قوستانايداعى كوپ ءىس كوڭىلىمنەن شىقتى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىستاعى جۇمىس بارىسىنا وسىنداي باعا بەردى ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قوستاناي وبلىسىنا ساپا­رىندا جىلىنا وتىز مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن جاڭا ءىرى ماكارون فابريكاسىنىڭ اشىلۋ سال­تا­نا­تىنا قاتىسىپ, جۇمىسشىلارمەن كەزدەسكەنىن گازەت وقىرماندارىنا بۇدان بۇرىن حابارلاعان ەدىك. كەلەسى كۇنى ەرتەڭگىسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەڭدىعارا اۋدانىنا كەلدى. وسى اۋدانداعى “راسكول” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تى­گىنىڭ استىق القابىندا ايماق باس­شىلارىمەن جانە شارۋاشى­لىق جەتەكشىلەرىمەن, كاسىپكەر­لەر­مەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستى. بيىل ەلىمىزدە بولعان قۋاڭ­شى­لىق قوستاناي ديقاندارىنا دا سىن بولدى. وڭىردە الا جازداي كوكتەن تامشى تامعان جوق. بىراق اڭقاسى كەۋىپ جاتسا دا, جەر-انانىڭ ءتوسىن­دە التىن استىق جايقالادى. “راس­كول” شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى رافايل فايزۋللين ەلباسىنا ءوز شارۋاشىلىعى تۋرالى باياندادى. ءداندى داقىلدار ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسىن ۇيرەنۋ زور تابىس اكەلدى. مىسالى, بيىلعىداي قۋاڭ­شىلىق جىلى قۇر قول قالماي, قام­باعا استىق قۇيۋ وزىق تەحنولو­گيا­نىڭ تاماشا قايتارىمى بولىپ تابىلادى. كوپتەگەن شارۋاشى­لىق­تار ىلعالدىڭ از تۇسۋىنە قارا­ماس­تان, بيدايدى گەكتارىنا 13-14 تسەنت­نەردەن جيناۋدا. ال وبلىس بوي­­ىنشا ورتاشا كورسەتكىش گەكتارىنا 8 تسەنتنەردەن كەم بولمايدى. – بيىل جىل وتە اۋىر بولدى. قۋاڭشىلىق دەگەن جىلداردىڭ وزىندە جازدا ءبىر-ەكى رەت جاڭبىر جاۋىپ وتەتىن. بيىل كۇننىڭ ىستى­عى 30 گرادۋستان تۇسكەن جوق. سو­نىڭ وزىندە بۇگىندە گەكتارىنا ون تسەنت­نەردەن اينالدىرىپ جاتىر­مىز. بۇل – ىلعال جابۋ تەحنولو­گيا­سىن ساقتاعاننىڭ ارقاسى. ەگەر جاڭبىر بولعاندا گەكتار ءتۇسىمى 27 تسەنتنەرگە دەيىن باراتىن ەدى,–دەدى وسى كەزدەسۋگە كەلگەن سارىكول اۋدانىنداعى “اقكيىك” جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ دي­رەكتورى امانگەلدى جالعاسوۆ. ەگىن القابى جاڭبىردان قالسا دا, قىرمانى استىققا تولعان شارۋا­شى­لىقتىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ باس­قاراتىن “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. جاڭا تەح­نيكا مەن وزىق تەحنولوگيا جاڭ­بىردىڭ ازدىعىن بىلدىرمەي, قايتا كۇننىڭ ىستىعى ءداننىڭ ساپاسىن دا كوتەرىپ جىبەردى. – تەحنيكا پاركىن جاڭارتتىق. وزىق تەحنولوگيا ءوزىنىڭ قايتارى­مىن بەردى. سونىڭ ارقاسىندا گەك­تارىنا 14 تسەنتنەردەن استىق جي­ناپ جاتىرمىز. ءداننىڭ قامىرلى­لى­عى – 31! بۇل – ءبىزدىڭ شارۋا­شى­لىقتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان نارسە. مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن ديقاندار جاقسى سەزىنىپ وتىر. اس­تىق پەن مايلى داقىلدارعا سۋب­سي­ديانى جىل سايىن الامىز. بۇل – ۇلكەن كومەك. سىزگە راحمەت. بيىل گەر­بيتسيدكە سۋبسيديا الدىق, سونى­مەن قاتار, ارزان جانار-جاعار ماي­عا دا ۇيرەنىپ العاندايمىز, – دەدى سايران بۇقانوۆ. پرەزيدەنتپەن اڭگىمەگە بەلگىلى اگرونوم عالىم, اۋىل شارۋا­شى­لى­عى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ۆالەنتين دۆۋرە­چەنس­كي, شارۋا قوجالىعىنىڭ جە­تەكشىسى ىبىراش ەستاەۆ قاتىستى. – بيىل جاڭبىر جاۋماسا دا وزىق تەحنولوگيانىڭ, زاماناۋي تەحنيكانىڭ ارقاسىندا استىق جي­ناپ جاتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە مىنا كاسىپكەرلەردىڭ بارلىعى دا جەردىڭ يەسى ەمەس پە؟ وزىمدىكى دەگەندە ءوز­گە­شە قۋات تانىتادى. اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ وسىلاي تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە ءسىزدىڭ ىقپال, قولداۋى­ڭىز كوپ بولدى. ال 1975 جىلى ءدال وسىنداي قۋاڭشىلىقتا مۇنداي تابىس تۇرماق, كەۋسەن بولماعان,–دەدى ۆالەنتين يۆانوۆيچ. وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين بيىلعى قۋاڭشىلىقتىڭ ءارى ۇزاق, ءارى تىم ىستىق بولعانىن, تابيعات­تىڭ 1975 جىلعى وسىنداي قۇبىلى­سى­نان دا اسىپ تۇسكەنىن ايتتى. جاڭ­بىرسىز جازدا ءشوپ تە كۇيىپ كەتتى. سوندىقتان قازىر ونىڭ تاپ­شىلىعى دا, قىمباتشىلىعى دا قات­تى سەزىلەدى. وسى جايدى سۇراعا­نىمىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ بيىل ءشوپتىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ قىمباتتاپ كەتۋىنە بايلانىستى اسىل تۇقىمدى جانە جالپى مال ۇستاپ وتىرعان شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيديا ماسەلەسىنىڭ قارجى مي­نيسترلىگىندە شەشىلىپ جاتقاندى­عىن ايتتى. ءار مالدىڭ باسىنا 16-17 مىڭ تەڭگەدەن كومەك بەرىلەدى. بيىلعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مىندەتتىڭ ءبىرى دە وسى, مال باسىن پىشاقتان امان ساقتاپ قالۋ. تابيعاتتىڭ بيىلعى قاتالدى­عى­نا قاراماي, قوستاناي وبلى­سىن­دا ورتا دەڭگەيدە استىق شىعىمى پرەزيدەنتتى ريزا ەتتى. وبلىستا ءدان سىڭىرىلگەن 4,3 ميلليون گەكتار جەردىڭ 80 پايىزى نولدىك تەحنو­لو­گيامەن وڭدەلگەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنى زور تابىس دەپ با­عالادى. پرەزيدەنت ەلىمىز بويىنشا استىق ءوندىرۋدى دامىتۋ ءۇشىن جاسالعان ءۇش جۇمىستى بولە-جارا ايتتى. الدىمەن تەحنيكانى جاڭار­تۋعا كوڭىل ءبولىندى. قازىرگىدەي قۋاتتى تراكتورلار مەن كومباين­دار قازاقستاننىڭ تاريحىندا بولعان ەمەس. ەكىنشىدەن, وزىق تەح­نو­لوگيا باتىل ەنگىزىلدى. ءۇشىنشى­دەن, مەملەكەت شارۋاشىلىقتاردى قارجىلاي قولداپ وتىر. كەزدەسۋدە پرەزيدەنت شارۋا­شى­لىق جەتەكشىلەرىنە جەردى كۇتىپ ۇستاۋدى, وڭدەۋدى ايىرىقشا تاپ­سىردى. فوسفور, ازوت, گاز وزىمىزدەن شىعىپ جاتقاندا, بولاشاقتا تىڭ­ايت­قىشتى دا وندىرۋگە بولاتىندى­عىن ەسكە سالدى.قازاقستاندا استىق القاپتارىنىڭ گەكتارىنان 20 تسەنتنەردەن ءونىم الاتىنداي ءمۇم­كىن­دىك جاساۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن جەر­مەن اينالىسقاندار ونىڭ كۇتىمىن ۇمىتپاعاندا عانا تابىسقا جەتەدى, ال بۇل – قارجىنى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرىنە تاپقان تابىستى قالتاعا سالا بەرمەي, ءۇش قاباتتى زاڭكيگەن ۇيلەر جارىسىنا جىبەرمەي, جەرگە جۇمساۋ كەرەكتىگىن ايتتى. يگىلىكتى ىسكە جۇمسالعان قارجىنىڭ قايتارىمى بولماي قالمايدى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز تەحنيكا جونىندە ايتتىڭىز. ءبىزدىڭ وبلىس 80 ميلليارد تەڭگەگە 9 مىڭ دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحني­كا­لارىن الدى. 645 كەشەندى تەحنيكا­لار, 2400 ونىمدىلىگى جوعارى كوم­باين العانبىز. ءبىز كۇنىنە 200 مىڭ گەكتار القاپتىڭ استىعىن جيناي الامىز. بار-جوعى 10-15 كۇننىڭ ىشىندە ناۋقاندى بىتىرەمىز,–دەدى وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا وبلىستا جۇزەگە اسىرىلعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار تانىستىرىلدى. جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قوس­تانايدا التى ءىرى جوبا وندىرىسكە جول تارتتى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءون­دىرۋ بىرلەستىگىندە مەتالل پرو­كاتى زاۋىتى اشىلدى, ال قالعان بەس جوبا دا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان. قوستاناي اۋدانىندا ءىرى ەت وڭدەۋ كەشەنى, وسى اۋداننىڭ سادچيكوۆ اۋىلى مەن فەدوروۆ اۋدانىنداعى تازا شاڭداق اۋىلىندا تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. قوستاناي اۋدانىنىڭ جدانوۆ اۋىلىندا اشىلعان قوڭدى تاۋىق فابريكاسى بازار مولشىلىعىن جاسايتىن بولادى. سونداي-اق قوستاناي قالاسىنداعى زىعىر مايىن سىعاتىن تسەح پەن ديىرمەن كەشەنى دە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇقساتۋداعى جەتىستىكتىڭ ءبىرى. ەندى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­دا تاعى دا بەس ينۆەستجوبا ءجۇ­زەگە اسپاق. وسى ساپارىندا ءوزى تۇ­ساۋىن كەسكەن ماكارون فابريكاسى وسى ينۆەستجوبانىڭ ءبىرى بولاتىن. ال ونىڭ قۋاتى مەن ءونىمىنىڭ ساپاسى جونىنەن ورتالىق ازيادا ازىرگە تەڭدەسى جوق. ال 2015 جىلعا دەيىن وبلىستا 475 ميلليارد تەڭ­گەگە باعالاناتىن ءىرى 17 ينۆەستي­تسيالىق جوبا تاعى جوسپارلانىپ وتىر. وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعى الاقانداعىداي كىشكەنتاي ماكەتكە سىيعىزىلىپ, ەلباسىنا تانىستى­رىل­دى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋدان اكىمدەرى جانە كاسىپكەر­لەر­مەن كەزدەسۋىندە اۋىلدى الەۋمەتتىك جاعىنان دامىتۋدى مىندەتتەدى. پرەزيدەنتتىڭ وبلىسقا ساپارى اياسىندا “قازاقتەلەكومنىڭ” EV-DO تەحنولوگياسى نەگىزىندە سىم­سىز قاتىناس جەلىسىن قۇرۋ ءجونىن­دەگى قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە قو­سۋى وسى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەدى. “قازاقتەلە­كوم” اق باسقارما توراعاسى قۋا­نىش­بەك ەسەكەەۆ EV-DO تەحنو­لو­گيا­سىن پايدالانا وتىرىپ, كەڭجو­لاق­تى قاتىناس قىزمەتتەرىن نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنا تانىستىردى. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا قوستاناي وبلىسىندا بىردەن ءۇش اۋداندا مەڭ­دىعارادا, سارىكولدە, قوستا­ناي­دا اۋىلدىق جەرلەردەگى باي­لا­نىس قىزمەتتەرىنە دەگەن سۇرانىس تو­لىق قاناعاتتاندىرىلاتىن بولادى. – سىمسىز ينتەرنەت جۇيەسىن رەسپۋبليكامىزداعى قالا تۇرعىن­دارى الدەقاشان پايدالانىپ وتىر. ەندى بايلانىستىڭ وسى ءتۇرىن ءدال سونداي ساپادا اۋىلعا دا الىپ كەل­دى. ونى ورناتۋدى قوستاناي وبلى­سىنىڭ ءۇش اۋدانىندا باستادىق. الداعى ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە بۇكىل ەلىمىزدى قامتيمىز,– دەدى قۋانىشبەك ەسەكەەۆ. وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلا­گين­نىڭ ايتۋىنشا, “جول كارتاسى” باع­دارلاماسى وبلىستا بيىل دا جاقسى جالعاسىن تاپتى. ول ۇستىمىزدەگى جىلى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگى­لىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 7,6 ميل­ليارد تەڭگە قارجىمەن تولىقتى­رىلدى. كەزدەسۋ سوڭىنا قاراي نۇرسۇل­تان نازارباەۆ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەردى. وندا ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاسالىپ وتىرعان مەملەكەتتىك كومەك جانە جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستار تۋرالى ايتىپ بەردى. بۇل سالاعا مەملەكەت 225 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ءۇشىن سۋبسيديالار بولىنۋدە. ۇقساتۋ كاسىپورىندارى اشىلۋدا. – مەن قوستاناي وبلىسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەرگە ريزا­مىن. بيىلعىداي كۇردەلى جىلدىڭ وزىندە مۇندا 4 ميلليون تونناداي استىق جينالاتىن بولادى. اينا­لا­مىزداعى كوپتەگەن ەلدەردە قۋاڭ­شى­لىققا بايلانىستى كۇردەلى جاع­داي قالىپتاسىپ وتىر. ال قازاق­ستان­نىڭ قامباسى استىققا تولادى, ول سىرتقا ساتۋىمىزعا دا, ىشكى قا­جەتتىلىككە پايدالانۋىمىزعا دا, قورعا, تۇقىمعا قالدىرۋىمىزعا دا جە­تەدى. ەڭ باستىسى – حالىق توق بو­لادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جۋرناليستەر سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا ەلباسى بيدايدىڭ باعاسىن نارىق رەتتەيتىنىن ايتتى. – بيىل ىشكى رىنوكتىڭ وزىندە بيدايدىڭ تونناسى 180 اقش دول­لارىنا تەڭ. ول سىرتقى رىنوكتا 230 دوللاردان كەم بولمايدى. باعا بىلتىرعىدان ەكى ەسەگە دەيىن جو­عارى بولعاندىقتان, اۋىل شارۋا­شىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تابىسى دا كەمىمەيدى, ماڭداي تەردى اقتايدى, – دەدى پرەزيدەنت. كەزدەسۋ سوڭىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستاناي حالقىن الدا كەلە جاتقان كونستي­تۋ­تسيا كۇنىمەن قۇتتىقتادى. قازاق­ستاننىڭ تابىسى حالقىمىزدىڭ ءبىر­لىگىندە, تاتۋلىعى مەن دوستى­عىن­دا ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالا وتىرىپ, دەنساۋلىق, بەرەكە, داۋلەت تىلەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي. ---------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.