العاشقى ناتيجەلەر كوڭىل كونشىتەرلىك

بۇگىندە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر اي تولىپ وتىر. بۇل باعىتتا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار مەن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن كەدەن كودەكسى تالاپتارى قالاي ورىندالۋدا؟ ەلىمىزدەگى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى كەدەن كوكجيەگىندەگى جاڭا تالاپتار مەن مىندەتتەر مۇددەسىنەن شىعا الىپ وتىر ما؟ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ءا.ماۋقۇلوۆ پەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسىنداي باعىتتا ءوربىدى. – ءامىرحان ابەن ۇلى, كەدەن وداعى مەن كەدەن كودەكسىنە ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە سايكەس بۇدان ءبىر اي بۇرىن, ياعني بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ارقىلى تاسىمالداناتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن كەدەندىك رە­سىمدەۋ جويىلدى. سونداي-اق, جولاۋ­شىلاردىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىن تولتىرۋ جانە كولىك قۇرالىن كەرى شىعارۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەر دە الىنىپ تاستالدى. سوندىقتان دا حالىق اراسىندا: “ەندىگى جەردە كەدەنشىلەر نە بىتىرمەك, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا ما” دەگەن تۇسىنىك تە جوق ەمەس. بۇعان نە دەيسىز؟ – كەدەن وداعى جاعدايىندا كەدەن ورگاندارىنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى وسپەسە كەمىمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى كەدەندىك باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى زاڭمەن شەكتەۋ قويىلعان پسيحو­تروپتىق, ۋلى, راديواكتيۆتى, جا­رىل­عىش زاتتاردىڭ, ەسىرتكىنىڭ, اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتىڭ ەل اۋماعىنا تاسىمالدانباۋىن با­قىلاپ, ازاماتتار مەن اۆتوكو­لىك­تەر­دى تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى. الىن­عان مالىمەتتەر سالىق مەكە­مەلەرىنە جولدانادى. قازىر ەلىمىز­دىڭ سالىق ورگاندارى دا كەدەن وداعى جاع­دايىندا تولىقتاي جۇمىس ىستەۋگە كىرىسىپ كەتتى. قارجى مي­نيسترلىگى سالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارداق تەڭگەباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىنگى تاڭدا مەم­لەكەت بيۋدجەتىنە ميلليارد تەڭگەدەن استام سالىق تولەمدەرى تۇسكەن. بۇل كۇندەرى شەكارالىق وڭىردە ورنالاسقان باتىسقازاقستاندىق كە­دەنشىلەر دە رەسەي مەن بەل­ارۋس ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا ەڭ الدىمەن جۇيەلى تۇردە اقپاراتتار الماسۋعا باسا كوڭىل بولىنگەن. سو­نىمەن بىرگە مۇمكىندىگىنە قاراي ارىپتەستەرمەن كەدەن وداعى شەڭ­بەرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار تۋرالى پىكىرلەسىپ وتىرۋعا تىرى­سامىز. – وداققا مۇشە ەلدەر اراسىن­داعى بارىس-كەلىس پەن جاڭا جاعدايدا كولىك قۇرالدارىن وتكىزۋ مەن تاسى­مالداۋ ءتارتىبى جونىندە قانداي مىسال كەلتىرە الار ەدىڭىز؟ – الىسقا بارماي-اق بۇعان ورال-بۇزىلىك تاس جولى بويىندا ورنالاسقان “شاعان” بىرىڭعاي اۆتو­كولىك وتكىزۋ بەكەتىنىڭ قىزمەتى ارقىلى بىرنەشە وڭ مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. الگىندەي ءوزىڭىز ايتقان وداققا مۇشە ەلدەر ارا­سىنداعى بارىس-كەلىستىڭ بارىنشا وڭايلاتىلعانى مەن قاراپايىم­دا­تىلعانىنا دا وسى بەكەتتىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى كۋا. قازىر مۇندا اۆتوكولىكتەر شە­كا­­رادان ءوتۋ ءۇشىن بۇرىنعى كەز­دە­گى­دەي ۇزىن-شۇباق كەزەكتە تۇرمايدى.  كە­دەندىك رەسىمدەۋلەردىڭ جويى­لۋى­­نا بايلانىستى ۋاقىت تا ءبىراز ۇنەم­دەلدى. اسىرەسە بۇرىن جۇك كو­لىكتەرى رەسەيدىڭ كورشىلەس ورىن­بور جانە سامارا وبلىس­تا­رىنا قاتىناۋ ءۇشىن اتالمىش بەكەتتە 1,5-2 ساعات قاڭتارىلىپ تۇراتىن. قازىر كولىك قۇرالدارىن تىركەۋ باس-اياعى 15-20 مينوتتە اياقتالادى. اسىرەسە باتىس­قازاقستاندىقتار شەكارادان ءوتۋ ءتارتىبىنىڭ بارىنشا جەڭىلدەتىل­گەنىنە قۋانىشتى. رەسەيدىڭ ونەركاسىبى جوعارى دامىعان ايماقتارىمەن قارىم-قاتىناستى ەداۋىر جاقسارتاتىن ورال-بۇزىلىق تاس جولىنىڭ بوي­ىنداعى “شاعان” كەدەن بەكەتى وبلىس­تاعى ەڭ جاقسى جابدىقتالعان اۆتوبەكەتتەردىڭ ءبىرى. 2009 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ جۇمىس ىستەيتىن ەكى جاقتى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇندا تەكسەرۋ جۇمىستارى جەدەل اتقارىلادى. بەكەتتە كولىك قوزعالىسىنا ار­نال­عان سەگىز قاتار بار. قوس بىردەي “حايسكان” جۇيەسى ينسپەكتورلاردى جولاۋشىلار سومكەلەرىن قولمەن اقتارۋ ازابىنان ارىلتقان امبە­باپ قوندىرعى. ياعني ونىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى بۇيىمداردى رەنتگەننىڭ كومەگىمەن وپ-وڭاي انىقتاۋعا بولادى. “يانتار 1 ا” ستاتسيو­نارلىق رادياتسيالىق جۇيەسى, مەتاللدەتەكتورلار, “تراك-ت” دەپ اتالاتىن ەلەكتروندى اۆتوموبيل تارازىلارى جانە وزگە دە تەح­نيكالىق قۇرالدار بەكەتتىڭ وتكىزۋ الەۋەتىن كوتەرەدى. وداق جۇمىس ىستەي باستاعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە دەپارتامەنتكە قاراستى بارلىق كەدەندىك وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى وتكەن كولىك قۇرالدارىنىڭ 6398-ءى رەسەيگە, 6270-ءى قازاقستانعا تيەسىلى. سونى­مەن قاتار جالپى قۇنى 3,4 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇرايتىن سان-الۋان تاۋار ەل اۋماعىنا كىرگىزىلىپ, جال­پى قۇنى 6,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ تاۋارى كەرىسىنشە ەل اۋماعىنان شىعارىلعان. تاعى دا “شاعان” بەكەتىنەن الىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كور­شىلەس رەسەيمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقا­لا­دى. ەگەر 2009 جىلى تاۋار اينا­لىمى 40 پايىزدى قۇراسا, بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ ىشىندە ول 45 پايىزعا كوبەيگەن. ال وزگەرتىلگەن كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەنگەن العاشقى 15 كۇن ىشىندە رەسەيلىك تاۋاردىڭ ۇلەس كولەمى 58 پايىزعا ارتقان. نەگىزىنەن بۇل ۇلەس كارتوپ پەن ءسۇت ونىمدەرى, كولىك دوڭگەلەكتەرى مەن اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكاسى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن مەتالل بۇيىم­دارىنا تيەسىلى. العاشىق جارتى- جىلدىقتا 278 ميلليون 802 مىڭ تەڭگە كەدەن تولەمدەرى مەن كەدەن سالىعى بيۋدجەتكە ءتۇستى. بەكەتتەن ءارلى-بەرلى وتكەن 62490 ادامنىڭ 30060-ى وبلىسقا كەلۋشىلەر بولسا, 32430 ادام رەسەي ايماعىنا وتكەن. – باتىس قازاقستان وبلىسىنا ءىسساپارى كەزىندە رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ وبلىس كەدەنشىلەرىمەن كەزدەسكەنى بەلگىلى. وسى كەزدەسۋلەر كەزىندە ۇكىمەت باسشىسى قويعان مىندەتتەر جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – كارىم قاجىمقان ۇلى كەدەن وداعىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن رەسپۋب­ليكا تۇرعىندارى قازىردىڭ وزىندە سەزىنىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. بۇدان ءارى ول الدا شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە از ەمەس دەي كەلە, ەل كەدەنشىلەرى ءبىرىنشى كە­زەك­تە مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا باعىت ۇستاۋى قاجەتتىگى تۋرالى ءسوز قوزعادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كەدەن وداعىنىڭ قىزمەتىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, ءوز ۇستانىمىمىزدى ودان ءارى بەكىتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىن جەتكىزدى. اسىرەسە, باتىس قازاقستان وب­لىسى مەن رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارى اراسىندا كووپەرا­تسيا­لىق بايلانىس جۇيەسىن دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. تەك باتىس وڭىردە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ساۋدا-ساتتىق سالاسى مەن كووپەراتسيالاردى دامىتىپ, سىرتتان ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن كەدەن وداعىنىڭ الەۋەتىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت, – دەپ ءتۇيىن جاسادى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ. –  اڭگىمەڭىزگە  راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.