قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنا جول اشقان ەلباسىمىزدىڭ ومىرىندە تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ قانشالىقتى ەلەۋلى ورىن الاتىندىعىن كوكىرەك كوزى اشىق كوپشىلىك قاۋىم جاقسى بىلەدى. ال ەندى سول تەمىرتاۋدان سول ءبىر جىلداردا قاربالاسقان ەڭبەكتىڭ قارا قازانىندا قايناپ, شىنىعىپ, شىڭدالىپ, ورەلى ءومىر مەكتەبىندە ىسىلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەنىمىن ارقالاۋ قۇرمەتىنە بولەنگەن, بىلايشا ايتقاندا, العاشقى گۆارديا ساپىندا بولعان ايتۋلى ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – كەزىندە نۇرەكەڭنىڭ ۇسىنۋىمەن جەتى جىل بويى تەمىرتاۋدى باسقارعان, كەڭەستىك كەزەڭدە-اق مينيستر دارەجەسىنە جەتكەن, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي حاتىن تابىس ەتىپ, وسىناۋ بەدەلدى ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى سەسسياسىندا العاش رەت ەلىمىزدىڭ اتىنان قازاقشا ءسوز سويلەگەن, باسقا تۇسكەن ءارتۇرلى قاسىرەت-ناۋبەتتەردىڭ سالدارىنان جۇمىر جەرگە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا بەت تۇزەگەن العاشقى قيىن كوشىن باستاپ ۇيىمداستىرعان, بۇگىنگى ارداقتى ارداگەر سايات دۇيسەنباي ۇلى بەيسەنوۆ.
– ساكە, ومىربايانىڭىزعا قاراپ وتىرسام, بولاشاق مينيستر ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم عانا سلەسارلىقتان باستاعان ەكەن-اۋ؟..
– ونىڭ سەبەبى بار. 1958 جىلدىڭ مەكتەپ بىتىرگەن جازىندا مەن ينستيتۋتقا بارماس بۇرىن اۋەلى اكەمە ۇيدەگى ازىن-اۋلاق تۇياقتىڭ قىستىق ءشوبىن دايىنداۋعا قولعابىس ەتۋگە ءتيىستى بولدىم. تۋىپ وسكەن جەرىم قاراعاندىنىڭ وساكاروۆ اۋدانى, ونىڭ ىشىندە كوندراتەۆكا دەگەن سەلو. اۋىلدىق جەر عوي. اكەيدىڭ ايتۋىمەن سونداعى تەلمان اتىنداعى كەڭشاردىڭ پىشەن دايىنداۋشىلار بريگاداسىندا جاز بويى جۇمىس ىستەدىم. ءسويتىپ, سونىڭ اقىسىنا ۇيگە ءبىر ماشينە ءشوپ ءتۇسىرتكىزىپ, ءبىر پار كەرزى ەتىك الدىم. ءتيىپ تۇرعان قاراعاندىعا تەك سودان كەيىن عانا, تامىزدىڭ اياعىنا قاراي ءبىر-اق جىبەردى. اكە سوزىنەن اتتاپ كەتۋ ول كەزدە مۇلدەم بولمايتىن جاعداي. مەن بارعاندا ينستيتۋتتارداعى قابىلداۋ ەمتيحاندارى اياقتالىپ كەتكەن بولاتىن. سودان سول قالاداعى №5 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە تۇسۋىمە تۋرا كەلدى. مۇندا ىڭ-شىڭسىز ەكى جىل وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن, جاڭا ءوزىڭ ايتقانداي, ەڭبەك جولىمدى قالالىق ەلەكتر جۇيەسى باسقارماسىنىڭ ەلەكتر سلەسارى بولىپ باستاعانىم راس.
– سلەسارلىقتا شىڭدالۋىڭىزعا كوپ ۋاقىت كەتتى مە؟
– ەڭ جاقسى ءومىر مەكتەبى – ەڭبەك مەكتەبى. سلەسار بولىپ ىستەگەن ءبىر جىلدا ءارى ىسىلدىم, ءارى ەسەيدىم دەۋىمە بولادى. كونديتەر فابريكاسىنىڭ, سىرا زاۋىتىنىڭ, ميحايلوۆكاداعى ماشينە جاساۋ زاۋىتىنىڭ جابدىقتارىن ەلەكتر جەلىسىنە قوسىپ مونتاجداۋعا بايلانىستى قات-قابات قاۋىرت جۇمىستار, ۇجىم تەزى كوپ نارسەگە كوزىمدى اشىپ ۇيرەتتى. پريشاحتينسكىنى, مايقۇدىقتى, فەدوروۆكانى جانە قاراعاندىنىڭ باسقا دا نىساندارىن جارىقتاندىرۋ ورايىنداعى جۇمىستاردا قانات قاتايتىپ, جاستىق ءجىگەرىمىزدى سالعان جارقىن شاقتار قازىر ساعىندىرادى. رەتى كەلگەندە ايتايىن, الپىسىنشى جىلداردىڭ كەز كەلگەن ادامعا, اسىرەسە ومىردە مۇراتىما جەتسەم دەگەن قازاق جاسىنا قويار تالابى قازىرگىدەن الدەقايدا قاتاڭىراق بولدى دەپ ويلايمىن.
– بوكسپەن سول سەبەپتەن شۇعىلداندىڭىز با؟
– ارينە, مۇنى قاز-قالپىنداعى قارابايىرلىقپەن ءتۇسىنىپ قالمايىق. بىراق سپورتپەن شۇعىلدانۋ ادامنىڭ جالپى دەڭگەيى مەن ورەسىن كەڭىرەك ورىسكە شىعارىپ كوتەرەتىنىن سول بالعىن بوزبالا كەزىمدە سەزىنگەنىمدى جاسىرا المايمىن. ءيا, بوكسپەن شۇعىلداندىق, تالاي ءدۇبىرلى جارىستارعا دا قاتىسىپ, جۇلدەلى بولدىق, مەرەيىمىز ءوستى. كسرو سپورت شەبەرى اتاندىق. بۇدان پايدا تاپپاسام, زيان كورگەن جەرىم جوق. سونىمەن بىرگە ماماندىعىمنىڭ ىڭعايىنا قاراي جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ شىعۋعا دا تالپىندىم. بۇل رەتتە ماعان سول كەزدە اسىرەسە قالالىق ەلەكتر جۇيەلەرى مەكەمەسىنىڭ باس ينجەنەرى قامزاباي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ايتقان اعالىق جاناشىر اقىل-كەڭەستەرىن وسى كۇنگە دەيىن رازى كوڭىلمەن ەسكە الامىن.
– سودان ينستيتۋتقا ءتۇستىڭىز بە؟
– ءتۇسۋىن ءتۇستىم عوي. قامزاباي اعانىڭ اقىلىمەن قۇجاتتارىمدى “كەن ورىندارى ەلەكترومەحانيكاسى” ماماندىعى بويىنشا قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كەشكى بولىمىنە تاپسىرىپ, سوندا قابىلداندىم. بىراق سول جىلدىڭ كۇزىندە اسكەرگە الىپ كەتتى.
– وبال بولعان ەكەن.
– تۇك تە وبال ەمەس. ءبىزدىڭ بۋىننىڭ جىگىتتەرى ونداي-وندايعا وكىنىش ەتپەيدى. قايتا اسكەر دە ءبىر شىنىعۋ مەكتەبى بولدى. 1964 جىلى بورىشىمدى وتەپ كەلگەسىن ناق سول ماماندىق, سول ينستيتۋتتىڭ ەندى كۇندىزگى بولىمىنە قايتادان ءتۇستىم.
بىراق بۇل جەردە كوپ وقىمادىم. سەبەبى, قازاقستان ءۇشىن كادر دايارلاۋ ىسىمەن وداقتىڭ ورتالىق وقۋ ورىندارى دا اينالىساتىن. ءبىزدىڭ ارامىزدان 15 شاقتى ادامدى ىرىكتەپ الىپ, رەكتور اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆقا اپاردى. ءبىرازىن ماسكەۋگە, لەنينگرادقا, سۆەردلوۆسكىگە جىبەردى. ءبىزدىڭ – ءۇش ەلەكترشىنىڭ ماڭدايىمىزعا يۆانوۆو قالاسىنداعى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىندا وقۋ جازىلعان ەكەن. ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن تەمىرتاۋ قالاسىنا كەلدىم. مۇنداعى جۇمىس كۇندەرىم نەگىزىنەن سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىنىڭ تسەحتارى مەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ەلەكترومونتاجدىق الاڭدارىندا ءوتتى.
– كوپتەگەن ارماندارعا جول اشقان, قيالدارعا قانات بىتىرگەن, اڭىزدى اقيقاتقا اينالدىرعان سول تۇستاعى تەمىرتاۋ جايىندا ايتىڭىزشى.
– تەمىرتاۋ ەرەكشە قالا بولدى. مۇندا سول كەزدەردە 23 ونەركاسىپ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇردى. كوپشىلىگى جالپىمەملەكەتتىك, ياعني وداقتىق قۇزىرعا قارادى. بۇلاردىڭ ىشىندە قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى, سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتى, مەحانيكالىق-قۇيۋ زاۋىتى, قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتى, كارگرەس-1 دارالانىپ تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە ول تۇستاعى تەمىرتاۋ ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان-دى. ەكى ترەست: قازمەتاللۋرگقۇرىلىس ونەركاسىپ نىساندارىن, مەتاللۋرگتۇرعىنۇيقۇرىلىس الەۋمەتتىك جانە مادەني-تۇرمىستىق نىساندار تۇرعىزۋمەن اينالىستى. ويلاپ قارايىقشى. قالادا جىلما-جىل 100 مىڭ شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي, ءبىر-ەكى مەكتەپ, ەكى-ءۇش مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىردى. قۇرىلىس قارقىنى مەن اۋقىمى وسىنداي بولاتىن. ستاديوندار, ۆەلوترەك, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى, ءجۇزۋ حاۋىزى, كينوتەاترلار ءبىر مەزگىلدە تۇرعىزىلدى. ارينە, وسىنداي جاعدايدا جىگەرلەنىپ سەرپىلەسىڭ, ءوزىڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىڭدى سەزىنەسىڭ. ەڭ باستىسى, تەمىرتاۋدا جۇمىسشىلاردان باستاپ, وسى ۇدەرىستەردى ۇيلەستىرىپ باسقارىپ وتىرعان عاجاپ ادامدار بولدى. ءتالىم الىپ, ونەگە تۇتارلىق ازاماتتار از ەمەس-ءتىن. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.داۆىدوۆ, ەكىنشى حاتشى ن.نازارباەۆ, “قازمەتاللۋرگقۇرىلىس” ترەسىنىڭ باسقارۋشىسى ا.كوركين, مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتىڭ ديرەكتورلارى و.تيششەنكو, م.اقبيەۆتەر شىن مانىندە تەمىرتاۋداعى ءومىردى ءوركەندەتۋشىلەردىڭ العى شەبىندە ءجۇردى. وبلىس باسشىلارىن ايتسام, سونداي سالماقتى دا زيالى ابزال ازامات سۇلتان قاپار ۇلى دوسماعامبەتوۆ بولاتىن.
– تەمىرتاۋ دەڭگەيىنەن جوعارى سامعاعاندار دا بولدى ەمەس پە؟
– ءيا, سول شوعىردان بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەم تانىعان ايگىلى ساياساتكەر بولعاندىعىن, البەتتە, ءبىز, تەمىرتاۋدان تۇلەپ ۇشقاندار اركەز ماقتان تۇتىپ, مەرەيلەنىپ جۇرەمىز. جاڭا ايتقانداردان قازىر داۆىدوۆ پەن كوركين ماسكەۋدە تۇرادى. اقبيەۆ الماتىدا. بۇلاردان باسقا دا گ.مۋساليموۆ, ا.باۋبليس, پ.سوروكۆاشين, گ.شاپيرو, ج.مۋسين سياقتى تاماشا ادامداردان ءومىر ءمانىن, ۇجىمدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنەرلىك جايلار كوپ بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ قازىرگى ءىس باسىنداعى, ات ءۇستىندەگى كوپتەگەن قۇرمەتتى ازاماتتارى ءۇشىن تەمىرتاۋ تاپتىرمايتىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنە اينالدى. كوپ ۇلتتى, ونەركاسىپتى تەمىرتاۋدا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى كەمەڭگەر تۇلعانىڭ قۇرىش بولاتتاي سومدالا شىڭدالىپ قالىپتاسۋىن ءوز باسىم قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى, تىنىشتىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ, ەلىمىزدىڭ بارلىق حالقىنىڭ ءوزارا قۇرمەتى مەن سىيلاستىعىنىڭ نەگىزى ەكەندىگىنە كامىل سەنىمدىمىن. وسى جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ۇلكەن مەرەكەدە ادامداردىڭ تىلەگى ءبىر ارنادا توعىسقانداي, جۇرەكتەردە سوناۋ جاس كۇندەرىمىزدەگىدەي تەمىرتاۋ وتتارى ءالى جانىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەندىم. وسىناۋ تاماشا قالادا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋ باقىتىن ەنشىلەگەنىمدى ماقتان تۇتتىم.
– وسى تەمىرتاۋدا ءوزىڭىز دە ساتى-ساتى باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان ەكەنسىز. قىزمەت بابىندا ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتىمەن تىكەلەي توقايلاسقان تۇستار بولدى ما؟
– 1970 جىلى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىندا ينجەنەر بولىپ جۇرگەم. ءبىر كۇنى زاۋىتقا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ-ترانسپورت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىپ, جينالىستا ءسوز سويلەدى. جانىپ تۇرعان وت ەكەن. جاس تا بولسا جۇرتتى بايىپتىلىعىمەن باۋراپ الدى. جينالىستان سوڭ كەڭسەدە ءسال بوگەلىپ, ماعان: “مۇندا قانشا ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ وقۋدى قايدان ءبىتىردىڭ؟” دەگەندەي بىرەر سۇراق قويدى دا, قالالىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى كەرەكتىگىن ايتتى. بىرنەشە كۇن وتكەندە مەن ناق وسى جۇمىسقا شاقىرىلدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قول استىندا جۇمىس ىستەدىم. كوپ ۇزاماي ول كىسى قالاعا ەكىنشى حاتشىلىققا سايلاندى. ءبىر كۇنى مەنى كابينەتىنە شاقىرىپ: “انا كوتەلنىي, كوممۋنالنىي سلۋجبالاردى ءجونىن ءبىلىپ, دۇرىس قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. وسىلاردى سەن باسقارساڭ قايتەدى؟ وقۋىن وقىدىڭ, ەنەرگەتيكسىڭ, بىلەسىڭ عوي”, دەپ ۇسىنىس جاسادى. ءسويتىپ ءۇش جىل قالانىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, قالالىق قىزمەت سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى جۇمىس كەزەڭىمدى باستادىم. ال ەندى بۇدان كەيىنگى جىلداردا تەمىرتاۋ قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ودان سوڭ توراعا قىزمەتتەرىنە ۇسىنىلىپ, بەكىتىلۋىمدە دە بۇل كەزدەگى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ ءماسەلەلەرى جونىندەگى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ىقپال-اسەرى بولعانى انىق.
– ءسويتىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بولاشاعىن باستاپ بەرگەن تەمىرتاۋدىڭ تىزگىنىن قولعا العان ەكەنسىز عوي؟
– قالاي دەسەڭىز دە, ەل قاتارلى عانا قىزمەت ىستەدىك قوي. وزعان دا جوقپىز, زامان كوشىنەن قالعان دا جوقپىز. ءومىر زاڭى سولاي عوي. ال ەندى سول تەمىرتاۋدىڭ توراعاسى قىزمەتىن باقانداي سەگىز جىل اتقارىپپىن. قالا تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءارتۇرلى باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا, بىلايشا ايتقاندا, قان جۇگىرتەتىن كۇرەتامىرلاردا بارلىعى 15 جىلدى تىنىمسىز ەڭبەكپەن وتكەرىپپىن. البەتتە, وسى جىلداردا تەمىرتاۋدىڭ تولايىم دامىپ كوركەيۋىنە مىسقالداي دا بولسا ۇلەسىمدى قوستىم-اۋ دەپ ايتا السام كەرەك. قالانىڭ ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مۇندا تۇرعىن ءۇي, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, بالاباقشالار سالۋ جونىندە سول كەزدىڭ تۇرعىسىنان العانداعى قيىن مىندەتتەر رەت-رەتىمەن شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. نەگىزگى ءارى باسىم كوڭىل ەلباسىمىز بولات بالقىتۋشى بوپ ءوزىنىڭ داڭقتى ەڭبەك جولىن باستاعان قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنا, ياعني قازاقستان ماگنيتكاسىنا ءبولىندى.
– سەگىز جىل مەرلىكتەن كەيىن تۋرا سەگىز جىل مينيستر بولعان ەكەنسىز...
– ءادىلىن ايتۋ كەرەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىر تاماشا ادامي قاسيەتى سول, بۇرىنعى كوز كورگەن, سىننان وتكەن سەنىمدى كادرلاردى اركەز ۇمىتپاي قولداپ وتىرادى. جالعىز مەن تارابىندا عانا ەمەس, مۇنىڭ مىسالدارى جەتەرلىك. “جاقسىدان – شاراپات” دەگەندەي, سول قاسيەتتىڭ سەپتىگى ماعان دا ءتيدى. ءوزى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بارعاننان كەيىن ءبىرازداسىن تەلەفون سوعىپ, ءسوۆميننىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. ايتقان ءۋاجى ءبىر-اق اۋىز ءسوز: “ول جەردە قانشا وتىرا بەرمەكسىڭ؟ سەن مۇندا كەرەكسىڭ”. “قيسىندى سوزگە قىڭىر توقتاماس” دەگەندەي, تىلەكتەستىك ۇسىنىستى ءتۇپ كوتەرە قابىل العاننان وپىق جەگەن جوقپىن. 1984 جىلدىڭ اياعىندا قازاق كسر حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدىم.
– بۇل جاڭا جۇمىستى جاتىرقاي قويعان جوق شىعارسىز؟
– تاپسىرعان قانداي جۇمىستى دا قاتىرىپ ورىندايتىن قىپ-قىزىل كوممۋنيست كەزىمىز عوي. بىراق ەڭ عاجابى, كۇللى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس, ەڭ جىگەرلى پرەمەر-مينيستر نۇرەكەڭنىڭ كومانداسىندا بولعانىم, سەنىمىن يەلەنگەنىم ەدى. وسى ءبىر رياسىز سەنىمدى مەن ۇنەمى اقتاۋعا تىرىسىپ باققانىمدى ول كىسىنىڭ ءوزى دە بىلەدى. العاش مينيستر ەتىپ قويعانىندا دا سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىقتىم عوي دەيمىن. جاڭا قىزمەتكە جاڭا سەرپىنمەن كىرىستىك. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا كوپ سالالى تۇرمىستىق قىزمەت ۇيلەرى, جيھاز جاساۋ زاۋىتتارى, كيىمدى حيميالىق تازالاۋ, كىلەم توقۋ, بىلعارى وڭدەۋ جونىندەگى تسەحتار جانە باسقا دا كاسىپورىندار سالىندى. بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا توقىما-تىگىن تسەحتارىمەن, كۇردەلى تۇرمىستىق تەحنيكانى جوندەيتىن شەبەرحانالارمەن قوسا اۋداندىق تۇرمىستىق قىزمەت كومبيناتتارى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل يگى ىستەر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, سونىمەن بىرگە جەر-جەردەگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جايىن جاقسارتا ءتۇستى.
– ءيا, وسىنداي يگىلىكتى ىستەردەن سوڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ەڭبەك ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعانىڭىزدى ءبىلۋشى ەدىك. ءبىر جاعىنان, بۇل دا ءبىر قۇرمەت ەمەس پە؟
– قۇرمەتتەن بۇرىن جاۋاپكەرشىلىك دەسەڭشى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى بەلگىلى قيىندىقتار جاس مەملەكەتىمىزگە وڭاي سوققان جوق. سوعان قاراماستان وسى جىلداردا ەڭبەك مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن بەل شەشە, بەلسەندى تۇردە شۇعىلداندى. پارلامەنتكە ەڭبەك زاڭناماسى (ەڭبەك كودەكسى), جۇمىسپەن قامتۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە حالىقتىڭ كوشى-قونى جونىندەگى العاشقى زاڭ جوبالارى ەنگىزىلىپ, سولاردىڭ ءبارى قابىلداندى. وسى سياقتى باستامالارىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك, كوشى-قون جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان ۆەدومستۆولارىن قۇرۋعا نەگىز بولىپ تابىلدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءدۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, يۋنەسكو, يۋنيسەف سياقتى حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي باستادى. وسى رەتتە, البەتتە, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى دا ناق وسى الدىڭعى ماڭىزدى قاتاردا تۇردى. 1993 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاقستان دەلەگاتسياسىن باستاپ, العاش رەت حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 80-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋىمىز ەستەن كەتپەس تاريحي وقيعا بولدى. ۇيىمنىڭ باس ديرەكتورى ا.د.حانسەن مىرزاعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ حاتىن تاپسىرىپ, سەسسيادا ءسوز سويلەۋىم دە شۋاقتى ءارى باقىتتى ساتتەردىڭ ساناتىندا.
– قاي تىلدە سويلەدىڭىز؟
– اعىلشىنشانى ەركىن بىلگەنىممەن, اسىرەسە ءوزىمىز ءۇشىن تاريحي سەسسيادا باستان-اياق قازاقشا سويلەدىم. ىلەسپە اۋدارما كابينالارىنا ءسوزىمنىڭ اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يسپان, قىتاي تىلدەرىندەگى نۇسقالارىن بەرىپ قويعانبىز. ورىس ءتىلىنە ونداي قۇرمەت بەرىلمەگەن. ءسوزىمدى: “ەڭ الدىمەن, مارتەبەلى سەسسياعا اسسالاۋماعالەيكۋم دەپ سالەم بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر” دەپ باستادىم. وسى جاعدايدى ۇناتىپ قالعان تۇركيا مەن اراب ەلدەرىنىڭ مينيسترلەرى, ەلشىلەرى ماعان ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىردى. ۇزىلىستە قولىمدى الىپ قۇتتىقتاپ, كۋۆەيت, يوردانيا, ليۆيا, ماروككو, الجير, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى ەلدەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىز ءوز ەلشىلىكتەرىندەگى ءاربىر سالتاناتتى قابىلداۋلارىنان قالدىرماي, قۇران, ءتاسپيح, باسقا دا قاستەرلى كادەسىيلار سىيلاپ, تىپتەن, ۇستىمە شاپان جاۋىپ قۇرمەتتەدى. ءوز تاراپىمنان مەن دە قارىمتا قۇرمەت كورسەتەيىن دەسەم, ول كەزدە جەنەۆادا ءالى ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز جوق. سوندىقتان, رەسەي ەلشىسىنە جاعدايدى ايتىپ, كومەكتەسۋىن ءوتىندىم. ول: ء“سىزدىڭ ەلىڭىزگە جانە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە ءوز ەلشىلىگىمىزدىڭ عيماراتىندا ءسىزدىڭ قابىلداۋىڭىزدى ءبىر تيىن الماي تەگىن ۇيىمداستىرىپ بەرەمىن”, دەدى. سولاي ەتتى دە. ول دا ءبىر ءوز ەلىمىز ءۇشىن مەرەيلەنگەن كۇندەر ەدى.
ءسويتىپ, قازاقستان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى اتاندى. ءبىز ءۇشىن بۇل ماڭىزدى وقيعا بولدى. كوپ ۇزاماي الماتىعا ۇيىمنىڭ ماماندارى كەلىپ, جۇمىسپەن قامتىلماعان جۇرتتى قايتا وقىتۋ, قايتا مامانداندىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ جونىندەگى قاناتقاقتى باعدارلامالار مەن مۋلتيجوبالاردى ۇيىمداستىرۋدا ءوز كومەكتەرىن كورسەتتى. بۇلار قاراعاندىدا, شىمكەنتتە, قىزىلوردا, ورال جانە الماتى وبلىستارىندا ىسكە قوسىلدى. سونىڭ كومەگىمەن جۇمىسپەن قامتۋ, كوشى-قون جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى قازىرگى ينستيتۋتتارىمىزدىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل ورايداعى العاشقى قادامدار وسىلاي جاسالدى. العاش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى نەگىزگى كونۆەنتسيالارىنىڭ ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الۋ جايى پارلامەنتتە قارالا باستادى.
– وتانداس ورالماندار كوشىن اتامەكەنگە العاش باستاعان دا وسى ءسىزدىڭ مينيسترلىك ەمەس پە؟
– ءيا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاسىن شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ كەيبىر وكىلدەرى ەل باسشىلىعىنا: “ەلگە قايتساق” دەگەن ارمان اڭسارلى تىلەكتەرىن ايتىپ كىرە باستادى. وسى ماسەلەمەن ءبىز اينالىستىق. سىرتتاعى وتانداستاردى ەلگە كوشىرۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزدىك. مينيسترلىك قۇرامىندا 1992 جىلدىڭ قاراشاسىندا ارنايى كوشى-قون دەپارتامەنتىن قۇردىق. ماسەلەنى زەرتتەپ, ءىستىڭ ناقتى جاي-كۇيىن كوزبەن كورىپ قانىعۋ ماقساتىندا ەلباسى تاپسىرماسىمەن جۇمىس توبىن باستاپ, موڭعوليا, قىتاي, يران مەن تۇركيا ەلدەرىنە ءوزىم بارىپ قايتتىم. ونداعى قانداستارعا ەگەمەن ەلدىڭ سالەمىن جەتكىزىپ, ءۇمىت ساۋلەسىن سەبەزدەتتىك. وتانعا دەگەن ساعىنىشتى كوز جاستارىنىڭ, ەلجىرەگەن جۇرەكتەرىنىڭ كۋاسى بولىپ, ءوزىمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز بوساعان ساتتەر از ەمەس. بىراق قانداستاردى ەلگە كوشىرۋدىڭ قيىندىق, كەدەرگىلەرى دە از بولمادى. جاڭاعى ەلدەردىڭ ءار دەڭگەيدەگى باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ, سول قيىندىقتاردى جەڭىلدەتۋدىڭ, شەشىمىن تابۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىردىك. موڭعوليا پرەزيدەنتىمەن, تۇركيادا سۇلەيمەن دەميرەل, تانسۋ چيلەر سياقتى ۇلكەن قايراتكەرلەرمەن جۇزدەسىپ, تۇسىنىستىك تاپتىق. ەلگە قايتام دەگەن وتانداستاردى كوشىرۋگە اۋە جانە تەمىر جول كولىكتەرىن, اۆتوكەرۋەندەر ۇيىمداستىردىق. ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىمەن دە قانداستارىمىزدى قارسى الۋ, ورنالاستىرۋ, تۇرمىسىن رەتتەستىرۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇرگىزدىك. قايتكەندە دە ۇلى كوشتىڭ اق جولىن اشىپ, باستاپ بەرگەنىمىزدى داتكە قۋات ەتە الامىز. بۇل ورايدا ارىم تازا, ءجۇزىم جارقىن.
– پريبالتيكا ەلدەرىندە ەلشى بولعان كەزدە قالدىرعان ءىزىڭىز بار بولار؟
– ءيا, ەكى جىل بەدەرىندە ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى باس باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعاننان كەيىن 1995 جىلى ۆيلنيۋستە (ليتۆا) ەلشىلىك, ال ريگا (لاتۆيا) مەن تالليندە (ەستونيا) كونسۋلدىق اشۋدىڭ باقىتى ماعان بۇيىردى. تاۋەلسىز ەلىمنىڭ وسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى رەتىندە قازاقستاندىق جۇكتەردى كلايپەدا, ۆەنتسپيلس پەن تالليندەگى تەڭىز ايلاقتارى ارقىلى تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىن ىزەرلەدىم. ءۇش جىلداي ۋاقىتتا ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىلۋى مامىلەگەرلىك مەرەيىمدى وسىرمەدى دەپ ايتا المايمىن.
– ءومىر ءمانى جايىندا نە ايتاسىز, ساكە؟
– ەلىمە قىزمەت ەتكەنىم, ادال ءجۇرىپ, اق تۇرعانىم مەن ءۇشىن ءومىرىمنىڭ باستى ءمانى. ۋاقىت كوشىنەن, زامانا ۇردىسىنەن قالىپ قويماۋعا ۇمتىلدىم. جاسىمدا بوكسپەن شۇعىلدانعانىم, ەگدەلەنگەندە رەسپۋبليكا بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعانىم, بەرتىندە ەكونوميكا عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىم سوندىقتان شىعار. زەينەتكە شىققاسىن دا قاراپ وتىرماي, “قاينار” ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتۋىم دە ءومىرىمدى ماعىنالى ەتۋ تىلەگىنەن تۋسا كەرەك. ادامعا ءتاننىڭ ءبارى ماعان ءتان. ەرتەرەكتە قىزىعۋشىلىقپەن اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىن ۇيرەنىپ العانىمنىڭ پايداسى تالاي ءتيدى. قازاقشىلىعىما كەلەر بولساق, بۇقار جىراۋ بابامنىڭ ارۋاعىنا باس ۇرامىن. دومبىرا شەرتىپ, قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن, اندەرىن قوڭىرلاتىپ ايتقاندى ۇناتامىن. ءوزىم ءانشى بولماسام دا, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ جانە زايىبى داريكومەن وتباسىلىق دوستىعىمدى ماقتان تۇتامىن. تەمىرتاۋ-قاراعاندىداعى ەسكى دوستارمەن دە, الىس ءجۇرگەنىمىزگە قاراماي, ارالاس-قۇرالاستى ۇزگەن ەمەسپىن. جەتپىسىمدى قاراعاندىدا اتاپ وتپەكپىن. كۇنى كەشە اتا-انامنىڭ بەيىتىنە ءتاۋ ەتتىم. اسىل جارىم, جەڭگەڭ باتەش ەكەۋمىزدىڭ ءورىسىمىزدى ۇزارتقان ءۇش بالامنان سۇيگەن بەس نەمەرەنىڭ اتاسىمىن. دەمەك, ءومىر جالعاسۋدا. ءومىر ءمانى سول ەمەس پە...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
– ساكە, ومىربايانىڭىزعا قاراپ وتىرسام, بولاشاق مينيستر ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم عانا سلەسارلىقتان باستاعان ەكەن-اۋ؟..
– ونىڭ سەبەبى بار. 1958 جىلدىڭ مەكتەپ بىتىرگەن جازىندا مەن ينستيتۋتقا بارماس بۇرىن اۋەلى اكەمە ۇيدەگى ازىن-اۋلاق تۇياقتىڭ قىستىق ءشوبىن دايىنداۋعا قولعابىس ەتۋگە ءتيىستى بولدىم. تۋىپ وسكەن جەرىم قاراعاندىنىڭ وساكاروۆ اۋدانى, ونىڭ ىشىندە كوندراتەۆكا دەگەن سەلو. اۋىلدىق جەر عوي. اكەيدىڭ ايتۋىمەن سونداعى تەلمان اتىنداعى كەڭشاردىڭ پىشەن دايىنداۋشىلار بريگاداسىندا جاز بويى جۇمىس ىستەدىم. ءسويتىپ, سونىڭ اقىسىنا ۇيگە ءبىر ماشينە ءشوپ ءتۇسىرتكىزىپ, ءبىر پار كەرزى ەتىك الدىم. ءتيىپ تۇرعان قاراعاندىعا تەك سودان كەيىن عانا, تامىزدىڭ اياعىنا قاراي ءبىر-اق جىبەردى. اكە سوزىنەن اتتاپ كەتۋ ول كەزدە مۇلدەم بولمايتىن جاعداي. مەن بارعاندا ينستيتۋتتارداعى قابىلداۋ ەمتيحاندارى اياقتالىپ كەتكەن بولاتىن. سودان سول قالاداعى №5 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە تۇسۋىمە تۋرا كەلدى. مۇندا ىڭ-شىڭسىز ەكى جىل وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن, جاڭا ءوزىڭ ايتقانداي, ەڭبەك جولىمدى قالالىق ەلەكتر جۇيەسى باسقارماسىنىڭ ەلەكتر سلەسارى بولىپ باستاعانىم راس.
– سلەسارلىقتا شىڭدالۋىڭىزعا كوپ ۋاقىت كەتتى مە؟
– ەڭ جاقسى ءومىر مەكتەبى – ەڭبەك مەكتەبى. سلەسار بولىپ ىستەگەن ءبىر جىلدا ءارى ىسىلدىم, ءارى ەسەيدىم دەۋىمە بولادى. كونديتەر فابريكاسىنىڭ, سىرا زاۋىتىنىڭ, ميحايلوۆكاداعى ماشينە جاساۋ زاۋىتىنىڭ جابدىقتارىن ەلەكتر جەلىسىنە قوسىپ مونتاجداۋعا بايلانىستى قات-قابات قاۋىرت جۇمىستار, ۇجىم تەزى كوپ نارسەگە كوزىمدى اشىپ ۇيرەتتى. پريشاحتينسكىنى, مايقۇدىقتى, فەدوروۆكانى جانە قاراعاندىنىڭ باسقا دا نىساندارىن جارىقتاندىرۋ ورايىنداعى جۇمىستاردا قانات قاتايتىپ, جاستىق ءجىگەرىمىزدى سالعان جارقىن شاقتار قازىر ساعىندىرادى. رەتى كەلگەندە ايتايىن, الپىسىنشى جىلداردىڭ كەز كەلگەن ادامعا, اسىرەسە ومىردە مۇراتىما جەتسەم دەگەن قازاق جاسىنا قويار تالابى قازىرگىدەن الدەقايدا قاتاڭىراق بولدى دەپ ويلايمىن.
– بوكسپەن سول سەبەپتەن شۇعىلداندىڭىز با؟
– ارينە, مۇنى قاز-قالپىنداعى قارابايىرلىقپەن ءتۇسىنىپ قالمايىق. بىراق سپورتپەن شۇعىلدانۋ ادامنىڭ جالپى دەڭگەيى مەن ورەسىن كەڭىرەك ورىسكە شىعارىپ كوتەرەتىنىن سول بالعىن بوزبالا كەزىمدە سەزىنگەنىمدى جاسىرا المايمىن. ءيا, بوكسپەن شۇعىلداندىق, تالاي ءدۇبىرلى جارىستارعا دا قاتىسىپ, جۇلدەلى بولدىق, مەرەيىمىز ءوستى. كسرو سپورت شەبەرى اتاندىق. بۇدان پايدا تاپپاسام, زيان كورگەن جەرىم جوق. سونىمەن بىرگە ماماندىعىمنىڭ ىڭعايىنا قاراي جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ شىعۋعا دا تالپىندىم. بۇل رەتتە ماعان سول كەزدە اسىرەسە قالالىق ەلەكتر جۇيەلەرى مەكەمەسىنىڭ باس ينجەنەرى قامزاباي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ايتقان اعالىق جاناشىر اقىل-كەڭەستەرىن وسى كۇنگە دەيىن رازى كوڭىلمەن ەسكە الامىن.
– سودان ينستيتۋتقا ءتۇستىڭىز بە؟
– ءتۇسۋىن ءتۇستىم عوي. قامزاباي اعانىڭ اقىلىمەن قۇجاتتارىمدى “كەن ورىندارى ەلەكترومەحانيكاسى” ماماندىعى بويىنشا قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كەشكى بولىمىنە تاپسىرىپ, سوندا قابىلداندىم. بىراق سول جىلدىڭ كۇزىندە اسكەرگە الىپ كەتتى.
– وبال بولعان ەكەن.
– تۇك تە وبال ەمەس. ءبىزدىڭ بۋىننىڭ جىگىتتەرى ونداي-وندايعا وكىنىش ەتپەيدى. قايتا اسكەر دە ءبىر شىنىعۋ مەكتەبى بولدى. 1964 جىلى بورىشىمدى وتەپ كەلگەسىن ناق سول ماماندىق, سول ينستيتۋتتىڭ ەندى كۇندىزگى بولىمىنە قايتادان ءتۇستىم.
بىراق بۇل جەردە كوپ وقىمادىم. سەبەبى, قازاقستان ءۇشىن كادر دايارلاۋ ىسىمەن وداقتىڭ ورتالىق وقۋ ورىندارى دا اينالىساتىن. ءبىزدىڭ ارامىزدان 15 شاقتى ادامدى ىرىكتەپ الىپ, رەكتور اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆقا اپاردى. ءبىرازىن ماسكەۋگە, لەنينگرادقا, سۆەردلوۆسكىگە جىبەردى. ءبىزدىڭ – ءۇش ەلەكترشىنىڭ ماڭدايىمىزعا يۆانوۆو قالاسىنداعى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىندا وقۋ جازىلعان ەكەن. ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن تەمىرتاۋ قالاسىنا كەلدىم. مۇنداعى جۇمىس كۇندەرىم نەگىزىنەن سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىنىڭ تسەحتارى مەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ەلەكترومونتاجدىق الاڭدارىندا ءوتتى.
– كوپتەگەن ارماندارعا جول اشقان, قيالدارعا قانات بىتىرگەن, اڭىزدى اقيقاتقا اينالدىرعان سول تۇستاعى تەمىرتاۋ جايىندا ايتىڭىزشى.
– تەمىرتاۋ ەرەكشە قالا بولدى. مۇندا سول كەزدەردە 23 ونەركاسىپ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇردى. كوپشىلىگى جالپىمەملەكەتتىك, ياعني وداقتىق قۇزىرعا قارادى. بۇلاردىڭ ىشىندە قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى, سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتى, مەحانيكالىق-قۇيۋ زاۋىتى, قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتى, كارگرەس-1 دارالانىپ تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە ول تۇستاعى تەمىرتاۋ ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان-دى. ەكى ترەست: قازمەتاللۋرگقۇرىلىس ونەركاسىپ نىساندارىن, مەتاللۋرگتۇرعىنۇيقۇرىلىس الەۋمەتتىك جانە مادەني-تۇرمىستىق نىساندار تۇرعىزۋمەن اينالىستى. ويلاپ قارايىقشى. قالادا جىلما-جىل 100 مىڭ شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي, ءبىر-ەكى مەكتەپ, ەكى-ءۇش مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىردى. قۇرىلىس قارقىنى مەن اۋقىمى وسىنداي بولاتىن. ستاديوندار, ۆەلوترەك, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى, ءجۇزۋ حاۋىزى, كينوتەاترلار ءبىر مەزگىلدە تۇرعىزىلدى. ارينە, وسىنداي جاعدايدا جىگەرلەنىپ سەرپىلەسىڭ, ءوزىڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىڭدى سەزىنەسىڭ. ەڭ باستىسى, تەمىرتاۋدا جۇمىسشىلاردان باستاپ, وسى ۇدەرىستەردى ۇيلەستىرىپ باسقارىپ وتىرعان عاجاپ ادامدار بولدى. ءتالىم الىپ, ونەگە تۇتارلىق ازاماتتار از ەمەس-ءتىن. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.داۆىدوۆ, ەكىنشى حاتشى ن.نازارباەۆ, “قازمەتاللۋرگقۇرىلىس” ترەسىنىڭ باسقارۋشىسى ا.كوركين, مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتىڭ ديرەكتورلارى و.تيششەنكو, م.اقبيەۆتەر شىن مانىندە تەمىرتاۋداعى ءومىردى ءوركەندەتۋشىلەردىڭ العى شەبىندە ءجۇردى. وبلىس باسشىلارىن ايتسام, سونداي سالماقتى دا زيالى ابزال ازامات سۇلتان قاپار ۇلى دوسماعامبەتوۆ بولاتىن.
– تەمىرتاۋ دەڭگەيىنەن جوعارى سامعاعاندار دا بولدى ەمەس پە؟
– ءيا, سول شوعىردان بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەم تانىعان ايگىلى ساياساتكەر بولعاندىعىن, البەتتە, ءبىز, تەمىرتاۋدان تۇلەپ ۇشقاندار اركەز ماقتان تۇتىپ, مەرەيلەنىپ جۇرەمىز. جاڭا ايتقانداردان قازىر داۆىدوۆ پەن كوركين ماسكەۋدە تۇرادى. اقبيەۆ الماتىدا. بۇلاردان باسقا دا گ.مۋساليموۆ, ا.باۋبليس, پ.سوروكۆاشين, گ.شاپيرو, ج.مۋسين سياقتى تاماشا ادامداردان ءومىر ءمانىن, ۇجىمدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنەرلىك جايلار كوپ بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ قازىرگى ءىس باسىنداعى, ات ءۇستىندەگى كوپتەگەن قۇرمەتتى ازاماتتارى ءۇشىن تەمىرتاۋ تاپتىرمايتىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنە اينالدى. كوپ ۇلتتى, ونەركاسىپتى تەمىرتاۋدا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى كەمەڭگەر تۇلعانىڭ قۇرىش بولاتتاي سومدالا شىڭدالىپ قالىپتاسۋىن ءوز باسىم قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى, تىنىشتىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ, ەلىمىزدىڭ بارلىق حالقىنىڭ ءوزارا قۇرمەتى مەن سىيلاستىعىنىڭ نەگىزى ەكەندىگىنە كامىل سەنىمدىمىن. وسى جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ۇلكەن مەرەكەدە ادامداردىڭ تىلەگى ءبىر ارنادا توعىسقانداي, جۇرەكتەردە سوناۋ جاس كۇندەرىمىزدەگىدەي تەمىرتاۋ وتتارى ءالى جانىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەندىم. وسىناۋ تاماشا قالادا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋ باقىتىن ەنشىلەگەنىمدى ماقتان تۇتتىم.
– وسى تەمىرتاۋدا ءوزىڭىز دە ساتى-ساتى باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان ەكەنسىز. قىزمەت بابىندا ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتىمەن تىكەلەي توقايلاسقان تۇستار بولدى ما؟
– 1970 جىلى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىندا ينجەنەر بولىپ جۇرگەم. ءبىر كۇنى زاۋىتقا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ-ترانسپورت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىپ, جينالىستا ءسوز سويلەدى. جانىپ تۇرعان وت ەكەن. جاس تا بولسا جۇرتتى بايىپتىلىعىمەن باۋراپ الدى. جينالىستان سوڭ كەڭسەدە ءسال بوگەلىپ, ماعان: “مۇندا قانشا ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ وقۋدى قايدان ءبىتىردىڭ؟” دەگەندەي بىرەر سۇراق قويدى دا, قالالىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى كەرەكتىگىن ايتتى. بىرنەشە كۇن وتكەندە مەن ناق وسى جۇمىسقا شاقىرىلدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قول استىندا جۇمىس ىستەدىم. كوپ ۇزاماي ول كىسى قالاعا ەكىنشى حاتشىلىققا سايلاندى. ءبىر كۇنى مەنى كابينەتىنە شاقىرىپ: “انا كوتەلنىي, كوممۋنالنىي سلۋجبالاردى ءجونىن ءبىلىپ, دۇرىس قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. وسىلاردى سەن باسقارساڭ قايتەدى؟ وقۋىن وقىدىڭ, ەنەرگەتيكسىڭ, بىلەسىڭ عوي”, دەپ ۇسىنىس جاسادى. ءسويتىپ ءۇش جىل قالانىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, قالالىق قىزمەت سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى جۇمىس كەزەڭىمدى باستادىم. ال ەندى بۇدان كەيىنگى جىلداردا تەمىرتاۋ قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ودان سوڭ توراعا قىزمەتتەرىنە ۇسىنىلىپ, بەكىتىلۋىمدە دە بۇل كەزدەگى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ ءماسەلەلەرى جونىندەگى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ىقپال-اسەرى بولعانى انىق.
– ءسويتىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بولاشاعىن باستاپ بەرگەن تەمىرتاۋدىڭ تىزگىنىن قولعا العان ەكەنسىز عوي؟
– قالاي دەسەڭىز دە, ەل قاتارلى عانا قىزمەت ىستەدىك قوي. وزعان دا جوقپىز, زامان كوشىنەن قالعان دا جوقپىز. ءومىر زاڭى سولاي عوي. ال ەندى سول تەمىرتاۋدىڭ توراعاسى قىزمەتىن باقانداي سەگىز جىل اتقارىپپىن. قالا تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءارتۇرلى باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا, بىلايشا ايتقاندا, قان جۇگىرتەتىن كۇرەتامىرلاردا بارلىعى 15 جىلدى تىنىمسىز ەڭبەكپەن وتكەرىپپىن. البەتتە, وسى جىلداردا تەمىرتاۋدىڭ تولايىم دامىپ كوركەيۋىنە مىسقالداي دا بولسا ۇلەسىمدى قوستىم-اۋ دەپ ايتا السام كەرەك. قالانىڭ ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مۇندا تۇرعىن ءۇي, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, بالاباقشالار سالۋ جونىندە سول كەزدىڭ تۇرعىسىنان العانداعى قيىن مىندەتتەر رەت-رەتىمەن شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. نەگىزگى ءارى باسىم كوڭىل ەلباسىمىز بولات بالقىتۋشى بوپ ءوزىنىڭ داڭقتى ەڭبەك جولىن باستاعان قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنا, ياعني قازاقستان ماگنيتكاسىنا ءبولىندى.
– سەگىز جىل مەرلىكتەن كەيىن تۋرا سەگىز جىل مينيستر بولعان ەكەنسىز...
– ءادىلىن ايتۋ كەرەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىر تاماشا ادامي قاسيەتى سول, بۇرىنعى كوز كورگەن, سىننان وتكەن سەنىمدى كادرلاردى اركەز ۇمىتپاي قولداپ وتىرادى. جالعىز مەن تارابىندا عانا ەمەس, مۇنىڭ مىسالدارى جەتەرلىك. “جاقسىدان – شاراپات” دەگەندەي, سول قاسيەتتىڭ سەپتىگى ماعان دا ءتيدى. ءوزى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بارعاننان كەيىن ءبىرازداسىن تەلەفون سوعىپ, ءسوۆميننىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. ايتقان ءۋاجى ءبىر-اق اۋىز ءسوز: “ول جەردە قانشا وتىرا بەرمەكسىڭ؟ سەن مۇندا كەرەكسىڭ”. “قيسىندى سوزگە قىڭىر توقتاماس” دەگەندەي, تىلەكتەستىك ۇسىنىستى ءتۇپ كوتەرە قابىل العاننان وپىق جەگەن جوقپىن. 1984 جىلدىڭ اياعىندا قازاق كسر حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدىم.
– بۇل جاڭا جۇمىستى جاتىرقاي قويعان جوق شىعارسىز؟
– تاپسىرعان قانداي جۇمىستى دا قاتىرىپ ورىندايتىن قىپ-قىزىل كوممۋنيست كەزىمىز عوي. بىراق ەڭ عاجابى, كۇللى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس, ەڭ جىگەرلى پرەمەر-مينيستر نۇرەكەڭنىڭ كومانداسىندا بولعانىم, سەنىمىن يەلەنگەنىم ەدى. وسى ءبىر رياسىز سەنىمدى مەن ۇنەمى اقتاۋعا تىرىسىپ باققانىمدى ول كىسىنىڭ ءوزى دە بىلەدى. العاش مينيستر ەتىپ قويعانىندا دا سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىقتىم عوي دەيمىن. جاڭا قىزمەتكە جاڭا سەرپىنمەن كىرىستىك. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا كوپ سالالى تۇرمىستىق قىزمەت ۇيلەرى, جيھاز جاساۋ زاۋىتتارى, كيىمدى حيميالىق تازالاۋ, كىلەم توقۋ, بىلعارى وڭدەۋ جونىندەگى تسەحتار جانە باسقا دا كاسىپورىندار سالىندى. بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا توقىما-تىگىن تسەحتارىمەن, كۇردەلى تۇرمىستىق تەحنيكانى جوندەيتىن شەبەرحانالارمەن قوسا اۋداندىق تۇرمىستىق قىزمەت كومبيناتتارى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل يگى ىستەر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, سونىمەن بىرگە جەر-جەردەگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جايىن جاقسارتا ءتۇستى.
– ءيا, وسىنداي يگىلىكتى ىستەردەن سوڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ەڭبەك ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعانىڭىزدى ءبىلۋشى ەدىك. ءبىر جاعىنان, بۇل دا ءبىر قۇرمەت ەمەس پە؟
– قۇرمەتتەن بۇرىن جاۋاپكەرشىلىك دەسەڭشى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى بەلگىلى قيىندىقتار جاس مەملەكەتىمىزگە وڭاي سوققان جوق. سوعان قاراماستان وسى جىلداردا ەڭبەك مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن بەل شەشە, بەلسەندى تۇردە شۇعىلداندى. پارلامەنتكە ەڭبەك زاڭناماسى (ەڭبەك كودەكسى), جۇمىسپەن قامتۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە حالىقتىڭ كوشى-قونى جونىندەگى العاشقى زاڭ جوبالارى ەنگىزىلىپ, سولاردىڭ ءبارى قابىلداندى. وسى سياقتى باستامالارىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك, كوشى-قون جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان ۆەدومستۆولارىن قۇرۋعا نەگىز بولىپ تابىلدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءدۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, يۋنەسكو, يۋنيسەف سياقتى حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي باستادى. وسى رەتتە, البەتتە, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى دا ناق وسى الدىڭعى ماڭىزدى قاتاردا تۇردى. 1993 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاقستان دەلەگاتسياسىن باستاپ, العاش رەت حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 80-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋىمىز ەستەن كەتپەس تاريحي وقيعا بولدى. ۇيىمنىڭ باس ديرەكتورى ا.د.حانسەن مىرزاعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ حاتىن تاپسىرىپ, سەسسيادا ءسوز سويلەۋىم دە شۋاقتى ءارى باقىتتى ساتتەردىڭ ساناتىندا.
– قاي تىلدە سويلەدىڭىز؟
– اعىلشىنشانى ەركىن بىلگەنىممەن, اسىرەسە ءوزىمىز ءۇشىن تاريحي سەسسيادا باستان-اياق قازاقشا سويلەدىم. ىلەسپە اۋدارما كابينالارىنا ءسوزىمنىڭ اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يسپان, قىتاي تىلدەرىندەگى نۇسقالارىن بەرىپ قويعانبىز. ورىس ءتىلىنە ونداي قۇرمەت بەرىلمەگەن. ءسوزىمدى: “ەڭ الدىمەن, مارتەبەلى سەسسياعا اسسالاۋماعالەيكۋم دەپ سالەم بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر” دەپ باستادىم. وسى جاعدايدى ۇناتىپ قالعان تۇركيا مەن اراب ەلدەرىنىڭ مينيسترلەرى, ەلشىلەرى ماعان ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىردى. ۇزىلىستە قولىمدى الىپ قۇتتىقتاپ, كۋۆەيت, يوردانيا, ليۆيا, ماروككو, الجير, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى ەلدەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىز ءوز ەلشىلىكتەرىندەگى ءاربىر سالتاناتتى قابىلداۋلارىنان قالدىرماي, قۇران, ءتاسپيح, باسقا دا قاستەرلى كادەسىيلار سىيلاپ, تىپتەن, ۇستىمە شاپان جاۋىپ قۇرمەتتەدى. ءوز تاراپىمنان مەن دە قارىمتا قۇرمەت كورسەتەيىن دەسەم, ول كەزدە جەنەۆادا ءالى ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز جوق. سوندىقتان, رەسەي ەلشىسىنە جاعدايدى ايتىپ, كومەكتەسۋىن ءوتىندىم. ول: ء“سىزدىڭ ەلىڭىزگە جانە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە ءوز ەلشىلىگىمىزدىڭ عيماراتىندا ءسىزدىڭ قابىلداۋىڭىزدى ءبىر تيىن الماي تەگىن ۇيىمداستىرىپ بەرەمىن”, دەدى. سولاي ەتتى دە. ول دا ءبىر ءوز ەلىمىز ءۇشىن مەرەيلەنگەن كۇندەر ەدى.
ءسويتىپ, قازاقستان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى اتاندى. ءبىز ءۇشىن بۇل ماڭىزدى وقيعا بولدى. كوپ ۇزاماي الماتىعا ۇيىمنىڭ ماماندارى كەلىپ, جۇمىسپەن قامتىلماعان جۇرتتى قايتا وقىتۋ, قايتا مامانداندىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ جونىندەگى قاناتقاقتى باعدارلامالار مەن مۋلتيجوبالاردى ۇيىمداستىرۋدا ءوز كومەكتەرىن كورسەتتى. بۇلار قاراعاندىدا, شىمكەنتتە, قىزىلوردا, ورال جانە الماتى وبلىستارىندا ىسكە قوسىلدى. سونىڭ كومەگىمەن جۇمىسپەن قامتۋ, كوشى-قون جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى قازىرگى ينستيتۋتتارىمىزدىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل ورايداعى العاشقى قادامدار وسىلاي جاسالدى. العاش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى نەگىزگى كونۆەنتسيالارىنىڭ ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الۋ جايى پارلامەنتتە قارالا باستادى.
– وتانداس ورالماندار كوشىن اتامەكەنگە العاش باستاعان دا وسى ءسىزدىڭ مينيسترلىك ەمەس پە؟
– ءيا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاسىن شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ كەيبىر وكىلدەرى ەل باسشىلىعىنا: “ەلگە قايتساق” دەگەن ارمان اڭسارلى تىلەكتەرىن ايتىپ كىرە باستادى. وسى ماسەلەمەن ءبىز اينالىستىق. سىرتتاعى وتانداستاردى ەلگە كوشىرۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزدىك. مينيسترلىك قۇرامىندا 1992 جىلدىڭ قاراشاسىندا ارنايى كوشى-قون دەپارتامەنتىن قۇردىق. ماسەلەنى زەرتتەپ, ءىستىڭ ناقتى جاي-كۇيىن كوزبەن كورىپ قانىعۋ ماقساتىندا ەلباسى تاپسىرماسىمەن جۇمىس توبىن باستاپ, موڭعوليا, قىتاي, يران مەن تۇركيا ەلدەرىنە ءوزىم بارىپ قايتتىم. ونداعى قانداستارعا ەگەمەن ەلدىڭ سالەمىن جەتكىزىپ, ءۇمىت ساۋلەسىن سەبەزدەتتىك. وتانعا دەگەن ساعىنىشتى كوز جاستارىنىڭ, ەلجىرەگەن جۇرەكتەرىنىڭ كۋاسى بولىپ, ءوزىمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز بوساعان ساتتەر از ەمەس. بىراق قانداستاردى ەلگە كوشىرۋدىڭ قيىندىق, كەدەرگىلەرى دە از بولمادى. جاڭاعى ەلدەردىڭ ءار دەڭگەيدەگى باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ, سول قيىندىقتاردى جەڭىلدەتۋدىڭ, شەشىمىن تابۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىردىك. موڭعوليا پرەزيدەنتىمەن, تۇركيادا سۇلەيمەن دەميرەل, تانسۋ چيلەر سياقتى ۇلكەن قايراتكەرلەرمەن جۇزدەسىپ, تۇسىنىستىك تاپتىق. ەلگە قايتام دەگەن وتانداستاردى كوشىرۋگە اۋە جانە تەمىر جول كولىكتەرىن, اۆتوكەرۋەندەر ۇيىمداستىردىق. ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىمەن دە قانداستارىمىزدى قارسى الۋ, ورنالاستىرۋ, تۇرمىسىن رەتتەستىرۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇرگىزدىك. قايتكەندە دە ۇلى كوشتىڭ اق جولىن اشىپ, باستاپ بەرگەنىمىزدى داتكە قۋات ەتە الامىز. بۇل ورايدا ارىم تازا, ءجۇزىم جارقىن.
– پريبالتيكا ەلدەرىندە ەلشى بولعان كەزدە قالدىرعان ءىزىڭىز بار بولار؟
– ءيا, ەكى جىل بەدەرىندە ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى باس باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعاننان كەيىن 1995 جىلى ۆيلنيۋستە (ليتۆا) ەلشىلىك, ال ريگا (لاتۆيا) مەن تالليندە (ەستونيا) كونسۋلدىق اشۋدىڭ باقىتى ماعان بۇيىردى. تاۋەلسىز ەلىمنىڭ وسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى رەتىندە قازاقستاندىق جۇكتەردى كلايپەدا, ۆەنتسپيلس پەن تالليندەگى تەڭىز ايلاقتارى ارقىلى تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىن ىزەرلەدىم. ءۇش جىلداي ۋاقىتتا ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىلۋى مامىلەگەرلىك مەرەيىمدى وسىرمەدى دەپ ايتا المايمىن.
– ءومىر ءمانى جايىندا نە ايتاسىز, ساكە؟
– ەلىمە قىزمەت ەتكەنىم, ادال ءجۇرىپ, اق تۇرعانىم مەن ءۇشىن ءومىرىمنىڭ باستى ءمانى. ۋاقىت كوشىنەن, زامانا ۇردىسىنەن قالىپ قويماۋعا ۇمتىلدىم. جاسىمدا بوكسپەن شۇعىلدانعانىم, ەگدەلەنگەندە رەسپۋبليكا بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعانىم, بەرتىندە ەكونوميكا عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىم سوندىقتان شىعار. زەينەتكە شىققاسىن دا قاراپ وتىرماي, “قاينار” ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتۋىم دە ءومىرىمدى ماعىنالى ەتۋ تىلەگىنەن تۋسا كەرەك. ادامعا ءتاننىڭ ءبارى ماعان ءتان. ەرتەرەكتە قىزىعۋشىلىقپەن اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىن ۇيرەنىپ العانىمنىڭ پايداسى تالاي ءتيدى. قازاقشىلىعىما كەلەر بولساق, بۇقار جىراۋ بابامنىڭ ارۋاعىنا باس ۇرامىن. دومبىرا شەرتىپ, قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن, اندەرىن قوڭىرلاتىپ ايتقاندى ۇناتامىن. ءوزىم ءانشى بولماسام دا, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ جانە زايىبى داريكومەن وتباسىلىق دوستىعىمدى ماقتان تۇتامىن. تەمىرتاۋ-قاراعاندىداعى ەسكى دوستارمەن دە, الىس ءجۇرگەنىمىزگە قاراماي, ارالاس-قۇرالاستى ۇزگەن ەمەسپىن. جەتپىسىمدى قاراعاندىدا اتاپ وتپەكپىن. كۇنى كەشە اتا-انامنىڭ بەيىتىنە ءتاۋ ەتتىم. اسىل جارىم, جەڭگەڭ باتەش ەكەۋمىزدىڭ ءورىسىمىزدى ۇزارتقان ءۇش بالامنان سۇيگەن بەس نەمەرەنىڭ اتاسىمىن. دەمەك, ءومىر جالعاسۋدا. ءومىر ءمانى سول ەمەس پە...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
