەمەر-مينيستر نۇرەكەڭنىڭ كومانداسىندا بولعانىم، سەنىمىن يەلەنگەنىم ەدى. وسى ءبىر رياسىز سەنىمدى مەن ۇنەمى اقتاۋعا تىرىسىپ باققانىمدى ول كىسىنىڭ ءوزى دە بىلەدى. العاش مينيستر ەتىپ قويعانىندا دا سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىقتىم عوي دەيمىن. جاڭا قىزمەتكە جاڭا سەرپىنمەن كىرىستىك. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا كوپ سالالى تۇرمىستىق قىزمەت ۇيلەرى، جيھاز جاساۋ زاۋىتتارى، كيىمدى حيميالىق تازالاۋ، كىلەم توقۋ، بىلعارى وڭدەۋ جونىندەگى تسەحتار جانە باسقا دا كاسىپورىندار سالىندى. بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا توقىما-تىگىن تسەحتارىمەن، كۇردەلى تۇرمىستىق تەحنيكانى جوندەيتىن شەبەرحانالارمەن قوسا اۋداندىق تۇرمىستىق قىزمەت كومبيناتتارى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل يگى ىستەر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، سونىمەن بىرگە جەر-جەردەگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جايىن جاقسارتا ءتۇستى. – ءيا، وسىنداي يگىلىكتى ىستەردەن سوڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ەڭبەك ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعانىڭىزدى ءبىلۋشى ەدىك. ءبىر جاعىنان، بۇل دا ءبىر قۇرمەت ەمەس پە؟ – قۇرمەتتەن بۇرىن جاۋاپكەرشىلىك دەسەڭشى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى بەلگىلى قيىندىقتار جاس مەملەكەتىمىزگە وڭاي سوققان جوق. سوعان قاراماستان وسى جىلداردا ەڭبەك مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن بەل شەشە، بەلسەندى تۇردە شۇعىلداندى. پارلامەنتكە ەڭبەك زاڭناماسى (ەڭبەك كودەكسى)، جۇمىسپەن قامتۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە حالىقتىڭ كوشى-قونى جونىندەگى العاشقى زاڭ جوبالارى ەنگىزىلىپ، سولاردىڭ ءبارى قابىلداندى. وسى سياقتى باستامالارىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك، كوشى-قون جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان ۆەدومستۆولارىن قۇرۋعا نەگىز بولىپ تابىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءدۇ­نيە­­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى، يۋنەسكو، يۋنيسەف سياقتى حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي باس­تادى. وسى رەتتە، البەتتە، حالىقارالىق ەڭ­بەك ۇيىمى دا ناق وسى الدىڭعى ماڭىزدى قاتار­دا تۇردى. 1993 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاقستان دەلەگاتسياسىن باستاپ، العاش رەت حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 80-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋى­مىز ەستەن كەتپەس تاريحي وقيعا بولدى. ۇيىم­نىڭ باس ديرەكتورى ا.د.حانسەن مىرزاعا پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ حاتىن تاپسىرىپ، سەسسيادا ءسوز سويلەۋىم دە شۋاقتى ءارى باقىتتى ساتتەردىڭ ساناتىندا. – قاي تىلدە سويلەدىڭىز؟ – اعىلشىنشانى ەركىن بىلگەنىممەن، اسىرەسە ءوزىمىز ءۇشىن تاريحي سەسسيادا باستان-اياق قازاقشا سويلەدىم. ىلەسپە اۋدارما كابينالارىنا ءسوزىمنىڭ اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمىس، يسپان، قىتاي تىلدە­رىن­دەگى نۇسقالارىن بەرىپ قويعانبىز. ورىس ءتى­لىنە ونداي قۇرمەت بەرىلمەگەن. ءسوزىمدى: “ەڭ ال­دى­مەن، مارتەبەلى سەسسياعا اسسالاۋماعالەيكۋم دەپ سالەم بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر” دەپ باستا­دىم. وسى جاع­دايدى ۇناتىپ قالعان تۇركيا مەن اراب ەلدەرىنىڭ مينيسترلەرى، ەلشىلەرى ماعان ەرەكشە ءىلتيپات ءبىل­دىردى. ۇزىلىستە قولىمدى الىپ قۇتتىق­تاپ، كۋۆەيت، يوردانيا، ليۆيا، ماروككو، الجير، ساۋد ارابياسى، بىرىككەن اراب امىرلىك­تەرى سياقتى ەلدەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىز ءوز ەل­شىلىك­تەرىندەگى ءاربىر سالتاناتتى قابىلداۋلا­رىنان قالدىرماي، قۇران، ءتاسپيح، باسقا دا قاستەرلى كادەسىيلار سىيلاپ، تىپتەن، ۇستىمە شاپان جاۋىپ قۇرمەتتەدى. ءوز تاراپىمنان مەن دە قارىمتا قۇرمەت كورسەتەيىن دەسەم، ول كەزدە جەنەۆادا ءالى ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز جوق. سوندىقتان، رەسەي ەلشىسىنە جاعدايدى ايتىپ، كومەكتەسۋىن ءوتىندىم.  ول: ء“سىزدىڭ ەلىڭىزگە جانە مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىم­نىڭ بەلگىسى رەتىندە ءوز ەلشى­لىگىمىزدىڭ عيماراتىندا ءسىزدىڭ قابىلداۋىڭىزدى ءبىر تيىن الماي تەگىن ۇيىمداستىرىپ بەرەمىن”، دەدى. سولاي ەتتى دە. ول دا ءبىر ءوز ەلىمىز ءۇشىن مەرەيلەنگەن كۇندەر ەدى. ءسويتىپ، قازاقستان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى اتاندى. ءبىز ءۇشىن بۇل ماڭىزدى وقيعا بولدى. كوپ ۇزاماي الماتىعا ۇيىمنىڭ ماماندارى كەلىپ، جۇمىس­پەن قامتىلماعان جۇرتتى قايتا وقىتۋ، قايتا مامانداندىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ جونىندەگى قاناتقاقتى باعدارلامالار مەن مۋلتيجوبا­لاردى ۇيىمداستىرۋدا ءوز كومەكتەرىن كورسەتتى. بۇلار قاراعاندىدا، شىمكەنتتە، قىزىلوردا، ورال جانە الماتى وبلىستارىندا ىسكە قوسىلدى. سونىڭ كومەگىمەن جۇمىسپەن قامتۋ، كوشى-قون جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى قازىرگى ينستي­تۋتتارىمىزدىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل ورايداعى العاشقى قادامدار وسىلاي جاسالدى. العاش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى نەگىزگى كونۆەنتسيا­لارىنىڭ ەرەجەلەرىن باسشى­لىققا الۋ جايى پارلامەنتتە قارالا باستادى. – وتانداس ورالماندار كوشىن اتامەكەنگە العاش باستاعان دا وسى ءسىزدىڭ مينيسترلىك ەمەس پە؟ – ءيا، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاسىن شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ كەيبىر وكىلدەرى ەل باسشىلى­عىنا: “ەلگە قايتساق” دەگەن ارمان اڭسارلى تىلەكتەرىن ايتىپ كىرە باستادى. وسى ماسەلەمەن ءبىز اينالىستىق. سىرتتاعى وتانداستاردى ەلگە كوشىرۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزدىك. مي­نيسترلىك قۇرامىندا 1992 جىلدىڭ قاراشاسىندا ارنايى كوشى-قون دەپارتامەنتىن قۇردىق. ماسەلەنى زەرتتەپ، ءىستىڭ ناقتى جاي-كۇيىن كوزبەن كورىپ قانىعۋ ماقساتىندا ەلباسى تاپسىرماسى­مەن جۇمىس توبىن باستاپ، موڭعوليا، قىتاي، يران مەن تۇركيا ەلدەرىنە ءوزىم بارىپ قايتتىم. ونداعى قانداستارعا ەگەمەن ەلدىڭ سالەمىن جەتكىزىپ، ءۇمىت ساۋلەسىن سەبەزدەتتىك. وتانعا دەگەن ساعىنىشتى كوز جاستارىنىڭ، ەلجىرەگەن جۇرەك­تەرىنىڭ كۋاسى بولىپ، ءوزىمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز بوساعان ساتتەر از ەمەس. بىراق قانداستاردى ەلگە كوشىرۋدىڭ قيىندىق، كەدەرگىلەرى دە از بولمادى. جاڭاعى ەلدەردىڭ ءار دەڭگەيدەگى باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ، سول قيىندىقتاردى جەڭىلدەتۋدىڭ، شە­شىمىن تابۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىردىك. موڭ­عوليا پرەزيدەنتىمەن، تۇركيادا سۇلەيمەن دەمي­رەل، تانسۋ چيلەر سياقتى ۇلكەن قايراتكەر­لەرمەن جۇزدەسىپ، تۇسىنىستىك تاپتىق. ەلگە قايتام دەگەن وتانداستاردى كوشىرۋگە اۋە جانە تەمىر جول كولىكتەرىن، اۆتوكەرۋەندەر ۇيىمداستىر­دىق. ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىمەن دە قانداستارىمىزدى قارسى الۋ، ورنالاستىرۋ، تۇرمىسىن رەتتەستىرۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇر­گىزدىك. قايتكەندە دە ۇلى كوشتىڭ اق جولىن اشىپ، باستاپ بەرگەنىمىزدى داتكە قۋات ەتە الا­مىز. بۇل ورايدا ارىم تازا، ءجۇزىم جارقىن. – پريبالتيكا ەلدەرىندە ەلشى بولعان كەزدە قالدىرعان ءىزىڭىز بار بولار؟ – ءيا، ەكى جىل بەدەرىندە ەل پرەزيدەنتى جا­نىن­داعى باس باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعاننان كەيىن 1995 جىلى ۆيل­نيۋستە (ليتۆا) ەلشىلىك، ال ريگا (لاتۆيا) مەن تال­ليندە (ەستونيا) كونسۋلدىق اشۋدىڭ باقىتى ما­عان بۇيىردى. تاۋەلسىز ەلىمنىڭ وسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى رەتىندە قازاقستان­دىق جۇكتەردى كلايپەدا، ۆەنتسپيلس پەن تاللين­دەگى تەڭىز ايلاقتارى ارقىلى تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىن ىزەرلەدىم. ءۇش جىلداي ۋاقىتتا ءوزارا ءتيىمدى ەكونو­ميكالىق جانە مادەني ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىلۋى مامىلەگەرلىك مەرەيىمدى وسىرمەدى دەپ ايتا المايمىن. – ءومىر ءمانى جايىندا نە ايتاسىز، ساكە؟ – ەلىمە قىزمەت ەتكەنىم، ادال ءجۇرىپ، اق تۇرعانىم مەن ءۇشىن ءومىرىمنىڭ باستى ءمانى. ۋاقىت كوشىنەن، زامانا ۇردىسىنەن قالىپ قوي­ماۋ­عا ۇمتىلدىم. جاسىمدا بوكسپەن شۇعىلدان­عا­نىم، ەگدەلەنگەندە رەسپۋبليكا بوكس فەدە­را­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعانىم، بەرتىندە ەكو­نوميكا عىلى­مىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىم سوندىقتان شىعار. زەينەتكە شىق­قاسىن دا قاراپ وتىرماي، “قاينار” ۋنيۆەر­سي­تەتىندە ۇستازدىق ەتۋىم دە ءومىرىمدى ماعىنالى ەتۋ تىلەگىنەن تۋسا كەرەك. ادامعا ءتاننىڭ ءبارى ماعان ءتان. ەرتەرەكتە قى­زىعۋشىلىقپەن اعىلشىن، تۇرىك تىلدەرىن ۇيرە­نىپ العانىمنىڭ پايداسى تا­لاي ءتيدى. قازاق­شىلىعىما كەلەر بولساق، بۇقار جىراۋ بابامنىڭ ارۋاعىنا باس ۇرامىن. دوم­بىرا شەرتىپ، قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن، اندەرىن قوڭىرلاتىپ ايتقاندى ۇناتامىن. ءوزىم ءانشى بولماسام دا، ەسكەندىر حاسانعاليەۆ جانە زايىبى داريكومەن وتباسىلىق دوستىعىمدى ماقتان تۇتامىن. تەمىر­تاۋ-قاراعاندىداعى ەسكى دوستارمەن دە، الىس ءجۇر­گە­­نىمىزگە قاراماي، ارا­لاس-قۇرالاستى ۇزگەن ەمەس­پىن. جەتپىسىمدى قارا­عاندىدا اتاپ وتپەكپىن. كۇنى كەشە اتا-انامنىڭ بەيىتىنە ءتاۋ ەتتىم. اسىل جا­رىم، جەڭگەڭ باتەش ەكەۋمىزدىڭ ءورىسىمىزدى ۇزارتقان ءۇش بالامنان سۇيگەن بەس نەمەرەنىڭ اتا­سى­مىن. دەمەك، ءومىر جالعاسۋدا. ءومىر ءمانى سول ەمەس پە... – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار