وركەندىلىك ءورىسى

ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇجاتى – كونس­تيتۋتسياعا 15 جىل تولىپ وتىر. ءتا­جىريبەلى ساياساتكەر مەملەكەت باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتپەلى كەزەڭ­نىڭ قايشىلىقتى ماسەلەلەرىن دالمە-ءدال نۇسقاي وتىرىپ, قازاقستان حالقىنا داعدارىستى جاعدايدان ءوتۋ جولدارىن ايقىنداپ بەردى. قازاق­ستاندىق كوسەمنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا قاتىستى باستام­الارى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باس­قارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن نىعايتۋعا, ەكونوميكانى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋعا, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانى بارىمىزگە ايقىن. تاۋەلسىزدىكتى جاريا ەتكەن كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭعا قول قويىلعان كۇن­نىڭ ەرتەڭىندە سويلەگەن سوزىندە نۇر­سۇلتان نازارباەۆ: “ەڭسەلى ەل بولۋ­دىڭ جولىنا شىڭداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تا­سۋى دا ءوز قولىمىزدا. قازاقستان­نىڭ كوپۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتى­نى­نا كامىل سەنەمىن”, دەگەن ەدى. بۇگىن, ارادا 15 جىل وتكەن سوڭ, وسى ءسوز­دەردىڭ راستالعانىن, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ كول-كوسىر تابىستارىن زور سەنىممەن ايتا الامىز. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن دوستىق بايلانىسىمىز نىعايا تۇسۋدە, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا, ەكو­نوميكانى رەفورمالاۋعا, ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋعا باتىل قادامدار جاسالۋدا. ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن ىن­تىماقتاستىقتى ساقتاۋ مەملەكەتىمىز­دىڭ تالاسسىز تابىسى, ال ول ءوز كەزە­گىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورماداعى ناتيجەلەرىمىزدى نى­عايتۋعا نەگىز قالاپ وتىر. قازاقستانىمىز بيىلعى جىلى بۇكىل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىنان, بۇكىل تۇركى تىلدەس ەل­دەر اراسىنان, بۇكىل مۇسىلمان الەمى اراسىنان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىندى اسا بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى بيىكتەپ, تۇعىرىنان تىك تۇرىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى دەر ەدىم. ال كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە توقتالاتىن بول­ساق, بۇل وزگەرىستەر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. ال جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەگەنىمىز – ول ءماسليحاتتار. جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار ءرولىنىڭ ارتۋى تۋرالى اي­تاتىن بولساق, ماسليحاتتارعا جەرگى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەلەتىنى كوڭىلدەن شىعادى. ءاسى­رەسە, اۋىلدى جەرلەردەگى اكىمدەر مەم­لەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىن­داۋمەن بىرگە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ مىندەتتەرىن زاڭدى تۇردە شەشۋگە مۇمكىندىك الادى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەرگە سايكەس دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىگى بەس جىلعا ۇزارتىلىپ وتىر, بۇل دە­پۋتاتتاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋ­داعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, جەر­گىلىكتى جەرلەردەگى بيلىك تۇراقتى­لى­عىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, وبلىستاردىڭ, رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانا مەن الماتىنىڭ اكىمدەرى ءساي­كەس ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن تا­عايىندالادى. جانە ءماسليحات دەپۋ­تاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ تۋرالى ءما­سەلە قويىلۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ءماسليحات ءوز دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن اكىمگە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە جانە ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە ماسەلە قويۋعا قاقىلى. بۇگىندە, ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاننىڭ مارتە­بەسىن ساقتاي وتىرىپ, اتقارۋشى ور­گان­دارمەن بىرلەسىپ, بارلىق ەكونو­ميكالىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس ءماس­لي­حات سەسسيالارىندا وبلىس اكىمدەرىنىڭ ەسەبى تىڭدالادى جانە سوڭعى كەزدە مۇنداي ەسەپ بەرۋلەرگە ساياسي پارتيا مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى شاقى­رى­لادى, بۇل حالىقتىڭ باسىم كوپشى­لىگىنىڭ اكىممەن بايلانىسىن نىعاي­تىپ, ءوز سۇراقتارىن قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى رەت دەپۋتاتتار ءۇش­جىلدىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىردى جانە بەكىتتى. وسى ماڭىزدى قۇجاتتى دايىنداردا دەپۋتاتتار وبلىس اكىمى­مەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءۇل­كەن جۇمىس اتقاردى, 3-4 اي بۇرىن وزدەرىنىڭ 160-تان اسا ۇسىنىستارىن ەنگىزىپ, دەپۋتاتتار ۇسىنىسىنىڭ 60 پايىزدايى 2010 جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن ورىن الدى. دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ مۇنداي سىندارلى جۇ­مىسى بيۋدجەتتى تياناقتى جانە جان-جاقتى قاراستىرىپ-قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتى جانە بيلىكتىڭ بارلىق وكىلەتتى ورگان­دارى  “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەر­گى­لىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا ءساي­كەس جۇمىس جاسايدى جانە ءوز وكىلەت­تىكتەرىن سەسسيالاردا جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, 2009 جىلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ 8 سەسسياسى ءوتىپ, وندا 90 ماسەلە قارالسا, بيىلعى جارتىجىل­دىقتا 7 سەسسيا شاقىرىلىپ, وندا 41 ماسەلە قارالدى. ولاردىڭ قاتارىندا وبلىستىق بيۋدجەتتى قۇراستىرۋ مەن ورىنداۋعا بايلانىستى, تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ جاعدايى, وبلىستىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, اي­ماقتىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. سونىمەن قاتار, وبلىستىق ءماس­لي­حاتتىڭ دەپۋتاتتارى ءوز وكرۋگتەرىندە دە قىرۋار جۇمىس اتقارۋدا. ولار ساي­لاۋشىلارمەن جۇيەلى تۇردە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. ال سايلاۋ­شى­لاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىنەن تۇر­مىستىق جاعدايعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ولار: اۋىز سۋ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كوشە جانە جولدار ماسەلەسىمەن قاتار, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردە بۇگىنگى زامانعا ساي كلۋب, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن نىسانداردىڭ جوقتىعى, كادرلار ماسەلەسى. سايلاۋشىلاردىڭ ءوتىنىش-تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن اتقارۋشى ورگان باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, ماسەلەنىڭ ءتيىستى باعدار­لاماعا ەنگىزىلۋى, بيۋدجەتتى قالىپ­تاس­تىرۋ كەزىندە قاجەتتى قارجى ءبولىنۋى ءۇشىن جۇمىس جاسالادى. سونىمەن, وتكەن جىل ىشىندە عانا سايلاۋشى­لارمەن 200-دەن اسا كەزدەسۋلەر مەن ەسەپ بەرۋ جۇرگىزىلدى, قۇزىرلى ورگان­دارعا 200-دەن اسا دەپۋتاتتىق ساۋال­دار مەن حاتتار جولداندى. ماسەلەن, دەپۋتات سۋديبوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالى بويىنشا “التىندى-نوۆو­براتسكوە” تاس جولىن كۇردەلى جوندەۋ ماسەلەسى شەشىلدى. دەپۋتات تيۋركيننىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ەسىل اۋدانىندا 25 ميلليون تەڭگەگە اۆتوجول ءجون­دەلدى. دەپۋتات قابجانوۆتىڭ قاتىسۋى­مەن گاستەللو, تاسسۋات, دالاباي, زەرنوگراد جانە پياتيگور اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. دەپۋتات چەپۋرنوي­دىڭ ساۋالى بويىنشا 197 ميلليون تەڭگەگە “قيما-جاقسى” اۆتوجولىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى دەپۋتاتتار سوعىس ارداگەرلەرى مەن از قامتىلعان تۇرعىنداردى ءوز قامقورلىعىنا الىپ, جەكە-جەكە كومەك بەرۋدە. ماسەلەن, دەپۋتات ب.وسپانوۆ جانە م. قامزە­باەۆ ارقايسىسى 1,8 ميلليون تەڭ­گەدەن, ال ا.كليمەنكو مەن ۆ. وسينەن­كو 1,5 ميلليون تەڭگەدەن ماتەريالدىق كومەك كورسەتتى. ايتا بەرسەك, وبلىستىق دەپۋتاتتىق كورپۋس­تىڭ بەدەلىن كوتەرىپ جۇرگەن مۇنداي ازاماتتار كوپ-اق. سونىمەن قاتار, وبلىستا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن شىعىسىنداعى سۋ تاسقىنىنا باي­لانىستى دا كورسەتكەن كومەكتەرىن ايتا كەتسەم دەيمىن. وبلىستىق ءماس­ليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى اپاتتى ايماق­تارعا جارتى ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات جىبەردى جانە دەپۋتاتتار باسقاراتىن بىرقاتار كاسىپورىندار 4,5 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات اۋداردى. بۇگىندە ءماسليحاتتىڭ تۇراقتى كوميسسيالارى بيۋدجەت پەن جەكە باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىمەن بىرگە ايماقتاعى ەڭ كوكەيكەستى ماسە­لەلەردى قاراستىرۋدى قولعا الىپ, جۇ­مىسقا جاڭا ەكپىن بەرۋدە. ماسەلەن, ەكونوميكا جانە بيۋدجەت جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن, وندا بەلگىلەنگەن ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋ بارىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. وسى تۇراقتى كو­ميسسيالاردىڭ جۇمىسىن جاندان­دىرۋدا كوميسسيا توراعالارى ق.اديە­توۆ, ج.ەرعاليەۆ, ي.جانعورازوۆتىڭ, ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.اۆدەيۋكتىڭ ەڭبەكتەرى زور ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار سەسسيا الدىنداعى وتكىزە­تىن دەپۋتات ساعاتتارىندا وزەكتى دەگەن ماسەلەلەردى العا تارتىپ, ولاردىڭ وڭ شەشىلۋ جاقتارىن قاراستىرۋدى ءتا­جىريبەگە اينالدىرىپ وتىر. ايتالىق, شىلدە ايىندا وتكەن سوڭعى دەپۋتات ساعاتىندا بۋراباي جانە ەسىل اۋدان­دارى اكىمدەرىنىڭ الداعى قىس ايلا­رىندا جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە دايىندىعى جونىندەگى اقپاراتتارى تىڭدالدى. اتقارۋشى ورگاندارمەن وسىنداي تىعىز بايلانىستا بىرلەسە جۇمىس جاساۋ ايماقتاعى ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق مىندەتتەرىن نەگىزگى جۇمىسىنان بوساتىلماعان قو­عامدىق نەگىزدە اتقارادى جانە قازىرگى “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭ بوي­ىنشا ءار دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار ارا­سىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىق ايقىن بەلگىلەنبەسە دە, وبلىستا قۇرامىنا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماس­لي­حاتتاردىڭ حاتشىلارى ەنەتىن ۇيلەس­تىرۋ كەڭەسىن قۇردىق. اتالعان كەڭەستىڭ قوعامدىق نازاردى ولكەدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە جۇمىل­دىرۋداعى ىقپالى وراسان بولىپ وتىر. جالپى, وبلىستىق ءماسليحات سەس­سيا­لارىنىڭ كۇن تارتىبىندە قارالا­تىن باستى ماسەلەلەر دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە قالىپتاستىرىلادى. ال بۇگىندە وبلىستىق ءماسليحاتتا ايماق تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى جانە سايلاۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەلەر قارالىپ جانە ولار شەشىمدەرىن تاۋىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قان­شاما ۇلت, قانشاما ءدىني بىرلەستىكتەر بەيبىت ءومىر سۇرۋدە. ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋى جەدەلدەپ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارىپ وتىر. باسقا ەلدەر مويىنداعان اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىن نىعايتىپ, ەل دامۋىن جوعارى دەڭگەي­گە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ال كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتىنىڭ زور ەكەندىگىن قازىرگى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدان كورىپ, ءبىلىپ, سەزىنە وتىرىپ, كەلەشەككە دە زور ۇمىتپەن قارايمىز دەگىم كەلەدى. ومىرسەرىك مۇساباەۆ, اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.