جۋىردا ءبىز سونداي باقىتقا كەنەلگەن جاندارعا كۋا بولدىق. ونداي قۋانىشتى سىيلاعان نەبارى 23 جاستاعى بوزداعىنان ايىرىلىپ, جۇرەگى قان جىلاپ وتىرعان انانىڭ مۇقتاج ادامدارعا بالاسىنىڭ بىرنەشە اعزاسىن بەرۋگە تاۋەكەل ەتىپ, ونىڭ ءومىرىن وسىلاي جالعاستىرۋدى كوڭىلگە مەدەت ەتۋى ەدى. الماتى قالاسىنداعى قاتارداعى №7 كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات بايماحانوۆ باستاعان وتاندىق ماماندارىمىز ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. مۇنداي كۇردەلى وپەراتسيانىڭ جاسالۋى – شەتەلدىكتەردەن ءبىر كەم ەمەس ماماندارىمىزدىڭ جوعارى كاسىبي بىلىكتىلىگىن كورسەتسە كەرەك. ەگەر قازاقستاندا دونور ماسەلەسى ءوز دەڭگەيىندە شەشىلەر بولسا, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ, عۇمىرىن ۇزارتۋعا بولار ەدى...
قازاقستاندا دونور تىم تاپشى
ءيا, بۇگىندە اعزالاردىڭ ترانسپلانتاتسياسى – قازىرگى زامانداعى ەمدەۋدىڭ جاڭا ءادىسى. سول ارقىلى ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتىپ, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا بولادى. ارينە, ول ءۇشىن دونورلىق دەنە مۇشەلەرى قاجەت. وعان ءتىرى دونوردان گورى قايتىس بولعان ادامنىڭ مۇشەلەرىن الۋ الدەقايدا ءتيىمدى. دەسەك تە, بۇل ماسەلەدە ازىرگە تاپشىلىق وتە جوعارى دەڭگەيدە. كوبىنەسە ومىردەن قايتقان ادامنىڭ مۇشەسىن الۋعا تۋىستارى كەلىسپەي جاتادى. سوندىقتان قازاقستاندا ترانسپلانتولوگيانىڭ دامۋى ولگەننەن كەيىن اعزالارىن باسقا ناۋقاستارعا بەرەتىن دونورلارعا تىكەلەي بايلانىستى. الەمدىك ولشەممەن قاراساق, بۇگىندە ترانسپلانتتانتتاۋ – ءار ءساتتى جاسالعان وپەراتسيامەن باعالانىپ, سول مەملەكەتتەگى مەديتسينا دەڭگەيىنىڭ باستى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى. ەڭ ماڭىزدىسى, قازىر ەلىمىزدە مىقتى كادرلىق, ينتەللەكتۋالدىق, عىلىمي جانە رەسۋرستىق الەۋەت, سونداي-اق زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان بازا بار. شۇكىر, كورسەتكىشتەرىمىز دە جامان ەمەس. وعان مەملەكەتىمىز ۇلكەن قولداۋ, كومەك كورسەتىپ, قوماقتى قاراجاتىن ءبولىپ وتىر. ماسەلەن, ترانسپلانتولوگيا ورتا ازيادا ازىرگە قازاقستاننان باسقا ەلدە قولعا الىنباعان. ال ەلىمىزدە بۇگىنگە دەيىن سوڭعى 3 جىلدا 450 مۇشە اۋىستىرىلعان. ونىڭ 10-ى جۇرەك, 45-ءى باۋىر, 1 ۇيقى بەزىنە, قالعانى بۇيرەككە جاسالعان. قازىر قازاقستان بويىنشا 7 ورتالىق مۇشە اۋىستىرۋمەن اينالىسادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قىزىلوردا, اقتوبە وبلىستارىندا دا ترانسپلانتاتسيانى قولعا الۋ قۋانتارلىق جايت. ونىڭ ىشىندە 108-ءسى الماتىداي ارۋ شاھارداعى №7 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا ءساتتى ءوتىپ, وسىنشاما ادامنىڭ عۇمىرىن ۇزارتىپ وتىر. بۇل ارينە, بولات بيمەندى ۇلى باستاعان مىقتى كوماندانىڭ ولشەۋسىز ىزدەنىستەرى, اۋرۋحاناداعى تاجىريبە مەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋداعى ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. ولار العاشقى مۇشە الماستىرۋدى 2012 جىلى 30 مامىردا تۋىستىق دونورلىق ترانسپلانتاتسيا ارقىلى بۇيرەككە جاساسا, سول جىلى 12 قىركۇيەكتە الەم بويىنشا اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يتاليادان كەيىن ءتورتىنشى بولىپ ءبىرىنشى رەت لاپاروسكوپيا تاسىلىمەن بۇيرەك پەن ۇيقى بەزىن اۋىستىرىپ, وتا ءساتتى ءوتتى.الەكساندردىڭ ءتورت مۇشەسى تورت ادامعا ءومىر سىيلادى
بيىلعى جىلدىڭ 5 قاڭتارى كۇنى اتالمىش اۋرۋحانا بۇيرەك الماستىرۋدىڭ 107-ءشى, باۋىر ترانسپلانتاتسياسىنىڭ 7-ءسى ءساتتى جاسالعانى جونىندە جۋرناليستەردى جيناپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. وندا مي قىزمەتى توقتاعان مارقۇم, الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى الەكساندردىڭ بىرنەشە مۇشەسى الىنىپ, قاجەتتى ناۋقاستارعا الماستىرىلدى. ءبىر بۇيرەگى مەن باۋىرى №7 اۋرۋحانادا ەكى ناۋقاستىڭ قاجەتىن وتەسە, جۇرەگى ارنايى بەكىتىلگەن سانيتارلىق ۇشاقپەن استاناداعى كارديولوگيالىق ورتالىققا, ءبىر بۇيرەگى سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىنا جەتكىزىلدى. №7 اۋرۋحانادا جاسالعان ەكى بىردەي وتانى مۇنداعى دارىگەرلەر ءوز كۇشتەرىمەن جۇزەگە اسىرعان. حيرۋرگتەر جالپى ءبىر دونوردان بىردەن 4 اعزانىڭ الىنۋى وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن العا تارتۋدا. سونىمەن, باۋىر الماستىرۋ وتاسى 8 ساعاتقا سوزىلعان. جۋرناليستەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا پروفەسسور بايماحانوۆپەن بىرگە مۇقيات تاسپاعا تۇسىرىلگەن, بۇرىن ايتپاق تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەيتىن اسا كۇردەلى وپەراتسيانى كورۋ ساتىنە يە بولدىق. وپەراتسيا تازا جاسالعان, ەشقانداي قان كەتۋ جوق. ويتكەنى, ولار بۇعانعا دەيىن 400-گە دەيىن باۋىرعا قاتىستى ءارتۇرلى وپەراتسيالار جاساپ, تاجىريبە جيناقتاعان. ال باۋىرعا ترانسپلاتاتسيا جاساۋ ءۇشىن ونداي تاجىريبە جيناقتاۋ شارت دەيدى. ولاي بولماسا, باۋىر اۋىستىرۋعا اركىمنىڭ تاۋەكەلى جەتە بەرمەيتىن كورىنەدى. ەڭ قيىنى باۋىرعا باراتىن كۇرە, كوك تامىردى تىككەندە قولدىڭ ەبى كەرەك ەكەن. ويتكەنى, كىشكەنە عانا اۋىتقۋ بولسا, بۇكىل وپەراتسيا زايا كەتپەك. ءبىر كەزدە بارلىق جالعانعان تامىرلار مۇقيات تەكسەرىلىپ, قان جىبەرىلىپ, ەڭ سوڭىندا ءوت جولى تىگىلدى. وسىلايشا 23 جاسار دونور جىگىتتىڭ باۋىرىن الماستىرىپ سالعانىن كورگەننەن كەيىن, جۋرناليستەرگە 40 جاستاعى گۇلناز جارمۇحامەدوۆانىڭ وزىمەن سۇحباتتاسۋعا جاعداي جاسالدى. اڭگىمەمىز اۋرۋحانا پالاتاسىندا ەمەس, دالىزدە ءوتتى. دىڭكەلەتكەن دەرتتەن ايىققان ەكى بالانىڭ اناسى, ۇستاز گۇلنازدىڭ ءوزى كەلىپ, بار ىقىلاس نيەتىمەن ءوزىن اجالدان الىپ قالعان دارىگەرلەر مەن دونوردىڭ تۋىستارىنا رياسىز العىسىن ءبىلدىرىپ, جاقىندا ۇيىنە ورالاتىنىن قۋانا جەتكىزدى. – باۋىرىمنىڭ اۋىرعانىن بىردەن بىلمەي, ابدەن اسقىنعاندا بايقادىم, – دەدى گۇلناز. – سودان جارتى جىلداي ەم جولىن تابا الماي ءجۇردىم. ەندى مىنە, ءساتى وسى اۋرۋحانادا ءتۇستى. بەسىنشى كۇن دەگەندە اياعىمنان تۇرىپ, وزدىگىمنەن تاماق ىشە باستادىم. بۇل – اللانىڭ قۇدىرەتى, ودان كەيىن وسى جەردەگى مىقتى مامانداردىڭ ارقاسى. مەن وسىندا كەلگەلى قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ قانشالىقتى العا دامىعانىن كورىپ, تاڭعالىپ, پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ, ونىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا دەگەن كوزقاراسىم, سەنىمىم مۇلدەم وزگەردى. شىنىندا, بىزگە شەتەلگە شىعۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەن. سوندىقتان مەنىڭ ءومىرىمدى ساقتاپ قالعان اۋرۋحانا ۇجىمىنا, ونى باسقارىپ وتىرعان «التىن قولدى» حيرۋرگ بولات بايماحانوۆقا, وتاعا قاتىسقان كومانداسىنا, مەدبيكە, سانيتاركالارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. اسىرەسە, دونورىمنىڭ اناسى مەن جاقىن تۋىستارىنا العىسىم شەكسىز. الەكساندردىڭ ماعان سىيلاعان ءومىرى, ونىڭ دا ءومىرىنىڭ جالعاسى. گۇلنازدان كەيىن جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋگە مارقۇمنىڭ بۇيرەگىن العان جامبىلدىق 6 بالانىڭ اكەسى 46 جاستاعى قالمۇحامبەت تۇبىرقۇلوۆ تا كەلدى. ءجۇرىسى شيراق, ەتجەڭدى جىگىتتى كورىپ, كۇردەلى وپەراتسيا جاسالعان ناۋقاس دەگەنگە سەنىڭكىرەمەيسىڭ. قالمۇحامبەتتىڭ دە ەكى بۇيرەگى جۇمىس ىستەمەي, ءبىر جارىم جىل بويى اپتاسىنا ءۇش رەت گەمودياليزگە قاتىناپ قينالعانىن ايتا كەلە: «قاڭتاردىڭ 6-سىندا دارىگەرىم شاقىرىپ: «ءسىزدىڭ بۇيرەگىڭىزگە سايكەس كەلەتىن دونور كەلدى, كەلىسىم بەرسەڭىز, وپەراتسيا جاسايمىز», دەدى. ارينە, قۋانا كەلىسىم بەردىم. ەشقانداي قورقىنىش بولعان جوق. وپەراتسيا ءساتتى شىقتى. جاعدايىم دا, تاماققا تابەتىم دە جاقسى. قازىر دياليزگە تاۋەلدى ەمەسپىن. سول ءۇشىن دە اۋرۋحانا دارىگەرلەرى مەن دونوردىڭ تۋىستارىنا شىن جۇرەگىممەن العىس بىلدىرەمىن», – دەدى. راس, ادامنىڭ ەكى بۇيرەگى اۋىرىپ, جۇمىس ىستەۋىن مۇلدەم توقتاتقاندا, ول ناۋقاسقا بالاما ەم – تەك گەمودياليز – دەمەۋشى ەم ءادىسى تاعايىندالادى. گەمودياليز دەگەنىمىز – قاندى بۇيرەكتەن تىس «جاساندى بۇيرەك» اپپاراتى كومەگىمەن تازارتۋ. ياعني, ناۋقاس اپتاسىنا 2-3 رەت 3-4 ساعاتتان قوزعالماي اپپاراتتا جاتىپ, قانىن تۇگەلدەي دەرلىك تازارتىپ قايتا قۇيدىرادى. ناۋقاس وسى ەمدى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن الادى. ونىڭ ۇستىنە, وتە قىمبات ەم. ۇكىمەت جىلىنا ءبىر ادامعا گەمودياليزگە 30 مىڭ دوللار جۇمسايدى. ال بۇيرەك اۋىستىرۋعا ءبىر رەت 30 مىڭ دوللارداي قاجەت. ەڭ باستىسى, گەمودياليز سياقتى ازاپتى ەمنەن قۇتىلىپ, قالىپتى ءومىر سۇرەدى. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. ال باۋىرعا ونداي بالاما ەم جوق. باۋىر جەدەل اۋىستىرىلماسا, ناۋقاستىڭ ءومىرى التى, ءبىر جىل ىشىندە-اق قيىلادى. سوندىقتان باۋىر اۋرۋىندا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى جوعارى. اۋىستىرىلعان جاعدايدا تاجىريبە كورسەتكەنداي ناۋقاس ءجۇز پايىزعا ايىعىپ كەتەدى. ماسەلەن, جاساندى جۇرەك ادام ءومىرىن 5-6 جىلعا, ال جۇرەكتى ترانسپلانتاتسيالاۋ 15-20 جىلعا دەيىن ۇزارتادى ەكەن. ماماندار ناۋقاستاردىڭ 30-40 پايىزى جاڭا اعزاعا قول جەتكىزبەگەن كۇيى ومىرمەن قوشتاساتىنىن ايتادى.شاريعات مۇشە اۋىستىرۋعا قارسى ەمەس
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كوپ جاعدايدا دونورلىققا ادامداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمى كەدەرگى بولاتىن سياقتى. اسىرەسە, مۇسىلماندار اراسىندا. بىراق ءدىن وكىلدەرى يسلامدا تىيىم جوق دەپ وتىر. ءدىندارلار مۇشە اۋىستىرۋعا قايشى ەمەس, ەگەر ول ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا تەگىن بەرىلسە دەيدى. كەرىسىنشە ساۋاپتى ءىس ەكەن. بىراق ولگەن ادامنىڭ اعزالارى اقشا تابۋ ماقساتىندا جاسالسا, وعان تۇبەگەيلى قارسى. مىنە, بۇگىنگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ ەرەكشەلىگى, جيىنعا ءدىن وكىلدەرىن دە وسى داۋلى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە شاقىرىپتى. – شاريعاتىمىزدا, يسلام دىنىندە ترانسپلانتاتسياعا, ياعني مۇشە اۋىستىرۋعا رۇقسات ەتىلگەن, – دەدى تاستاق مەشىتىنىڭ قىزمەتكەرى مۇحامەدجان ءابدۋلماجيتوۆ. – اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمدە: «دەنساۋلىق اللا تاعالانىڭ ادامعا بەرگەن اماناتى, نىعمەتى. اللانىڭ سەندەرگە بەرگەن نىعمەتتەرىنەن سەندەر دە ادامدارعا بەرىڭدەر. ەگەر كىمدە كىم ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالسا, ول بۇكىل ادامزاتتىڭ ءومىرىن ساقتاعانمەن تەڭ. ەگەر ادام كوزى تىرىسىندە مۇشە اۋىستىرۋعا رازى بولسا, ونىڭ تۋىسقاندارى ارتىنان ونىڭ مۇشەسىن بىرەۋگە رۇقسات ەتە الادى. ويتكەنى, ول قانشاما مۇقتاج ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتايدى», دەلىنگەن. بىراق, شاريعات بويىنشا ادام مۇشەسىن ساتۋعا رۇقسات جوق, ول اقىسىز بولۋى كەرەك. شىركەۋدەن كەلگەن ءدىن قىزمەتكەرى ۆلاديمير زاۆاديچ تە: «ءبىز ادام ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن اعزالاردى اۋىستىرۋدى قولدايمىز. بىراق, تۇسىك جاساتۋعا, دەنە مۇشەلەرىن كوسمەتيكا سالاسىنا قولدانۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىز. قارا بازاردا ساتىلادى ەكەن دەپ ەستيمىز, ال دىندە مۇشەنى ساتۋعا تىيىم سالىنعان», دەدى. ادام اعزاسىن قارا بازاردا ساۋدالاۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىنە پروفەسسور بايماحانوۆ تا جاۋاپ بەرە كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ادام دەنەسىنىڭ مۇشەلەرىن ساۋدالاۋ زاڭمەن قۋدالانادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ازاماتتار دەنساۋلىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭىندا ادام اعزاسىن ساۋدالاۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن. – اعزا مۇشەسىن اۋرۋحانادان بولەك جەردە اۋىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, مۇنداي كۇردەلى وتا جاساۋعا بارلىعى 150-گە جۋىق ادام جۇمىلدىرىلادى. ونىڭ 25-ءى وتا زالىندا جۇمىس جاسايدى. ول ءۇشىن ارنايى زەرتحانا, بولمە, قاجەتتى اپپاراتۋرا, قانشاما مامان قاجەت. «قارا بازار» تۋرالى قاۋەسەت شىندىققا جاناسپايدى. قازاقستاندا بۇل ماسەلەگە بارىنشا گۋمانيستىك كوزقاراسپەن قاراپ, شەشۋشى ءسوزدى, البەتتە, دونوردىڭ تۋىسقاندارى ايتادى. ال ءتىرى دونوردان الىنعان ترانسپلانتاتسيا امالسىزدان جاسالىپ جاتىر. ويتكەنى, ونىڭ ەكىنشى جاعىندا دونور بەرگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعىن دا ويلاۋىمىز كەرەك, – دەدى باس دارىگەر.
دونور قالاي تابىلادى؟
راسىندا, «دونوردى كىم ىزدەپ تابادى؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. ەلىمىزدە دونور ىزدەپ تابۋدا وسىدان ەكى جىل بۇرىن قۇرىلىپ, جۇمىس جاساپ جاتقان ۇيلەستىرۋ ورتالىعى بار. ونى بىلىكتى دە تاجىريبەلى حيرۋرگ, پروفەسسور ج.دوسقاليەۆ باسقارادى. اۋرۋحانالارعا قانداي دا ءبىر پوتەنتسيالدى ناۋقاس تۇسسە, دەرەۋ ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنا اقپارات جىبەرىلەدى. ورتالىقتان ۇيلەستىرۋشى كەلىپ, ءولىم تۋرالى قورىتىندى بيولوگيالىق ءولىمنىڭ نەمەسە مي قىزمەتى توقتاعانىن دالەلدەپ, راستالۋى نەگىزىندە ۋاكىلەتتى ورگان بەلگىلەگەن تارتىپپەن بەرىلەدى. نەگىزىنەن ەلىمىزدە مۇشە الماستىرۋدا كەزەك قاراستىرىلعان. ەگەر ناۋقاستىڭ ءۇش-اق اي ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى قالسا, وندا كەزەك العا جىلجىتىلادى. دەمەك, كەزەك جونىندە داۋ بولماس ءۇشىن ناۋقاستىڭ جاعدايى بالدىق جۇيەمەن ولشەنەدى. ول ءتىزىم جىل سايىن قايتىس بولىپ كەتكەندەرى, ترانسپلانتاتسيا جاساعاندارى بار, رەتتەستىرىلىپ وتىرىلادى. بولات بيمەندى ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا پوتەنتسيالدى دونور جەتكىلىكتى كورىنەدى. ماسەلەن, جىلىنا كولىك اپاتىنان شامامەن 3 مىڭعا جۋىق ادام قايتىس بولادى دەسەك, ولاردىڭ جارتىسى جاستار. حالىقارالىق تاجىريبەدە دونور ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن دەگەنگە كەلسەك, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءارتۇرلى تاجىريبەلەر بار. مىسالى, كوپ ەلدەردە ازاماتتار جۇرگىزۋ كۋالىگىن العاندا, قانداي دا ءبىر جاعداي بولىپ جاتسا مۇشەسىن بەرۋگە كەلىسەتىندىگى كومپيۋتەردە بازادا تۇرادى. سوندىقتان ادام قايتىس بولعان جاعدايدا تۋىستارىن ىزدەپ جاتپاي-اق ماسەلە بىردەن شەشىلەدى. ويتكەنى, ادام كوز جۇمعاننان كەيىن جۇرەكتى – 4, باۋىردى – 6-8, بۇيرەكتى 24 ساعات ىشىندە باسقا ادامعا سالىپ ۇلگەرۋ كەرەك ەكەن. ال كەيبىر ەلدەردە ەگەر سەن ءتىرى كەزىندە ءوزىڭنىڭ كەلىسپەگەنىڭدى جازباشا قالدىرماساڭ, اۆتوماتتى تۇردە تۋىستارىنىڭ كەلىسىمىنسىز-اق مۇشەسىن الا بەرەدى. ويتكەنى, ول قارسى بولماعان. قازىر بۇل ماسەلە بىزدە دە تالقىلانۋدا. زاڭىمىزدا رۇقسات بولعانمەن, ەرتەڭ ءسوز ەتىپ جۇرمەسىن دەپ تۋىستارىنىڭ كەلىسىمىن الامىز. بۇل – ادامي ارەكەت. سوندىقتان ەڭ سوڭعى ءسوز تۋىستارىنا قالدىرىلعان. «كىم دونور بولا الادى؟» دەگەنگە كەلسەك, ينفەكتسياعا ۇشىراماعان, باۋىرى, بۇيرەگى, جۇرەگىنىڭ كىناراتى جوق كامەلەتتىك جاستان 60 جاسقا دەيىنگىلەر.قازاقستاندا مۇشە الماستىرۋ تەگىن
«سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 2012 جىلى اتالمىش اۋرۋحانا الدىندا مۇشە ترانسپلانتاتسياسىن ەنگىزۋ مىندەتى قويىلعان-دى. ونى ورىنداۋ ماقساتىندا قالا بويىنشا ترانسپلانتولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. وعان الماتى قالاسى اكىمدىگى مەن قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى وتە ىجداعاتتى كوڭىل ءبولىپ, قاجەتتى تەحنولوگيا ساتىپ الۋعا, ءارى سول كۇردەلى وتانى جاسايتىن مامانداردى الەمنىڭ ەڭ مىقتى كلينيكالارىندا تاجىريبەدەن وتكىزىپ, دايارلاۋدا قوماقتى قارجى جۇمساپ, وتاندىق مەديتسينانىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر. – جالپى, ترانسپلانتولوگيا – ەڭ جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق قىزمەتكە جاتاتىن, كۇردەلى ۇيىمداستىرۋدى قاجەت ەتەتىن اشىق مەديتسينا, – دەيدى الماتى قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانات قاسىمجانوۆا. – بۇل جەردە وتە جوعارى كاسىبي بىلىكتىلىك, شەبەرلىكپەن بىرگە وپەراتسياعا قاجەتتى قولدانىلاتىن وتە قىمبات قۇرىلعىلار, ءتىپتى ءار كەزەڭدە پايدالاناتىن ۇساق قۇرالداردىڭ ءوزى ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇگىندە ەلىمىزدە مۇشە الماستىرۋ قىزمەتى ءبارى تەگىن. ەندەشە, بۇل وپەراتسيالاردىڭ تيىمدىلىگى دە سوندا جاتسا كەرەك. قازىر بۇيرەك, باۋىر الماستىرۋدى قاتارداعى قالالىق اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگتەرى شەتەلدىك مامانداردىڭ كومەگىنسىز وزدەرى اتقارادى. مۇنداي وپەراتسيا جاساۋداعى تەحنولوگيا ءوز الدىنا, ال ونىڭ ۇلكەن مورالدىق جاعى دا بار. بۇل جەردە دارىگەرلەر ءتىرى دونور كەزىندە ەكى ادامنىڭ ومىرىمەن دە كۇرەسەدى. ءوزىم دارىگەر بولعاندىقتان, بۇل وپەراتسيالاردىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ءارى اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىنىن جاقسى بىلەمىن. باستى ايتارىم, بۇل ەمدەۋ ورنىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ەمەس, قاتارداعى قالالىق اۋرۋحانا جاعدايىندا وسىنداي بىرەگەي وپەراتسيالارعا قول جەتكىزۋى – تاماشا جەتىستىك, ايتۋلى وقيعا. وسىنداي كۇردەلى وتالاردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرعان پروفەسسور بولات بايماحانوۆ باستاعان حيرۋرگتەرگە راحمەت. ولار ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. راس, وتاندىق ترانسپلانتولوگيانىڭ جىلدان-جىلعا قارقىن الىپ دامۋى كورشى ەلدەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, №7 قالالىق اۋرۋحانا رەسپۋبليكادا شەتەلدىك ازاماتتارعا وتا جاساعان جالعىز مەديتسينالىق مەكەمە. بۇگىنگە دەيىن قىرعىز ەلىنەن كەلگەن ەكى ازاماتتىڭ بۇيرەگى اۋىستىرىلعان. ارينە, ولار ءوز دونورلارىن اكەلگەن. وتا ناتيجەسى وتە جاقسى. قازىر وزبەكستاننان دا حابارلاسىپ, ءوتىنىش جاساۋدا. ارينە, شەتەلدىكتەرگە بۇل قىزمەت اقىلى. بىراق, اقىسى دۇنيەجۇزىندە ەڭ ارزان دەگەن ءۇندىستاننان دا تومەن. ەۋروپا مەن اقش-تا ورتاشا ەسەپپەن ترانسپلانتاتسيا 100-200 مىڭ دوللار كولەمىندە. ال قازاقستاندا اعزا الماستىرۋ قۇنى ورتا ەسەپپەن 30-35 مىڭ دوللار شاماسىندا بولعانىمەن, قازاقستاندىقتار ءۇشىن مەملەكەت كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى. ماسەلەن, №7 اۋرۋحانادا وتكىزىلگەن 108 ترانسپلانتاتسيانىڭ ءبارى تەگىن جاسالدى. ۇكىمەت تەك قانا وتا جاساۋعا عانا ەمەس, وپەراتسيادان كەيىنگى ۋاقىتقا دا تەگىن ءدارى بەرەدى. سەبەبى, ولار تۇراقتى تۇردە ءدارى ءىشىپ تۇرۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءار وتا جاسالعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىن دارىگەرلەر مۇقيات باقىلاۋدا ۇستايدى. سەبەبى, ناتيجە ءجىتى باقىلاۋعا دا بايلانىستى. ءدارىنى ازايتۋ, كوبەيتۋ, ۋلترادىبىستىق تەكسەرۋ جاساۋدى وتا جاساعان ماماندار وزدەرى جۇزەگە اسىرادى. – مەملەكەتىمىز قولدان كەلگەن كومەگىنىڭ ءبارىن جاساپ وتىر, – دەدى دونورعا قاتىستى ءوز ويىمەن بولىسكەن بولات بيمەندى ۇلى. – ءبىز دە ۇكىمەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىسىپ, كۇندىز-ءتۇنى قاجەتتى وتالاردى جاساپ, تاماشا كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ جاتىرمىز. تەك حالىق ەندى وسىنى ءتۇسىنۋى قاجەت. قالايدا ناۋقاس ادام ءوز پروبلەماسىمەن قالماۋى كەرەك. ءيا, ءولىم – حاق. دورەكى ايتقانىمدى كەشىرەرسىزدەر, بىراق ءمايىتتى جەرگە بەرگەنشە, باسقا ادامداردىڭ دا ءومىرىن ويلاپ, وسىنداي ارەكەتكە بارساق – ول اللاعا دا, ادامعا دا جاعاتىن ساۋاپتى ءىس ەمەس پە؟ مىسالى, يسپانياداعى كەز كەلگەن شىركەۋدە: «ءوز مۇشەلەرىڭدى جەردە قالدىرىپ كەت. ول جاراتۋشىعا ەمەس, ادامدارعا قاجەت», دەپ جازىلىپ قويىلعان. سوندىقتان دا ونداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى, باق پەن ۇلتتىق ترانسپلانتاتسيا بىرلەستىگى ۇلتتىق دونورلىق باعدارلاما بويىنشا ماقساتتى جۇمىس ىستەپ, ناتيجەسىندە بۇگىندە يسپانيا الەم بويىنشا مۋلتيورگان بەرۋدە الدا كەلەدى. «دونو» لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «سىيلايمىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, ەلىمىزدە ترانسپلانتولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋى – دونورلىق اعزالارعا دەگەن تاپشىلىقتا. مىنە, وسى ماسەلەگە حالىق بولىپ تۇسىنىستىكپەن قاراساق... * * * ...ءيا, ادام ءومىرىن ەشنارسەمەن ولشەۋگە بولمايدى. ول بارىنەن قىمبات, سوندىقتان دا قۇنسىز. ال دونور رەتىندە ەكىنشى ادامعا ءومىر سىيلاۋ – تەڭدەسى جوق جوعارى ادامي قاسيەت. جۋرناليستىك ماماندىقتىڭ مۇمكىندىگى عوي, ءوز باسىم وسى اۋرۋحانادا اعزا الماستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بىرنەشە ناۋقاستىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسقانىم بار. بىردە ءوزىنىڭ ەكى كىشكەنتاي بوپەسى بولا تۇرا شىناشاقتاي قىزدىڭ اناسىنا باۋىرىن ءبولىپ بەرگەنىنە كۋا بولدىق. گۇلشاتتىڭ اناسى سۆەتلانانىڭ ءتىرى قالىپ, جەر باسىپ ءجۇرۋى ءۇشىن پەرزەنتتىك مىندەتىن, قارىزىن ءوزىنىڭ ومىرىمەن ولشەۋىنە تاڭعالىپ, ريزا بولماسقا شارامىز قالمادى. ال بالاسىنىڭ وسىنداي قادامعا بارعانىنا جۇرەگى ەلجىرەگەن انا: «قىزىما بارلىق انالاردىڭ اتىنان شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. مەن قىزىممەن ماقتانامىن», دەگەندە كوڭىلىمىزدىڭ تولقىعانى راس… گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
