جاستار قۇلشىنىسى قاناتتاندىرادى

– دەيدى اقىن, جۋرناليست, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قايىربەك اسانوۆ – «...الدارقاتىپ تىرشىلىكتىڭ ەرمەگى, باسىمداۋ بوپ تاتتىسىنەن كەرمەگى. اينالاما شۋاق شاشىپ جۇرسەم دە, ءومىر مەنىڭ دەگەنىمە كونبەدى...» – دەگەن ولەڭ جولدارىڭىز سىرعا, مۇڭعا تو­لى. ادەبيەت – تەك قانا كوركەم شىعار­ما­لاردىڭ جيىنتىعى ەمەس, ول ءومىردىڭ ءوزى ەمەس پە؟ ومىردەن تۇيگەنىڭىز كوپ ەكەنى انىق. ايتسە دە, اڭگىمەمىزدى بالالىق شاق ال­عاشقى ءبىر شۋماق ولەڭ, سونىڭ اسەرىنەن باستاساق. جالپى, بالا­لىق شاعىڭىزدى ەس­كە العان, ساعىنعان كەزىڭىزدە كوز الدى­ڭ­­ىزعا قانداي كورىنىستەر كەلەدى؟ – ءۇيىمىزدىڭ ىرگەسىندە سىرداريا وزەنى اعىپ جاتادى. وسى وزەننەن باستاۋ الىپ, داريا­مەن قاتار جارىسىپ مايجارما دەگەن كانال اعىپ جاتۋشى ەدى. جازدا سونىڭ جاعاسىنان شىقپايتىنبىز. سۋىنا شومىلىپ, قۇمىنا اۋناپ وستىك. بالالىق شاقتىڭ وسىناۋ ءتاتتى كورىنىستەرى ەشقاشان ەسىمنەن شىقپايدى. «مايجارما» دەگەن ولەڭىم دە بار. بالا كەزدە تىم قيالشىل, ارمانشىل ەدىك. بىراق سول ارمانىمدى كىلت بۇرىپ جىبەرگەن ءبىر وقيعا بولدى. 1960 جىلى ءبىز وقيتىن قازاق ورتا مەكتەبىنە الماتىدا شىعاتىن «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى كامال سمايىلوۆ كەلىپ, جوعارى سىنىپتىڭ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. قاسىندا اۋداندىق گازەتتىڭ قىزمەتكەرى, سول كەزدە ەسىمى ەلگە اجەپتەۋىر تانىلىپ قالعان مۇحتار ساقتاپوۆ دەگەن اقىن اعامىز بولدى. وسى كەزدەسۋدە كامال اعا قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتىپ, ادەبيەت پەن عىلىمدى كەڭىنەن تۇسىندىرسە, اقىن اعامىز ولەڭدەرىن وقىپ, ادەبيەتكە قۇمار جاس بالالاردىڭ ارماندارىنا قانات جالعاپ كەتتى. وسى كەزدەسۋ ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ارينە, بۇعان دەيىن دە ادەبيەتكە قۇمار بولاتىن. مىنا كەزدەسۋ تىپتەن باسقا الەمگە ەندىرىپ جىبەرگەندەي بولدى. وسىدان كەيىن ازداپ قاعاز شيمايلاپ, ولەڭ جازاتىندى شىعاردىم. سول جىلى قاراشا ايىندا العاشقى قار جاۋدى. جاپالاقتاعان اپپاق قار كوڭىلىمە قاتتى اسەر ەتتى. ءسويتىپ, «تۇڭ­عىش قار» دەگەن تۇڭعىش ولەڭىمدى جازىپ, «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە جىبەردىم. بۇل 1960 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭى بولاتىن. سودان گازەتتىڭ ءار ءنومىرىن اسىعا كۇتىپ قارايمىن. ءبىر كۇنى گازەتتىڭ بەتىنەن ءوز اتى-ءجونىم كوزىمە وتتاي باسىلدى. تۇراتىن اۋدانىم, وقيتىن مەكتەبىمە دەيىن كورسەتىلىپتى. ەلدىڭ ءبارى قۇتتىقتاپ, ءبىر كۇندە «اقىن بالا» اتانىپ شىعا كەلدىم. –  سىزدەردىڭ شاڭىراق قالامى ار­قى­لى حالىققا تانىلعان اقىندار شا­­ڭى­راعى عوي. العاشقى وتاۋ قۇرعان كەز­­دە­رىڭىز جا­دىڭىزدا سايراپ تۇرعان شى­عار؟ – ءيا, ارينە, ءالى ەسىمدە... تالشىبىقتاي كۇلاشتى ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتى كەزىمدە سوناۋ تالاس اۋدانىنىڭ ءۇشارال اۋىلىنان اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىمەن, قازاقى جولمەن الىپ كەتكەنمىن. ءۇشارالدان ۇشاقپەن تارازعا كەلىپ (ول كەزدە جامبىل), تاعى دا ۇشاققا وتىرىپ قىزىلورداعا, تۋعان اۋىلىم تەرەڭوزەككە اپارعانىم دا بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. اكە-شەشەم, تۋعان-تۋىستارىم جاقسى قارسى الدى. بەتاشارىن جاساپ, اۋىل-ايماققا كىشىگىرىم توي وتكىزدىك. ستۋدەنت بولعان سوڭ اسىعىس الماتىعا قايتۋعا جينالدىق. قىزىلوردانىڭ ەسكى اۋەجايىنا كەلگەندە اۋدەم جەردە تۇرعان مۇقاعالي اعا بىردەن كوزىمە وتتاي باسىلدى. باتىسقا قاراپ جانىنداعىلارعا ولەڭ وقىپ تۇر ەكەن. بارىپ امانداستىم. «كىم بولاسىڭ؟» دەدى. «ستۋدەنتپىن, جۋرناليس­تيكا فاكۋلتەتىندە وقيمىن» دەدىم. «ءوي, ءوزىمىز ەكەنسىڭ عوي!» دەپ, ارقامنان قاعىپ, قۋانىپ قالدى. سودان ۇشاقتا اشىق-جارقىن اڭگىمەلەسىپ كەلدىك. «كۇلاش, قايىربەك مەنىڭ قاسىما وتىرسىن» دەپ كەسىپ ايتتى. ۇشاقتان ءتۇسىپ, جاتاقحانامىزعا بارعان كەزدە دە «كۇلاش, قايىربەك بۇگىن مەنىڭ قاسىمدا بولادى» دەپ ايتتى. سول كۇنى, شىنىندا, مۇقاعالي اعانىڭ ۇيىندە قوندىم. ۇزاق-سونار اڭگىمە ايتتىق. سودان مۇقاعالي اعامەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جاقسى ارالاستىم. «قايىربەك, كۇلاش – اقىن, ايالاي ءبىل. ولەڭ جازباي قالماسىن» دەگەن قوڭىر داۋسى ءالى كۇنگە قۇلاعىما كەلەدى. – ول كەزدە ادەبي ورتا مىقتى بولعان دەپ ەستيمىز. سىزدەردىڭ قالىپتاسۋلارىڭىزعا دا ونىڭ اسەرى بولعان شىعار؟ – دۇرىس ايتاسىڭ. ءبىز جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ قايناعان ورتاسىنا كۇمپ ەتىپ تۇستىك دەسەك بولادى. اتاقتى ءابدىلدا تاجىباەۆتان باستاپ, سىرباي, عافۋ, جۇمەكەن, ساعي, قادىر, تۇمانباي, مۇقاعالي, دۇيسەنبەك, وتەجان, ەسەنباي, قايرات, رافاەل سەكىلدى اعالارىمىزبەن بىرگە ءبىزدىڭ تولقىن دا جىر كوشىنە ىلەسە باستادى. ول – كەڭشىلىك, جاراسقان, جۇماتاي زايداسىمەن, سەرىك, ءشومىشباي, تىنىشباي, نۇرلان, يرانبەك, يبراگيم... ىنىلەرىمىز ەسەنعالي, ۇلىقبەك, امانحان, قاسىمحان سياقتى جىر جامپوزدارى ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ, بىرىنە-ءبىرى ەلىكتەپ ولەڭ وقىپ ءجۇرۋشى ەدى. كەيىن جان-جاقتان, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاقسى اقىندار مۇحتار, جاركەن, تەمىرحان, يسرايل, تەمىرشە كەلىپ قوسىلا باستادى. ءماريام اپام باستاعان اقىن قىزدار شوعىرى ءوز الدىنا ءبىر الەم ەدى. قازىرگى كەزدە قازاق جەرى انمەن تەربەلىپ تۇرسا, ول كەزدە جالىندى جىرمەن دۇرىلدەپ تۇراتىن. ول جىلدارى ادەبي ورتا ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز ارالاساتىن, پوەزيا كەشتەرى ءجيى وتەتىن ەدى. كۇن سايىن قوناققا بارۋ, كوڭىلدى وتىرىس, تاڭعا دەيىن ولەڭ وقۋ... ارينە, بۇل ادامنىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭدايدى. بۇل ىنتىماعى جاراسقان شىنايى ادەبي ورتا بولدى. ءاربىر قۋانىشىمىزدى بىرگە بولىستىك. پاتەر الساق تا – باقىت, كىتابىمىز شىقسا دا – باقىت. ومىرگە ءسابيىمىز كەلسە دە – باقىت, الىس ساپارعا شىقساق تا – قۋانىش. وتە كەرەمەت ورتا. بىراق, باستا شىن ءتاۋ­ەلسىزدىك بولمادى. ەل باسقا يدەولوگيامەن ءومىر ءسۇردى. ستاكان دەگەن ىدىستان اششى سۋ ءىش­تىك. ارتىق كەتكەن كەزدەرىمىز دە كوپ بولدى... – اللا بۇيىرتىپ, ەلىمىز تاۋەلسىز بولدى. قازىرگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاعدايى قالاي؟ – ءوز باسىم بوستاندىق دەگەندى بارلىق بايلىق­تان جوعارى قويامىن. تاۋەلسىز قازاق­ستاندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى باقىت قوي دەپ ويلايمىن. بۇرىن ايتىلماعان دۇنيەلەر ايتىلىپ جاتىر, ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز تاني باستادىق. قالامگەرلەر قاشاندا ەلمەن بىرگە. اقىننىڭ جاعدايى جامان بولسا, ەشكىم ولەڭ جازباس ەدى عوي. قازىر جاس اقىندار جاڭبىردان سوڭ جاسىل جەلەكتەي جارىسىپ ءوسىپ جاتىر. تاقىرىپتارى ەركىن, ويلارى دا ەركىن. قازىر جىر ءمۇشايرالارى جاس اقىندارسىز وتپەيدى. جۇلدەلەرىن الىپ جاتىر... – «تارازعا نەعىپ قونىس اۋداردى­ڭىزدار؟» دەپ سۇراۋدىڭ ءوزى ارتىق شى­عار... دەگەنمەن دە, وسىناۋ كوشتىڭ ءتۇپ-توركىنى قايدان باستالدى, عۇمى­رىڭىز­دىڭ ءبىراز جىلى وتكەن الماتىنى قالاي قيىپ كەتتىڭىزدەر؟ – الماتىدا 45 جىل تۇردىق. ابدەن باۋ­ىر باسىپ قالعان اسەم قالادان كوشىپ كەتۋ ارينە, وڭاي بولعان جوق. ءبىزدىڭ كوشۋىمىزگە ەكى نارسە تۇرتكى بولدى. بىرىنشىدەن, الماتى ىلعالى مول قالا. دارىگەرلەر كۇلاشقا ودان گورى اۋاسى قۇرعاقتاۋ, كۇنى ىستىق قالادا تۇرعان دۇرىس دەگەن كەڭەس بەردى. ەكىنشىدەن, جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ءبورىباي جەكسەمبين بىزگە تاراز قالاسىنان ءتورت بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن بەرگەن بولاتىن. سودان «بۇل اقىن-جازۋشىلارعا ءۇي بەرەسىڭ, بىراق, ەشقايسىسى كەلىپ تۇرمايدى» دەگەن دە اڭگىمەلەر شىعا باستاعانى وتىرىك ەمەس. تاراز – ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار كونە قالا. مادەنيەتى قالىپتاسقان, تۇرعىندارى مەيىرىمدى, باۋىرمال, جايدارى. ءبىزدى وسىنداعى ادەبي-مادەني ورتا جاتسىنعان جوق. ەلمەن تىعىز ارالاسىپ كەتتىك. اكىمشىلىكتەن باستاپ ادەبي ورتاعا دەيىن شاقىرىپ, ەسكەرىپ جاتادى. ودان بولەك, جاس اقىندار, شىعارماشىل جاس­تار ۇيگە كەلىپ, اقىل-كەڭەس سۇراپ, قىزۋ اڭگىمەلەسىپ تۇرامىز. – قايرەكە, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, قۇرداس-قاتارلارىڭىز «قايىن جۇرتىڭا بايلانىپ قالدىڭ...», دەپ ازىلدەپ تيىسەتىن شىعار, ءسىرا... – جامبىل جەرى قايىن جۇرتىم ەكەنى راس. شىنداپ كەلگەندە, بۇل ءوڭىر – ءوز اتا-بابامنىڭ بايىرعى مەكەنى. وسىندا كوشىپ كەلگەنىم, تۋعان جەرىمنەن قول ءۇزىپ قالدىم دەگەن ءسوز ەمەس قوي. تارازعا نەگە قونىس اۋدارعانىمىزدى جوعارىدا ايتتىم. كىندىك قانىم تامعان جەر – تەرەڭوزەككە دە ءجيى بارىپ تۇرامىن. جاقىندا عانا قىزىلورداعا بارىپ قايتتىم. وبلىسقا قىرىمبەك كوشەرباەۆ اكىم بولىپ بارعالى كورمەگەن ەدىم. قالا بۇرىنعىدان دا جايناپ كەتىپتى. ىسكەر ازاماتتىڭ قولتاڭباسى بايقالادى. كەزىندە قىرىمبەكتىڭ اكەسى ەلەۋ اعايدىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەپ ەدىم. ۇلى دا اكەسىنە تارتىپ, ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ جاتقانىنا ءسۇيسىندىم. ال تارازعا كەلەتىن بولساق – كونە شاھار بىزگە ۇنايدى. وبلىس اكىمى كارىم كو­كىرەكباەۆ ەلدىڭ جايىن ويلاۋمەن بىرگە ادەبيەت, مادەنيەت جانە ونەر ادامدا­رىنىڭ دا جاعدايلارىن ەسكەرىپ وتىرادى. قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارىن شىعارىپ وتىر. ءوزىم دە الماتىداعىداي ەمەس, قولىم بوساپ, جازۋ ۇستەلىمە كوبىرەك وتىراتىن بولىپ ءجۇرمىن. ينتەرنەتكە جوقپىن. ەسەسىنە كىتاپتى كوبىرەك وقيمىن. قولىمىز تيگەندە كۇلاشتىڭ تۋعان اۋىلى – ۇشارالعا بارىپ تۇرامىز. وندا ونىڭ ىنىلەرى تۇرادى. جاسىراتىنى جوق, ەلدە جالقاۋلىق بايقالادى. باياعى ەڭبەكقورلىق جەتىسپەيتىن سياقتى. بارعان سايىن بايقايمىن, داستارقانعا قىتايدىڭ كوك الماسى مەن قايدان كەلگەنى بەلگىسىز قىزاناق پەن قياردى قويادى. ال ۇيلەرىنىڭ الدىندا كەمىندە 10 سوتىق جەر جاتىر. سودان ءبىر كۇنى ايتتىم: «ويباي-اۋ, سەندەر مۇنىڭ ءبارىن ساتىپ الا بەرگەنشە مىنا جەرگە باۋ-باقشا ەكپەيسىڭدەر مە؟ ىرگەدە تالاستىڭ سۋى اعىپ جاتىر. قۇدىقتارىڭ دا بار»... العاشىندا سەلت ەتە قويعان ەشقايسىسى بولمادى. كەلەسى ءبىر كوكتەمدە بارعانىمدا 3 وتباسى اراسىندا باۋ-باقشا ەگۋگە بايگە جاريالادىم. مەنىكى ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ عوي. سودان قۇلشىنىپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. كۇزدە بارسام, 3 ءۇيدىڭ دە باۋ-باقشاسى ءبىر رەتكە كەلىپ قالدى. كۇزدە سول باقشادان الىنعان كوكونىستىڭ ءدامىن تاتتىق. بايگەدە جەڭىمپاز بول­عانعا قوماقتى, قالعان ەكى ۇيگە شامامىز كەل­گەنىنشە اقشالاي سىيلىقتار بەردىك. قازىر جىل سايىن باقشا ەگىپ, اجەپتاۋىر ءونىم الادى. بۇل ءبىر جاعى ادامدى ەڭبەك ەتۋگە, جەردىڭ قادىرىن بىلۋگە ۇيرەتەدى. ءبىر جا­عىنان تابيعي تازا نارسەنىڭ پايداسى دا مول. – اعا, بايقايسىز با, تارازدا جاس اقىنداردىڭ ۇلكەن شوعىرى بار. قاشان كورسەڭىز, جارىسىپ ولەڭ وقىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ شىعارمالارىن قىزۋ تالقىلاپ جاتادى. بىراق, پروزا جانرىندا جۇرگەن جاستار سيرەك... – نەگىزى, حالقىمىزدىڭ جانى – پوە­زيا عوي. قازاق – اقىن حالىق. سۋرەتكەر حالىق. شىنىندا, سوڭعى كەزدەرى ءاڭ­گىمە جازىپ جۇرگەن جاستار وتە سيرەك. ولەڭ جازىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس­تار كوپ. حاميت ەسامان, ازامات ەسالى, تابيعات ابايلداەۆ, ناۋرىزبەك سارشاەۆ, نۇرجان قادىرالى, مىنە, وسى جاستار ۇيگە كەپ, جاڭادان جازعان ولەڭدەرىن وقىپ بەرىپ جاتادى. جالپى, ءوز باسىم جاستاردىڭ وسىناۋ قۇلشىنىسىنا قاتتى قۋانامىن. اڭگىمەلەسكەن  ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». جامبىل وبلىسى.