قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار!
قادىرلى قوناقتار!
قازاقستان حالقى وسىدان 15 جىل بۇرىن تاريحي تاڭداۋ جاساپ, باعىت-باعدارىن, جۇرەر جولىن ايقىندادى. ەلىمىز 1995 جىلى ءوزىنىڭ تالعام-تالقىسىنان وتكەن باستى قۇجاتىن – ءتول كونستيتۋتسياسىن جۇرەك قالاۋىمەن قابىلدادى. جاسامپازدىقتىڭ جاڭىلماس جارعىسى بولعان كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بارشا جارقىن ىستەرىمىزدىڭ قاينار باستاۋىنا اينالدى. قاستەرلى قۇندىلىعىمىزدىڭ قاعيداتتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدىڭ ءناتيجەسىندە ءبىز قىسقا مەرزىمدە مىزعىمىس مەملەكەتتىگىمىزدى ورناتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتتىك. اتا زاڭ تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدىڭ كەپىلى رەتىندە ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتىڭ بەرىك تۇتقاسى بولدى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى – حالىقتىڭ ءوزى ەكەنىن ايقىندادى. جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان جاڭا داۋىرگە قادام باستى. وسى مەرەيلى مەجەگە بيىل 15 جىل تولىپ وتىر. بۇگىنگى كونفەرەنتسيانىڭ وسى ايرىقشا مەرەكە قارساڭىندا وتكىزىلۋى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار! قىمباتتى شەتەلدىك قوناقتار! ەڭ الدىمەن مەن سىزدەردى, كونفەرەنتسيانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن, اسىرەسە كونستيتۋتسيانىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋگە كەلگەن ءبىزدىڭ شەتەلدىك قوناقتاردى قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل وقيعانىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن زور ماڭىزى بار. نەگىزگى زاڭدى قابىلداۋ جونىندەگى ءبۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم جاڭا ەلدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن بەكىتكەن قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ بىرەگەي تاريحي اكتىسىنە اينالدى. ارينە, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسياعا الەمدەگى باعزى كونستيتۋتسيالار سەكىلدى عاسىرلىق مەرەيتويلارعا ءالى الىس, بىراق تا ورىندالعان مىندەتتەردىڭ اۋقىمى جاعىنان ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭدى ولارمەن سالىستىرۋعا ابدەن بولادى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ 15 جىلداعى بارلىق جەتىستىكتەرى – بۇل كونستيتۋتسيانىڭ جانە سونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان زاڭنامانىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. نەگىزگى زاڭدا بارشا قازاقستاندىقتارعا تۇسىنىكتى دە ەتەنە ورتاق قۇندىلىقتار ناقتى زاڭ تىلىمەن باياندالعان. بۇل 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني قاۋىمداستىق كەلىسىم مەن دوستىقتا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قازاقستان جەرىنىڭ كيەلىلىگى, قول سۇعىلماستىعى جانە بىرتۇتاستىعى. بۇل – جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, ءدىنى مەن باسقا بەلگىلەرى بويىنشا ازاماتتاردى كەمسىتۋشىلىككە قاتاڭ تىيىم. وسى نەگىزدە باستى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىق يگىلىگى جولىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. فرانتسۋز ويشىلى شارل مونتەن “ەڭ جاقسى مەملەكەتتىك قۇرىلىم بۇل حالىقتى تۇتاس بىرلىك رەتىندە ساقتاي العان قۇرىلىم” ەكەنىن اتاپ وتكەن. حالىقتىڭ بىرلىگى – بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بىرلىگى. بۇل ماقساتقا كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. قازاقستاندا حالىقتىڭ بارىنشا باسىم قولداۋى جاعدايىندا كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ورنىقتى. مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرتۋ جاعدايىندا جوعارى بيلىكتىڭ ءالسىز بولۋعا قۇقىعى جوق. مۇنى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءساتسىز مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاجىريبەسى كورسەتىپ بەردى. قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ 15 جىلىندا بىردە-ءبىر ساياسي داعدارىس بولعان ەمەس. بارلىق ماسەلەلەر ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى تۋرالى قاتاڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار نەگىزىندە شەشىلدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ قىزمەتى – قازاقستاندىق زاڭنامانىڭ نەگىزگى زاڭنىڭ رۋحى مەن قارپىنە سايكەستىگىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. كونستيتۋتسيا قوعامنىڭ دەموكراتيالىق الەۋەتى ءوسۋىنىڭ سەنىمدى نەگىزى بولدى. قازاقستاندا ەكى مىڭ التى جۇزدەن استام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, 18 مىڭنان اسا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ويداعىداي دامىپ وتىر. ءبىزدىڭ گازەتتەر مەن جۋرنالدار اعىلشىن, ءازىربايجان, نەمىس, كورەي, ۋكراين, ۇيعىر, وزبەك, دۇنگەن, تاتار تىلدەرىن قوسا العاندا 11 تىلدە شىعادى, ال تەاترلاردا التى تىلدە ونەر كورسەتەدى. ولاردىڭ ءبارىن تولىقتاي مەملەكەت قارجىلاندىرادى. مۇنداي تاجىريبە الەمدە ەش جەردە جوق. بۇل مەملەكەتتىڭ ىزگى نيەتى. بۇل – كوپۇلتتى حالىققا, ونىڭ تىلدەرى, دىندەرى مەن مادەني قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى قامقورلىق. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق ورگان, ول پارلامەنتكە 9 دەپۋتات سايلايدى. بيىلعى جىلى ول دا 15 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. ونىڭ تابىستى تاجىريبەسىن الەمدە كەڭىنەن زەرتتەۋدە. بۇل تاجىريبە – تىلدەردى, مادەنيەتتەردى وركەندەتۋ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋ, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جونىندەگى ۇلكەن دە سان قىرلى جۇمىس. بۇل – ەكى جۇزدەن استام ەتنوستىق مەكتەپتەر, 195 جەكسەنبىلىك ءتىل ورتالىقتارى. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى – قوعامدا تولەرانتتىلىقتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى. ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى ويداعىداي ءوتتى. نەگىزگى زاڭ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءومىرىن رەتتەيتىن بۇكىل زاڭنامالىق بازانىڭ وزەكتى كونسترۋكتسياسى. قازاقستان تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ سالىق, زەينەتاقى رەفورماسىن جۇرگىزدى, ولاردىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بالامالارى جوق. “تسيفرلار الەمدى باسقارمايدى, بىراق تا ول قالاي باسقارىلاتىنىن كورسەتەدى” دەيتىن ءسوز بار. سوندىقتان دا قىزىل ءسوز ەمەس, فاكتىلەر مەن تسيفرلار بارىنشا وبەكتيۆتى. ۇلتتىق ەكونوميكاعا ءجۇز ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جاڭا ءححى عاسىردىڭ العاشقى جەتى جىلىندا عانا ءىجو كولەمى ەكى ەسەلەنىپ, ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ ەكى ەسەگە جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن شىعارۋ ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايدى. بۇل رەتتە جان باسىنا كەلەتىن ءىجو 15 جىلدا جەتى ءجۇز دوللاردان سەگىز مىڭ دوللارعا دەيىن, ياعني 11 ەسە ۇلعايدى. ءتىپتى كوپتەگەن ەلدەردە دامۋ قارقىنىن تەجەگەن الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ وڭ سەرپىندىلىگى جوعالعان جوق. قازىر بىزدە قۋاتتى ەكونوميكالىق ءوسۋ جالعاسۋدا. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز ءىجو كولەمىن 8 پايىزعا ۇلعايتتىق, باسقا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دە وسۋدە. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سيپاتى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق قاعيدات جاھاندىق داعدارىس سالدارىنا قارسى كۇرەستىڭ قيىن ۋاقىتىندا بارىنشا تولىعىنان كورىندى. ەڭ باستىسى, ادامدارعا كومەك كورسەتىلدى. داعدارىسقا قارسى باعدارلاما اياسىندا وتكەن جىلى عانا 400 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. داعدارىستىڭ ەڭ شىرقاۋ كەزىندە ءبىز جۇمىسسىزدىقتى ازايتتىق. وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى دا 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جۇزدەگەن جاڭا كاسىپورىندار, مەكتەپتەر, جوو-لار, اۋرۋحانالار مەن باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار اشىلدى, جولدار جوندەلدى. تۇتاستاي العاندا, 1996 جىلمەن سالىستىرعاندا حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى 14 ەسە ارتتى. بالا تۋ 4 ەسە ۇلعايىپ, ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى ءوستى. نەگىزگى زاڭدى قاتاڭ باسشىلىققا الۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشىپ بەرەدى. بيىلعى جىلى قازاقستاندىقتار 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا ونجىلدىقتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ورىنداۋعا كىرىستى. جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. ونى ىسكە اسىرۋ اياسىندا بيىلعى جىلى عانا 140-تان استام باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا ونەركاسىپ ورىندارى ىسكە قوسىلادى. ءبىز قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدەمىز. مەنىڭ جارلىعىما سايكەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ جونىندەگى ءمىندەتتەر انىقتالدى. رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ, كريمينالسىزداندىرۋ. نەگىزگى زاڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى قاعيداتتارىن – تەڭدەستىرۋشىلىكتى, ساليقالىلىقتى, كوپۆەكتورلىقتى ورنىقتىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدە ءبىرىنشى بولىپ جانە ءبىر ءوزى اتوم قارۋىنان باس تارتتى, الەمدەگى اسا ءىرى سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, جاھاندىق يادرولىق ۇنقاتىسۋدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. قازاقستان بۇگىندە بۇۇ-عا ارناۋلى يادرولىق قارۋسىز الەم تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەكى كۇننەن كەيىن, 29 تامىزدا, الەم العاش رەت ءبىزدىڭ باستامامىز بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بەكىتكەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن كەڭىنەن اتاپ وتەدى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەستى شاقىرۋ تۋرالى ءبىزدىڭ باستامامىز حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتىنا اينالدى. بيىلعى جىلى ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتىپ وتىرعان قازاقستان ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كونتينەنتالدىق تۇعىرناماسى تۋرالى يدەيانى ۇسىندى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 1-2 جەلتوقساندا استانادا ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى بولادى. ونى وتكىزۋ تۋرالى ءبىراۋىزدى شەشىم – ەقىۇ-عا قازاقستاندىق توراعالىق تابىستىلىعىنىڭ دالەلى. قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار! قازاقستان كونستيتۋتسياسى – بۇل زاڭ قارپىندە ورنەكتەلگەن جالپىۇلتتىق يدەيا. ول ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارىنىڭ ازاتتىق جانە ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ مۇمكىندىگى تۋرالى, بيلىك بارشا حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت تۋرالى, بۇكىل الەمگە بەلگىلى ءارى قۇرمەتتەلەتىن تاۋەلسىز ەل تۋرالى ارماندارىنىڭ وسى زامانعى قۇقىقتىق تۇسىنىكتەرىن بەينەلەدى. ناق سوندىقتان دا ءبىز مىنە ەندى ەكىنشى جىل قاتارىنان كونستيتۋتسيا كۇنىندە سالتاناتتى پاراد جانە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا بۇقارالىق پاتريوتتىق اكتسيالار وتكىزەمىز. جيىرما شاقتى مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن جيناعان بۇل حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ تابىستى تاجىريبەسىنە دەگەن باسقا ەلدەردىڭ ءجىتى نازارىن تانىتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىڭىز ءۇشىن, كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. وسى زالدا كونستيتۋتسيا جوباسىن جاساۋ جونىندەگى كۇردەلى جۇمىستا ماعان كومەكتەسكەن عالىمدار وتىر. مەن قازاقستاندىق كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءسىزدەرگە تەرەڭ ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! قۇرمەتتى دوستار! ءبىز جىل سايىن كونستيتۋتسيا كۇنىن ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنا دەگەن قۇرمەت ءۇشىن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, وزىمىزگە دەگەن قۇرمەت ءۇشىن اتاپ وتەمىز. ءبىز, قازاقستان حالقى, ءوز باسىمىزدان وتكەرىپ, ءوزىمىز انىقتاعان ءومىر ەرەجەلەرى مەن نورمالارى ءۇشىن اتاپ وتەمىز. كونستيتۋتسيا بويىنشا, زاڭ بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – جاي عانا قاجەتتىلىك پەن ازاماتتىق مىندەتتىلىك ەمەس. بۇل – ازات ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى. ءوز قۇقىقتارىنىڭ باعاسىن ءبىلىپ, باسقالاردىڭ دا وسىنداي قۇقىقتارىن مويىندايتىن ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى. وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز – جەكە ازاماتتار ەمەس, قازاقستان حالقىمىز, تۇرعىندار ەمەس, قوعامبىز, ازاماتتىق قوعامبىز. گەوگرافيالىق كەڭىستىك ەمەس, ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ەلمىز. كونستيتۋتسيا كۇنىندە ءبىز اتاجۇرت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدىڭ قاندايلىق زور ەكەنىن ايرىقشا ۇعىنامىز. جانە, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ قىزمەتىندە تۇراتىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنامىز. ەلدىڭ مەملەكەتتىك ماشينەسىن جۇمىس جاعدايىندا ۇستاپ تۇرۋعا, ونىڭ بوساڭسۋىنا, تىعىلۋىنا نەمەسە بوس اينالىمداردا جۇمىس ىستەۋىنە جول بەرمەۋگە جانە, اقىر اياعىندا, وسىناۋ كۇردەلى دە قىمبات تۇراتىن ماشينەنىڭ شۇعىل ساياسي بۇرىلىستاردا اۋىپ قالماۋىنا كەپىلدىك بەرۋگە تيىستىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنامىز. ال ءبىزدىڭ ارقايسىمىز نە ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمىزدى ايقىن سەزىنەمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ ازاتتىعى مەن قادىر-قاسيەتى شىن مانىندە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى ەكەندىگىن سەزىنەمىز. بۇل تاماشا داتانىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. مەن سىزدەردى الداعى مەرەكەمەن – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعىمەن قۇتتىقتايمىن. كونفەرەنتسيانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا تابىستى دا جەمىستى جۇمىس تىلەيمىن! نازارلارىڭىزعا راحمەت.
