تەڭگە كۇن ساناپ تۇراقتىلىققا قاراي بەت الىپ كەلەدى

بالكي, قارجى-نەسيە ساياساتى تۇرعىسىنان قاراعاندا, بۇل ءالى ەلەۋسىزدەۋ كورىنىس شىعار. بىراق ءبىر نارسە ايقىن: تەڭگە ادەپكى ەركىن ايىرباس باعامىنا جىبەرىلگەن كۇنىنەن كەيىن ودان ءارى قۇلدىراپ, كەتىپ قالعان جوق, ول قايتادان بىرتىندەپ جوعارى كوتەرىلىپ كەلەدى. وسى تۇستا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ەركىن بەلگىلەنۋ تارتىبىنە وتۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان باستاپقى داقپىرت پەن دۇرلىگىس تە سايابىرسي باستادى. ەلدىڭ ۆاليۋتا جانە تۇتىنىم رىنوگىندا ەكىنشى كۇنى قىلاڭ بەرگەن كورىنىستىڭ ءوزى ماجبۇرلىلىكتەن جاسالعان بۇل شاراعا جۇرتتىڭ ءبىرشاما كوندىگىپ, جاڭا ەكونوميكالىق اقيقاتقا بەيىمدەلۋگە كوشكەنىن ءبىلدىردى. شىنى كەرەك, ايتپەسە اۋەلگىدە تەڭگە باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋ قارقىنى تىم قاتتى ەدى. ول كەلەسى كۇنى-اق قازاقستان ۆاليۋتا بيرجاسىندا (KASE) تاڭەرتەڭ جۇرگەن ساۋدادا 198,05 تەڭگەدەن 255,26 تەڭگەگە ءبىر-اق سەكىردى. ال كەشكە قاراي 1 دوللاردىڭ ورتاشا باعامى ءتىپتى 259,25-كە جەتىپ توقتاعاندا, ونىڭ شەكتەلەر شەگى بۇدان دا ارىدە جاتقانى تۋرالى تالاي تۇجىرىمدار ايتىلعان. الايدا, ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى با­عامى ەندى كەرى قاراي اينالىپ, ءوزىنىڭ ەركىن ءجۇزۋ ۇدەرىسىن باستار كەزىندەگى شاعىنا اقىرىنداپ جاقىنداي ءتۇستى. سول ۇردىسپەن ول تاعى ەكى كۇننەن كەيىن رەسمي ەسەپتە 218 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. سونىڭ ناقتى ايعاعى, كەشە رەس­پۋبليكا ايىرباس بەكەتتەرىندە دوللاردىڭ ساتىپ الۋ قۇنى 218 تەڭگەدەن قايىرىلسا, ساتۋ قۇنى 220-عا تۇراقتادى. بۇل ەكى ورتادا شىمكەنتتە بۇل باعامنىڭ ءتىپتى 210 تەڭگە ماڭايىندا تۇرعانى تۋرالى دا حابار كەلدى. البەتتە, ءبىز دە بۇعان اسا قاتتى مالدانا بەرۋگە بولمايتىنىن, كەشە قۇلدىراعان تەڭگەنىڭ ەرتەڭ قايتادان سول ۇيرەنشىكتى سوقپاعىنا ءتۇسىپ كەتۋى ىقتيمال ەكەنىن, وعان ەندى سىرتقى فاكتورلاردىڭ كوبىرەك اسەر ەتەتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سونىمەن بىرگە, تاپ وسىلاي تەڭگەنى ەركىن ايىرباسقا جىبەرمەسكە بولماعانىن دا سەزىنە الامىز. ولاي ەتپەگەن كۇندە, تەڭگەنىڭ باعامىن كۇشتەپ ۇستاپ تۇرا بەرۋدىڭ سوڭى ۇلتتىق قورىمىزدى ەداۋىر تەڭسەلتىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنى دە راس. وسى رەتتە الەمدەگى كوپتەگەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ تەڭگەنى ەركىن ايىرباس باعامىنا جىبەرۋىن جەدەلدەتكەن ەكى ءتۇرلى فاكتوردىڭ بولعانىن العا تارتادى. سولاردىڭ ءبىرىنشىسى دۇنيەجۇزىندەگى مۇناي باعاسىنىڭ بارعان سايىن تومەن ءتۇسۋى بولسا, ەكىنشىسىنە ءبىر ەكونوميكالىق وداقتاعى رەسەيدىڭ قارجى رىنوگىندا ورىن الىپ وتىرعان احۋالى سانالىپ وتىر. ال شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل شەشىم بىردەن قابىلدانا سالعان جوق. ونىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقانىنا دا تالاي جىل بولعان. سوندا دا ۇكىمەت تەڭگەنىڭ باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا كوپ ۋاقىت بويى كۇش سالىپ كەلدى. دەگەنمەن, وتكەن جىلعى قازان ايىندا رەسەي مەملەكەتى ءرۋبلدى تاپ وسىلايشا ەركىن ايىرباس باعامىنا جىبەرگەن كەزدە تەڭگەنى سولاي ەتۋ جونىندە ساراپشىلار تاراپىنان ۇسىنىس بولعانى دا راس. سودان كەيىنگى اڭگىمە بيىلعى مامىردا قايتا كوتەرىلدى. بىراق, سول كەزدە دە مۇنى كەيىنگە قالدىرا تۇرۋ جايىندا ۇيعارىم جاسالدى. سەبەبى, ول تۇستا احۋال ءدال قازىرگىدەي ەمەس ەدى. سوندىقتان, ارادا ءۇش اي وتكەننەن كەيىن, شىلدەدە ۇلتتىق بانك كەنەتتەن دوللاردىڭ باعامىن 188 تەڭگەدەن 198 تەڭگەگە كوتەرگەندە دە, بىلايعى كوپ جۇرت اسا قاتتى الاڭداعان جوق. ويتكەنى, بانك باسشىسى ايتقان الەمدەگى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن كوپشىلىك ونسىز دا كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان. ايتكەنمەن, تەڭگەنى الداعى جىلدارى ەركىن ايىرباسقا جىبەرۋ جونىندەگى ويلار سول جولى دا ايتىلعان بولاتىن. تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحىندا ۆاليۋتا باعامىن ءتۇسىرىپ, ونىڭ دەڭگەيىن ءوزى بەلگىلەگەن جاعدايدى ەكى رەت باستان كەشتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى 2009 جىلدىڭ 4 اقپانى كۇنى جۇزەگە اسسا, ەكىن­شىسى 2014 جىلعى 11 اقپاندا ورىندالدى. مۇنىڭ ەكەۋىندە دە, ءبىزدىڭ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى تومەندەگەن باعامىن وزدەرى بەلگىلەپ بەردى. قازىرگى جاعداي بولسا ودان ءبىراز باسقاشا. ءبىز كەلەسى جىلدان باستاپ كوشۋدى مەجەلەپ وتىرعان ەركىن ايىرباس باعامىنا قازىردەن ءوتىپ كەتتىك. ەندىگى جەردە تەڭگەنىڭ باعامىن نارىق بەلگىلەپ تۇرادى. ال نارىق دەگەنىمىز ءبىر عانا فاكتوردان نەمەسە ساۋدا جۇيەسىنەن تۇرمايدى. وعان اسەر ەتەتىن سىرتقى ىقپالدار وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن مۇناي مەن ءارتۇرلى مەتالدار الەم رىنوگىنداعى باعالارىنىڭ ورىندارى بولەك. وسى تۇستا ءبىز ءۇمىت ارتىپ وتىرعان وسىناۋ قازبا بايلىقتارىنىڭ جەر-جاھان جۇزىندەگى ساتىپ الۋ باعالارى تومەندەۋ تەندەنتسياسىن الىپ بارادى. بۇل جاعدايدا نارىقتىڭ جاڭا مازمۇنىنا قاراي بەيىمدەلمەۋ مەملەكەتتى قيىندىققا الىپ بارار ەدى. مۇنى ەلباسى وسى وقيعاعا بايلانىستى وتكىزگەن كەڭەسىندە وتە جاقسى ايتىپ ءوتتى. نەگىزىنەن الەمدىك نارىقتا جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە بايلانىستى ەلىمىز ەكونوميكاسىن ساقتاپ قالۋ جايى تالقىلانعان جيىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەشەكتە قازاقستان ەكونوميكاسى وسىمىنە كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى تولىق تالداپ بەردى. بىرىنشىدەن, مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ تومەن بولۋى الداعى 5 جىلدا وزگەرمەۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, دامۋشى ەلدەردىڭ ينۆەستيتسيا مەن كاپيتالعا قولجەتىمدىلىگى ەداۋىر شەكتەلەدى. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەستەرى, ەڭ الدىمەن رەسەي مەن قىتاي تاراپىنان سۇرانىستىڭ ازايۋى سالدارىنان بىزگە ءونىم وتكىزۋ نارىعىنىڭ شەڭبەرى شيراتىلا تۇسەدى. بۇل جاعدايدا مەملەكەتتەن تەڭگەرىمدى بيۋدجەتتىك جانە مونەتارلىق سايا­ساتتى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق ءوسىمدى قولداۋ ماقساتىندا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى ساقتانۋ شارالارىن جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان, بىزگە مۇناي باررەلىنىڭ 30-40 دوللار مولشەرى دەڭگەيىندەگى باعاعا بەيىمدەلۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. مەملەكەت باسشىسى ەندىگى جەردە دامۋدىڭ تاپ وسىنداي جولىنان وتكەن جانە ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى وزىمىزگە جاقىن مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. ونىڭ مىسالى رەتىندە اۆستراليا مەن كانادا اۋىزعا الىندى. مۇنىڭ ىڭعايىندا قاراجاتتىڭ جەتىمسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا جوبالار مەن ءتۇرلى باستامالارعا 2018 جىلعا دەيىن شەكتەۋ قويىلادى. «بۇل – بۇگىنگى ناقتى جاعدايعا بايلانىستى تۋىنداعان ءماجبۇرلى شارا», – دەدى پرەزيدەنت وسى ورايدا. ەلباسى ءوز سوزىندە, سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن 2018 جىلعا 1 پايىزعا تومەندەتۋدى تاپسىرا وتىرىپ, تاپشىلىقتى قارجىلاندىرۋ تەك ىشكى رەزەرۆ ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا كوپتەگەن ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستان ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ەركىن باعام اينالىمىنا جىبەرىلۋىن قۇپتايتىندارىن ءبىلدىردى. سونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ميسسيا جەتەكشىسى حوسسەين سامي ەلدىڭ قارجى-نەسيە ساياساتىنا جاڭا قۇرالداردى ەنگىزۋى ونىڭ ساياسي قاڭقاسىن دا نىعايتا تۇسەتىنىن, سەبەبى ماكروەكونوميكالىق ديسبالانسىن وڭداۋعا ىقپال ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان بيلىگىنە «ەركىن رىنوكتاعى وپەرا­تسيالارعا سۇيەنگەن» قارجى ساياساتىنىڭ قاجەتتى توقتاۋسىز قۇرالدارىن جاساۋ ارقىلى «سە­نىمدى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن اتالمىش قادامدى جىلدامداتۋ جولىمەن» قولداۋدىڭ ماڭىزى زور. الەم ساراپشىلارى, سونداي-اق, تەڭگەنىڭ ەركىن «ءجۇزۋ» باعامى قازاقستاندى سىرتقى تەربەلىستەردەن قورعاپ, ونداعى ەگەمەن بالانستى ساقتاپ قالۋعا قىزمەت ەتەتىنىن دە مالىمدەپ وتىر. «تەڭگەنىڭ ەركىن «ءجۇزۋى» قازاقستان ءۇشىن سىرتقى تەربەلىستەردىڭ «جۇمساق جاستىعى» بولىپ شىعادى, ول مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇسۋى مەن ۆاليۋتا رىنوگىنداعى قۇبىلىستار كەزىندە وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ەگەمەن بالانسىن ساقتاي الادى», – دەپ اتاپ كورسەتتى Fitch حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى وسى رەتتە. الەمدە قازىرگى تاڭدا قالىپ­تاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق جاعداي سونىمەن بىرگە دۇنيە ءجۇزىن شارلاعان داعدارىستان ەشكىمنىڭ دە تىس قالا المايتىنىن انىق كورسەتىپ وتىر. سول الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ تابىلاتىن قازاقستانعا دا مۇنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. مۇنى, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى كۇرت تومەندەپ كەتكەن ەكونوميكالىق احۋال تاعى دا دالەلدەپ بەردى. بۇل جولعى داعدارىس جانە بارلىق باعىتتا اسەر ەتۋدە. ول شيكىزاتقا بولسىن, دايىن ونىمگە بولسىن, ۆاليۋتا مەن قارجى رىنوكتارىنا بولسىن بىردەي سيپاتتا ءوزىنىڭ قىسىمىن جاساپ جاتىر. مۇنىڭ دەنى دامۋشى جانە دامىعان مەملەكەتتەردى شارپىپ تۇر. ال كۇللى الەمدە شيكىزات تاۋارلارى باعالارىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋى وعان قاتىستارى بار ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ قازىنالارىنا سوققى بولىپ تيۋ­دە. وسى ساپتاعى قازاقستاننىڭ ەندى بيۋدجەتكە ءتۇسىرىپ كەلگەن قارجىسى كولەمىنىڭ كۇرت ءتۇسىپ كەتەتىنى دە بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز مۇنداي قيىندىقتاردى ءوزى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدەردەن بەرى باستان كەشىپ كەلەدى. بۇعان ءبىرىنشى مىسال رەتىندە كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىنگى ۋاقىتتى الايىق. سول كەزدە جىلىنا 2000 پايىزدىق ينفلياتسيا ورىن العانى دا ءالى ۇمىتىلعان جوق. بارلىق زا­ۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ توق­تاپ, 2 ميلليون ادامنىڭ جۇمىسسىز قالعانى, زەينەتاقى مەن جالاقى تولەي الماي قالعانى ءالى ەستە. راسىن ايتقاندا, قازىر دە وسىعان ۇقساس ۋاقىت كەلە جاتقان سياقتى. سوندىقتان, ءبىز وعان دا دايىن بولۋىمىز كەرەك. بۇل شىن مانىندە دە ەلدىڭ تاعدىرى, ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى تارازى باسىنا تۇسەتىن كەز بولعالى تۇر. وسى رەتتە الەم ەكونو­ميكاسىنىڭ بىرىمەن ءبىرى تىعىز بايلانىستى ەكەنىن مىنا جايتتاردان دا كورۋگە بولاتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. تەڭگە ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشكەن بويدا قىرعىزدىڭ سومى مەن بەلارۋستىڭ رۋبلىنە دە ەپتەپ قيىندىق تۋدى. بۇل تۋرا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنەن تۋعان جاعداي ەدى. رەسەي ساراپشىلارى تەڭگە باعامىنىڭ احۋالى بىزگە اسەر ەتپەيدى, دەپ قانشا جەردەن ايتىپ جاتسا دا, بۇعان سەسكەنە قارايتىندارى ادەپكىدەن اڭعارىلىپ قالدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا جاقىن كۇندەردە الەمدەگى تاعى 10 ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنا قيىندىق تۋا باستايتىنى ايتىلۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا ساۋد ارابياسىنىڭ ريال, تۇرىكمەننىڭ مانات, تاجىكتىڭ سوموني, ارمياننىڭ درام, ەگيپەتتىڭ فۋنت, تۇرىكتىڭ ليرا, نيگەريانىڭ نايرا, گانانىڭ سەدي, زامبيانىڭ كۆاچا, مالايزيانىڭ رينگگيت سەكىلدى ۇلتتىق ۆاليۋتالارى بار. مۇنىڭ سىرتىندا وسىعان جەتەعابىل, بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ قوسىلا كەتۋلەرى مۇمكىن قانشاما مەملەكەتتەر تۇر. وسىنىڭ ءبارى جاھان جۇزىندەگى جاعداياتتاردىڭ ەشكىمگە دە وڭاي تيمەي جاتقانىن كورسەتەدى. الەمدەگى قارجى نارىعى وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتى باستان كەشىپ جاتىر. ونىڭ سوڭى قالاي بولاتىنىن, اقيقاتى كەرەك, ەشكىم دە بىلمەيدى. بۇل جەردە پالەن دەپ بولجام ايتىپ, كەسىم شىعارۋ قيىن. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. سەبەبى, كۇندە دەرلىك وزگەرىپ جاتقان دۇنيەنىڭ ءدۇبىرى الدا تاعى قانداي نارسەلەردى ۇسىنعالى تۇرعانىن كىم ءبىلسىن! تىم ۇزاققا بارماي-اق ءوزىمىزدىڭ مۇنايدىڭ توڭىرەگىنە كوز سالايىقشى. مىنە, وسىدان ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن سونىڭ باررەلىنىڭ باعاسى ارادا از عانا مەرزىم وتكەندە بىردەن قۇلدىراپ, سول كەزدەگى 100 دوللارلىق نارقىنىڭ جارتىسى دەڭگەيىنە دەيىن ءتۇسىپ كەتەدى دەگەن وي كىمنىڭ قاپەرىندە بولىپتى... وسىعان بايلانىستى مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارىدا اتالعان كەڭەستە ءبارىمىزدىڭ جادىمىزدا جۇرۋگە ءتيىستى وتە ءبىر ۇلاعاتتى دا پايىمدى ءسوز ايتتى. «قانشا باعدارلامالار جاساساق تا ءومىر مەن جاعداي الدىمىزدان قيىنشىلىقتاردى الىپ كەلەدى, – دەدى ەلباسى. – قازىر دە وسىنداي قيىنشىلىققا تاياپ تۇرمىز. بۇل دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستان ەشكىم دە تىس قالمايدى. قازاقستان الەم مەملەكەتتەرىمەن, ەكونوميكالارمەن بايلانىسى بار ەل. سوندىقتان, بۇل داعدارىسقا الدىن الا بارلىق جاعىنان دايىندالىپ, ەڭسەرۋىمىز كەرەك. وسى ماسەلەنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز». ءبارىمىزدىڭ دە تۇراتىنىمىز – وسى تۇجىرىم. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».