06 تامىز، 2010

ءومىر مەن ءولىم ورتاسىندا ءجۇرىپ جارالىلاردى قۇتقارعان جانداردى دا ۇمىتپايىق

424 رەت كورسەتىلدى
بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك قىزىل كرەست ۇيىمى وزدەرىنىڭ “فلورەنس ناي­تينگەيل” مەدالىمەن مەدبيكەلەردى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرەن ەرلىكتەرى مەن قايتپاس قايسار­لىق­تارى ءۇشىن ماراپاتتاعان. سول جو­عارى دەڭگەيدەگى ناگرادانى يەلەن­گەن 780 مەدبيكەنىڭ اراسىندا قازاق­ستاندىق قىزدار دا از ەمەس. ءولىم مەن ءومىر ەگەسكەن قان مايدان الاڭىنان اۋىر جارالانعان 480 قىزىل اسكەر مەن وفيتسەردى الىپ شىققان مەد­بيكە، كوكشەتاۋلىق م.سميرنوۆا-كۋحارسكايا جونىندە اتاپ ايتۋ قاجەت. ول جوعارىداعى ناگرا­دانىڭ يەسى. “فلورەنس نايتينگەيل” مەدالىن العاندار اراسىندا سونداي-اق شىم­كەنتتىك ر.يسقاقوۆا، جامبىلدىق ا.دميتريەنكو، اقمولا وبلىسىنان ۆ.شيروكايا جانە پاۆلودارلىق ا.دميت­ريەۆا سياقتى اسكەري مەد­بيكەلەر دە بار. ارينە، قارشاداي قىزداردىڭ جاۋ­­عا دەگەن ىزا-كەگى ولاردىڭ بوي­لارىنا ەرەكشە كۇش-قۋات، لۇپىلدەپ سوققان جۇدىرىقتاي جۇرەكتەرىنە جالىنداعان جىگەر بەرىپ، اتپالداي ازاماتتاردى ارقاسىنا سالىپ، ۇرىس دالاسىنان الىپ شىعۋى جەڭىسكە دەگەن قۇدىرەتتى سەنىمنىڭ جەمىسى ەكەندىگى ءسوزسىز. ادام بالاسى توزگىسىز اۋىرتپالىققا قاراماي سوعىستىڭ ءبىتۋىن جاقىنداتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقان مەدبيكەلەر اراسىندا قازا بولعان، حابارسىز كەتكەن جانە ءبىر­نە­شە رەت اۋىر جارالانعاندار دا وتە كوپ بولعان. ستاتيستيكالىق دەرەك­تەر­گە قاراعاندا، تەك 1941-1943 جىل­دار ارالىعىندا قانقۇيلى شايقاس­تار­دا قازا تاپقان ولاردىڭ سانى –– 22591-گە جەتكەن. ايتۋعا تىم وڭاي ءارى جۇتاڭ تسيفرلاردىڭ سوڭىندا قانشاما قىرشىنىنان ۇزىلگەن قىزعالداق تاعدىر، اتا-انالاردىڭ قاسىرەت-قايعىسى مەن كولدەي كوز جاسى جاتىر دەسەڭىزشى؟! ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەڭ العاش رەت ءاس­كەري مەديتسينا تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديدا­تى ءمارياش جاقىپوۆانىڭ ەسىمى بۇگىندە كوپشىلىككە جاقسى تانىس. جو­عارىدا كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەك­تەر ءمارياش ابىلقىزىنىڭ “تىل­داعى قازاقستان جانە ورتا ازيا رەس­پۋبلي­كالا­رىن­داعى ەۆاكوگوسپيتال­دار” اتتى كىتا­بىنان الىنىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتىڭ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى مۇراجايىندا ساق­تالىپ، سوندا تۇرۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. شىن مانىسىندە دە، بۇل عىلىمي-سا­راپتامالىق تۋ­ىن­دى سوعىس تاريحىن­داعى قۇندى ءما­لى­مەت­تەرگە باي جانە مازمۇنى دا تە­رەڭ. مەديتسينا مۇرا­جايىندا ۇزاق جىلدار باسشىلىق قىزمەت اتقارعان بىلىكتى ماماننىڭ ومىرىندە 2005 جى­لى ەرەكشە قۋا­نىش­تى وقيعا بولدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ءمارياش ابىلقىزىنا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىندا مىناداي جىلى لەبىز بار ەدى: ء“سىز سياقتى قايسار ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى وتانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولا وتىرىپ، ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭدا جاسامپاز ەلدە ءومىر سۇرۋىمىزگە، ەركىن مەملەكەت پەن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسىزدىڭ بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ۇلگىڭىزبەن جاس ۇر­پاق بويىندا وتانعا دەگەن سۇيىسپەن­شىلىك سەزىمى مەن اتامەكەندى لايىقتى قورعاۋدىڭ قاسيەتتى پارىزىن تاربيەلەۋدى جال­عاستىرىپ كەلە جات­قانىڭىز ءۇشىن شىنايى العى­سىمدى بىلدىرەمىن”، – دەلىنگەن بولاتىن ەلباسىنىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتىندا. ءبىر قۇپتارلىعى، بۇل ەڭبەكتەگى وت-جالىنعا ورانعان ۇرىس دالاسىن­داعى مەدبيكەلەردىڭ، سانيتارلىق نۇسقاۋشىلاردىڭ، اسكەري دارىگەر­لەردىڭ كوزسىز باتىرلىعى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر وقىرماندار تاراپىنان جو­عارى باعالاندى. ونىڭ وزىندىك سە­بەپتەرى دە بار. ويتكەنى، بۇل تۋىندى قازاقستاننىڭ اسكەري جانە ازامات­تىق مەديتسيناسىنداعى بىرىككەن ءىس-شارالار تاريحى جونىندە بايانداي­­­تىن بىردەن-ءبىر ەڭبەك بولىپ تابى­لا­تىندىعىن ەلىمىزدەگى اسكەري تۇل­عا­لار، سالا عالىمدارى اتاپ كورسەتەدى. قاراعاندى وبلىسى، قازىبەك بي اۋدانىنىڭ ەگىندىبۇلاق سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن، سوعىس باستالعاندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ ۇلگەر­مە­گەن ءبۇلدىرشىن قىز ءمارياشتىڭ ەسەيە كەلە ادام جانىنىڭ اراشا­ش­ى­سى – دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداۋى­نىڭ سالماقتى سەبەبى دە مول بولدى. – ءبىزدىڭ اۋداننان مايدانعا العاش رەت اتتانعان 16 ادامنىڭ ءبىرى – اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم باستىعى، مەنىڭ اكەم – ءابىل جاقىپوۆ ەدى. ءبىز ولاردى جىلاپ-ەڭى­رەپ، ات-اربانىڭ سوڭىنان كوپ جەرگە دەيىن جاياۋ ەرىپ وتىرىپ، شىعارىپ سالدىق. اۋداننىڭ قاراعاندىمەن جول قاتىناسى – اپتاسىنا ءبىر رەت كەلەتىن كىشكەنە ۇشاق بولاتىن. وندا ماشينە دەگەندى بىلمەيتىنبىز، كولىك­تەر تەك ات جانە وگىز اربا عانا ەدى. اۋ­دانعا پوشتا ۇشاعى قونعاندا ودان تەك جاۋىنگەرلەردەن ءۇشبۇرىشتى حات جانە “قارا قاعاز” كەلەتىن. قايعىلى حاباردى اۋىل باستىقتارى، ۇلكەن ادامدار ءار ۇيگە جينالىپ بارىپ، ەس­­تىرتەتىن. سودان، ءبىز اۋداننىڭ كىش­كەن­تاي بالالارى باستارى بىرىككەن كوپ ادامدى كورسەك بولدى، زارەمىز ۇشىپ قورقاتىنبىز. ولار ەندى كىم­نىڭ ۇيىنە بارار ەكەن دەپ ارتتارىنان باقىلاپ، كوزدەرىنە كورىنبەي ەرىپ ءجۇرىپ، تەك سول ءۇيدىڭ ەسىك-تەرەزەسىنەن سىعالاپ، ەڭىرەپ جىلاپ تۇراتىنبىز. سوندا بىزدەر ىلعي: “دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلمەي دالادا قالدى-اۋ، ءدارى­گەرلەر ولاردى نەگە ولىمنەن قۇت­قا­­رىپ قالمادى، دارىگەرلەر قاسىندا بولسا ولمەس ەدى عوي. ولاردىڭ اۋزى­نا سۋ تامىزىپ، بەتتەرىن ەشكىم جاپ­پادى-اۋ”، دەگەن سوزدەردى ەستيتىنبىز. وسىنداي قايعىلى كۇن ءبىزدىڭ ۇيگە دە كەلىپ جەتتى. اكەمىزدەن قارا قاعاز الدىق، وندا “حابارسىز كەتكەن، قاي جەردە ولگەنى بەلگىسىز” دەپ جازىلىپ­تى. سوندا شەشەم مەن اجەمدى: “مەن ۇلكەن بولىپ بوي جەتسەم، دارىگەر بو­لام، ولاردىڭ قايدا، قانداي جاع­داي­­دا ولگەنىن، جارالى جاۋىنگەرلەرگە كورسەتىلگەن دارىگەرلىك جاردەمدەردى تەكسەرەم، جىلاماڭدار”،– دەپ جۇ­باتۋشى ەدىم، – دەيدى ءمارياش جاقىپوۆا وتكەن كۇندى كۇرسىنە ەسكە الىپ. بالالىق شاعىنداعى وسى ءبىر ارمان، ومىرلىك ماقسات ونى ءدارى­گەر­لىك ماماندىقتى تاڭداۋعا يتەرمەلەدى. ەڭ باستى عۇمىرلىق مۇرات-مۇددەسى حابارسىز كەتكەن اسىل دا ارداقتى اكەسى تۋرالى ناقتى دەرەك تاۋىپ، ونىڭ قاي جەردە وپات بولعانىن ءبىلۋ ەدى. سوندىقتان دا، جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ كىشكەنتاي ەكى بالاسىن جول­داسىنا قالدىرىپ، ەڭبەك دەما­لىس­تارىندا بىرنەشە جىل قاتارىنان ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا، وزگە دە قالالاردا، قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري-مەديتسينا مۇراعاتىنىڭ وتە قۇپيا ماتەريالدارىن اقتارىپ، جارالانعان، جوعالعان جاۋىنگەرلەر ءتىزىمىن شۇق­شيا قارايتىن. قولجاز­ب­ا­لارعا تولى داپتەرلەردىڭ ءار بەتىن اشقان سايىن حابارسىز كەتكەن، ابدەن ساعىنىپ، سارعايتقان اكەسىمەن ءجۇز­دەسەتىندەي قوبالجىپ، قوس جانا­رى­نان اققان جاسى الدىنداعى داپتەرگە ۇزدىكسىز تامعانىن ءوزى دە بايقاماي قالاتىن-دى. “ۇلكەن وكىنىشكە قاراي، مەن قان­شا تالپىنىپ، جانىم جاي تاپ­پاي، قايعىدان قان ىشسەم دە جان اكەم مەن جاقىن تۋىستارىم تۋرالى ەشبىر دە­رەك تاپپادىم. بىراق، وسى مۇراعاتتار­دان قازاقستاندىق مايدان­گەر-ءدارى­گەر­لەر مەن مەدبيكەلەردىڭ سوعىس گوسپي­تال­دارىنداعى جانقيار­لىق جۇمىستا­رى تۋرالى قۇندى ءما­لى­مەت­تەر جيناپ، ەكى كىتاپتى جارىققا شى­عاردىم. ماقساتىم – قازاق­ستان­دىق ءدارى­گەر­لەر مەن مەدبيكەلەردىڭ وت پەن وقتىڭ ورتاسىنداعى ەرەن ەر­لىگى ەل ەسىندە ماڭگى قالسىن”،– دەيدى ارداگەر انا. سونىمەن، قازاقستان تەرريتو­ريا­سىنداعى ەۆاكوگوسپيتالداردىڭ ات­قارعان قىزمەتىنىڭ تاريحىن زەرت­تەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسقان عالىم بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىن جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان ءالى دە جال­عاستىرۋدا. ميلليونداعان جان­دار­دىڭ ءومىرىن اجداھاداي جالماعان جويقىن سوعىس بىتكەلى، مىنە، 65 جىل. “مايدانداعى ەڭ سۇراپىل شايقاس – ستالينگراد ءۇشىن بولدى. جەر-دۇنيە ورتكە ورانسا دا، ادامدار ولىمنەن سەسكەنبەدى. مىنە، وسى ءبىر ساتتەردە اۋىر جاراقات العان كوپتەگەن سول­داتتار ءومىرىن قازاقستاندىق مەديكتەر – ۆ.س.گورگوتس، م.ماتكاريموۆ، م.د.يسماعۇلوۆا، م.ك.يۆانوۆا جانە باسقالار امان الىپ قالدى”. تاريحي دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. بۇل ومىردەن تۇيگەنى كوپ، تاعىلىمى مول انانىڭ ءوز وتانداستارىنىڭ، سوعىستان ورالماعان اكە ارۋاعى الدىنداعى تاعزىمى، جاس ۇرپاققا ايتار اماناتى. نەگىزىندە اتامەكەندى تۋعان اناڭداي قاستەرلەپ، قادىرلەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسىنداي بولسا كەرەك. باقىت بالعارينا،الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار