قازاقستان ەڭ اۋەلى قانداي مەملەكەت بولاتىندىعىن ايقىنداپ الدى. بىزگە وتكەن عاسىرلارعا قاراي كەرى تارتپايتىن, نەشە ءتۇرلى شەكتەۋلەر قويمايتىن, ءار ازاماتتىڭ قۇقىعىن اياققا تاپتامايتىن ەل قاجەت ەدى. ياعني, جاڭا قوعامعا لايىقتى, الەم ەلدەرىنىڭ دامۋىنا ىلەسە الاتىن, حالىقتىڭ عارىش زامانىنداعى يگىلىكتەرگە قول جەتكىزۋىنە جول اشاتىن مەملەكەت قاجەت بولدى. سوندىقتان قازاقستان دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىن تاڭداپ الدى.
1995 جىلعى تامىزدىڭ 30-ى مەملەكەت تاريحىنا ەڭ باستى اتاۋلى كۇن بولىپ جازىلدى. ويتكەنى, سول كۇنى ءبۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى رەسپۋبليكامىزدى مەكەندەگەن بارشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ اتسالىسۋىمەن, كەڭ كولەمدى قولداۋىمەن ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتى قابىلداندى. كونستيتۋتسيانى قابىلداي وتىرىپ, قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى — ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن باياندى ەتتى, ۇستانعان باعىت-باعدارىن ايقىن كورسەتتى.
اتا زاڭىمىز تۋرالى وي قوزعاعاندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن, تاۋەلسىزدىگىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن ايعاقتايتىن بىردەن-ءبىر قۇجات – بۇل كونستيتۋتسيا. اتا زاڭىمىزدىڭ الدىندا الا-قۇلاسى جوق ءبارىمىز دە بىردەي جاۋاپتى, ءبارىمىز دە بىردەي مىندەتتىمىز!” دەگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان, سونىمەن قاتار, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە ايقىنداپ بەردى.
كونستيتۋتسيا بارلىق زاڭداردىڭ نەگىزى, ال ونىڭ نورمالارى باسقا زاڭدار ءۇشىن باستى قاعيدا بولىپ تابىلادى. پارلامەنتكە كەلىپ تۇسكەن ءاربىر زاڭ جوباسى ءجىتى ساراپتاۋدان وتەدى. ياعني, ءبىرىنشى كەزەكتە كونستيتۋتسيامىزعا قايشى كەلمەي مە, تارماقتارىندا كەمشىلىكتەر جوق پا, وسى ماسەلەلەرگە باسا كوڭىل ءبولىنەدى. باپتارىندا ەكىۇشتى نورمالارى بار زاڭ جوبالارى كەرى قايتارىلادى, ونداي جوبالار تالقىلاۋعا جىبەرىلمەيدى. سوندىقتان پارلامەنت دەپۋتاتتارى قابىلداعان ءاربىر زاڭ اتا زاڭىمىزدىڭ قاعيدالارىنا سايكەس بولادى. كوپ جاعدايدا دەپۋتاتتاردىڭ ءوزدەرى باستاماشى بولعان زاڭ جوبالارىنىڭ نەگىزى كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىنان تۋىندايدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيانىڭ ون جىلدىعىن مەرەكەلەۋ سالتاناتىندا: “قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن جان-جاقتى ەكونوميكالىق-ساياسي تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ, ءىرى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ, دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى قۇرمەتتەۋ – ءبارى-ءبارى اتا زاڭىمىزدىڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەر. ءار ازاماتتىڭ كوزقاراس ەركىندىگى, تاڭداۋ مۇمكىندىگى, سەنىمى, بەيبىت ءومىرى قامتاماسىز ەتىلگەن ەلدە عانا ساياسي تىنىشتىق ورنايدى. دەموكراتيا دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن قاتاڭ ءتارتىپ. ءوزىڭدى, ورتاڭدى, ءومىر سۇرگەن قوعامىڭدى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ. مىنە, اتا زاڭ بىزگە وسى ۇلگى مەن ۇلى ماقساتتاردى ۇسىنىپ وتىر”, – دەدى.
شىنىمەن دە, ءوز ورتاسى مەن قوعامدى قۇرمەتتەي بىلگەن ازامات مەملەكەتتىك مۇددەنى دە جوعارى قوياتىنى انىق. وسى ورايدا بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز قىزمەتىندە اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى, ادىلدىك پەن تازالىقتى باستى ۇستانىمى رەتىندە الۋى ءتيىس. اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن ازاماتتارعا جۇكتەلەتىن مىندەت وتە جوعارى. حالقىمىز “ادامىنا قاراپ, اۋىلىن تانى” دەگەن. قازىر ازاماتىنا قاراپ, مەملەكەتىن تانيتىن زامان كەلدى. ەندەشە, ارىنا كىر تيگىزبەي, اتىنا جامانات كەلتىرمەي تۋعان وتانىنا ادال قىزمەت ەتۋ – ازاماتتارىمىزدىڭ پاراساتتى پارىزى, مارتەبەلى مىندەتى!
مىنە, بيىل اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولىپ وتىر. بۇل – ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مەرەكەسى, ساناۋلى جىلدار ءىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر بەلەسى. اتالعان مەرەكە قازاقستان بويىنشا كەڭ تۇردە اتالىپ وتۋدە. ءبىزدىڭ وزگە مەملەكەتتەردەگى ەلشىلىكتەرىمىز دە, شەتەلدە تۇراتىن باۋىرلارىمىز دا ەڭ باستى مەيرامىمىزدى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتەتىنىنە ەشقانداي كۇمانىم جوق.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ىرگەلى ەكونوميكاسى بار, الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى ساناساتىن, ونەرى مەن مادەنيەتى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بەدەلدى مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىز قازاقستانىمىز بارلىق سالا بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەرى ارقىلى دۇنيە جۇزىنە ايگىلى بولدى. قارجى داعدارىسىنان قىسىلماي, دۇرىس جول تابا بىلگەن ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا, الەمدىك قوعامداستىقتا كەڭىنەن تانىمال بولۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. ەلباسىنىڭ كورەگەندىكپەن جاساعان كوپتەگەن باستاما-ۇسىنىستارى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالىپ وتىر. ال تاياۋ كەلەشەكتە قازاق ەلىنىڭ ابىرويى الدەقايدا اسقاقتاي تۇسەتىنىنە, جەر شارىنداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋداعى باتىل باستامالارى قولداۋ تاباتىنىنا, الەم ەلدەرىن دوستىق پەن كەلىسىمگە باستايتىن مەملەكەت بولاتىنىنا كامىل سەنەمىن.
مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنىڭ نەگىزى ەكەنى انىق. مەملەكەتىمىزدە ورناعان تىنىشتىعىمىز – وتانىمىز بەن حالقىمىزدىڭ باستى بايلىعى. قازاقستانىمىزداعى كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك باياندى بولا بەرگەي!
تۇراربەك اسانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى.
استانا.
* * *
تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاعان
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە الەمگە جاريالاعاندا سول تاۋەلسىزدىگىنىڭ تىرەگى اتا زاڭىن الدىمەن ومىرگە اكەلدى. بۇل ۋاقىت تالابى بولاتىن. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتكە ۇمتىلعان قانداي دا ءبىر مەملەكەت اۋەلگى كەزەكتە كونستيتۋتسياسىن جاساپ, سوعان سايكەس وزگە زاڭنامالارىن شىعارىپ, مەملەكەتىن باسقارىپ وتىرعان. مىسالعا, قازاق حاندىعىن الساق, “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”, “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى”, ء“از-تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى” دەگەن سوزدەر حالىق اراسىندا بەكەر ايتىلماعان. ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ادامدار قاجەتتىلىگى ءۇشىن جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن زاڭنامالار ۇتقىر ويلار مەن ءومىرشەڭ يدەيالاردان تۇراتىنى ءمالىم. دەسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ۇرپاقتان ۇرپاققا قىزمەت ەتىپ, جارقىن بولاشاققا جول اشاتىنى ءسوزسىز. ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى” دەپ انىق جازىلعان. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزىن قالاعان اتا زاڭىمىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە جول اشىپ وتىر. اتا زاڭىمىزدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن ادامداردىڭ ەركىنە سايكەس ءارى ولاردى ۇلتىنا بولمەي جاسالعاندىعى بولىپ تابىلادى. وسى ويىمىزدى ۇشتاي تۇسسەك, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرىپ, جۇزدەگەن جىلدار بويى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىقتاردىڭ قۇقىعىن تەڭ قورعاپ, ورتاق مۇددە – قازاقستاننىڭ دامۋىنا جۇمىلدىرۋ ەكەندىگى انىق كورىنەدى. وعان نەگىز تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاق جەرىنە كوشىپ كەلگەن ەتنوستارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, جەر بەرىپ, ءومىر سۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ كەڭدىگى, مەيىرباندىعى, كەمەڭگەرلىگى, قوناقجايلىعى, باۋىرمالدىعى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىقتار ورتاق مۇددە تۇرعىسىنان بىرلىك پەن تاتۋلىققا قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋعا جۇمىلا كىرىستى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە رۋحاني تۇرعىدان وسۋىنە كۇش, قۋات, سەرپىلىس بەرگەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ يدەيالارى, قاعيداتتارى, نورمالارى ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان جاقسى تالدانعانىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جاقسارىپ, ءال-اۋقاتى ارتتى. ەلىمىزدە قوعامنىڭ دامۋىنا قاجەتتى قاعيداتتار ەسكەرىلە وتىرىپ كاسىپكەرلىك ەركىندىگى, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك تەڭدىگى دامىتىلۋدا. نەگىزگى زاڭ حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە قورعاپ, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جەڭىلدەتىپ وتىر. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارى جاقسارۋدا. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەكپىن الىپ, جالاقى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر ءمولشەرى كوبەيتىلۋدە. وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ مىندەتتى تولەمدەرى دە ازايتىلۋدا. جاعدايى اۋىر ازاماتتارعا وتەماقىلار تولەۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتۋ الەۋمەتتىك باعدارلامالار ارقىلى رەتتەلدى. كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋدا ەرەكشە ورىن الاتىندىعى سول – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرىپ, قورعاۋ مىندەتتەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ساقتالىپ قانا قويماي, ماتەريالدىق تۇرعىدان دا قامتاماسىز ەتىلۋدە. اتا زاڭىمىزدا ايقىن بەلگىلەنگەن تاعى ءبىر ماسەلە جۇمىسسىزدىق, مۇگەدەكتىك, قارتتىق جانە جالعىزىلىكتىك جاعدايىندا ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىن سونداي-اق ونىڭ وتباسىنىڭ يگىلىگىن قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى, ول كونستيتۋتسيانىڭ جوعارىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ادامداردىڭ زامان اعىمىنا لايىقتى باقۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى دەسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان, ونى ماتەريالدىق تۇرعىدان قورعاپ, ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ارتىق ەشنارسە جوق. مۇنى ادام ءومىرىن جانە قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان مويىنداۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانعانى بارشاعا ءمالىم. بۇل كۇندەلىكتى ومىردە قاراپايىم حالىق ءۇشىن كوپتەگەن ءمۇمكىندىكتەرگە جول اشتى. نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ وڭدى ناتيجەلەرىن ەلىمىز بۇگىندە كورىپ وتىر. قۇقىقتىق مەملەكەت بولعان سوڭ, الەمدىك تاجىريبەدەن ومىرلىك ءمانى زور, ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ يگىلىگىنە جارايتىن دۇنيەلەردى الىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ ۇتىمدى جاقتارى كوپ. بۇل رەتتە تۇتقىنعا الۋ جانە قاماۋعا الۋعا سانكتسيانى تەك سوت بەرەتىندىگىن, سونداي-اق, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اۋقىمىنا شەكتەۋ قويىلعانىن قۋانا قۇپتاعان دۇرىس. تاعى ءبىر اشىق ايتىپ قانا قويماي, ەل بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى قادامداردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا تۇراتىن قادام قوعامدىق بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىڭ قارجىلاندىرۋىنا سالىنعان تىيىمنىڭ الىنۋى بولىپ سانالادى. مىنە, وسىنداي ومىرلىك قاجەتتىلىكتەردەن تۇراتىن, ناقتىلاي تۇسسەك, ادامنىڭ باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالعان قادامدار ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ساياسي-قۇقىقتىق سيپاتتا جۇرگىزگەن مەملەكەت ەكەندىگىمىزدى بىلدىرەدى. زاڭنامانى ءبىلۋ, سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتاردان تۇراتىن قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا اتا زاڭىمىز جارقىن جول اشقانى اقيقات. جالپىحالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ دامۋى قوعامنىڭ العا باسۋىنا وزىندىك ىقپالىن تيگىزىپ وتىرادى. كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا ەشكىم جول بەرمەسە, ءتيىستى ورىنداردان كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن تالاپ ەتە بىلسە, ءبىرىنشى كەزەكتە ەل زاڭنامالارى بۇزىلمايدى. زاڭ تالابىنا سايكەس جۇمىسى جۇرگەن مەملەكەت وركەنيەتكە قارىشتاپ قادام باساتىنى تاعى بەلگىلى. ەلدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن اتا زاڭىمىزعا سايكەس دامىتۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قورىتا ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلىمىزگە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ. دانيار ەسقوجانوۆ, تالدىقورعان قالاسى ادىلەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى.
