كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
كەيىنگى بەس جىلدا ەل ازاماتتارى زەينەتاقى جيناعىنان مەرزىمىنەن بۇرىن 5 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجاتتى پايدالانعان. بۇل دەنساۋلىقتى دۇرىستاپ, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا وڭتايلى مۇمكىندىك بولعانى راس. الايدا باستامانىڭ باستاپقى مازمۇنىن بۇرمالاپ, ءتۇرلى كولەڭكەلى جولدار ارقىلى قاراجاتقا قول سالعان ادامدار از بولعان جوق. سونىڭ سالدارىنان وتكەن جىلدان بەرى زەينەتاقى قورىنان مەرزىمىنەن بۇرىن اقشا الۋ مۇمكىندىگى ءتۇرلى كەدەرگىگە ۇشىرادى. ماسەلەن, جىل باسىندا جەتكىلىكتىلىك شەگى 10 پايىزعا دەيىن وسسە, قارجىنى كەيبىر اۋرۋ تۇرلەرىنە, تۇرعىن ۇيگە پايدالانۋعا ۋاقىتشا ءۇزىلىس جاسالدى. اقىرىندا بجزق بيىلعا ارنالعان جاڭا جەتكىلىكتىلىك شەگىن بەلگىلەدى. كەي جاس توپتارىندا شەك ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن.
جەتكىلىكتىلىك شەگىنىڭ كوتەرىلۋى جاڭا ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇعان دەيىن شەك نەگىزىنەن سالىمشىنىڭ جاسىنا قاراي ەسەپتەلسە, ەندى وعان زەينەتكە شىعۋعا دەيىنگى كەزەڭ, كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, بولاشاقتاعى مىندەتتى جارنالار كولەمى, ينۆەستيتسيالىق كىرىس جانە وزگە دە ۇزاقمەرزىمدى كورسەتكىشتەر قوسىلدى. ياعني مەملەكەت ازاماتتىڭ زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن لايىقتى تابىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاجەتتى ەڭ تومەنگى جيناق كولەمىن دالىرەك ەسەپتەۋگە ۇمتىلىپ وتىر.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وزگەرىستىڭ باستى ماقساتى – سالىمشىلاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەلەرىن قورعاۋ.
«زەينەتاقى جيناقتارى – قاراپايىم دەپوزيت نەمەسە كۇندەلىكتى شىعىندارعا جۇمسالاتىن قارجى كوزى ەمەس. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن تۇراقتى تابىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. مينيسترلىك زەينەتاقى قاراجاتى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ بولاشاقتاعى زەينەتاقى تولەمدەرىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الادى. سەبەبى بۇگىن جيناقتى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ ەرتەڭگى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەيدى مينيسترلىك.
مينيسترلىك دەرەگىنشە, جەتكىلىكتىلىك شەكتەرى كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە قايتا قارالماعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن ەكونوميكانىڭ وزگە دە كورسەتكىشتەرى وزگەردى. سوندىقتان جاڭا شەكتەردى ەنگىزۋ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالىپ وتىر.
بۇل ۇستانىمدى قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ تە قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا زەينەتاقى جيناقتارىنا تۇرعىن ءۇي الۋعا نەمەسە جوندەۋگە ارنالعان قوسىمشا قارجى كوزى رەتىندە قاراۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. الايدا مۇنداي ءتاسىل زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تابيعاتىنا قايشى.
«مەن زەينەتاقى جيناقتارىن جاپپاي الۋعا قارسى بولدىم. ويتكەنى زەينەتاقى اقشاسى تابيعاتى جاعىنان باسپانا الۋعا نەمەسە جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ارنالعان جيناق ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگى بۇرىنعىداي بولمايتىن قارتتىق شاعىنا ارنالعان قارجى. سوندىقتان جەتكىلىكتىلىك شەكتەرىنىڭ كوتەرىلۋىن قيسىندى ءارى ۋاقتىلى قابىلدانعان شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. ءتىپتى بۇل قادامنىڭ ءوزى جۇمساق نۇسقا دەۋگە بولادى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە, زەينەتاقى جۇيەسى قازىرگى رەفورمالار كەزەڭىندە ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىسىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس. ال الەۋمەتتىك نەمەسە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ باسقا تەتىكتەرى بولۋى قاجەت.
«ادام بۇگىن جيناعىن شەشىپ السا, ەرتەڭگى زەينەتاقى تولەمىن اۆتوماتتى تۇردە ازايتادى. قىسقا مەرزىمدە مەملەكەت بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق ناتيجە الۋى مۇمكىن. بىراق 20-30 جىلدان كەيىن از زەينەتاقى ماسەلەسى تۋىنداپ, بيۋدجەتتەن قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ر.رىسمامبەتوۆ.
ساراپشى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى جولى – رەسمي ەڭبەكاقى كولەمىن ۇلعايتۋ.
ء«بىز زەينەتاقى قورىنان اقشا الۋ جولدارىن ەمەس, جوعارى رەسمي جالاقى الاتىن ازاماتتاردىڭ سانىن قالاي كوبەيتۋگە بولاتىنىن تالقىلاۋىمىز كەرەك. بۇل – ماكروەكونوميكالىق مىندەت. ادامنىڭ رەسمي تابىسى جوعارى بولعان سايىن بجزق-عا اۋدارىلاتىن جارنا كولەمى دە ارتادى, سايكەسىنشە بولاشاقتاعى زەينەتاقىسى دا جوعارى بولادى», دەيدى ول.
راسۋل رىسمامبەتوۆ زەينەتاقى جيناعىن جاپپاي شەشىپ الۋدىڭ جاناما سالدارى رەتىندە تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا ءوسىمىن دە اتاپ ءوتتى.
«زەينەتاقى قاراجاتىنىڭ ەداۋىر بولىگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنا باعىتتالدى. بۇل كوپتەگەن ازاماتتىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەستى. بىراق تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە دە ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. كەيبىر سەگمەنتتەردە باعالار ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتادى», دەيدى ساراپشى.
ال ساراپشى دانيار اشىمباەۆ ماسەلەنىڭ ەكى قىرى بار ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ قۇقىعى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ورىندى شەشىم بولعانىمەن, ونى بۇرىنعى قالپىندا ساقتاپ قالۋ بۇگىنگى جاعدايدا ءتيىمدى ەمەس.
«جيناقتى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ ماسەلەسىنىڭ بىرجاقتى جاۋابى جوق. ءبىر جاعىنان, بۇل قادام حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى ءارى زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم داعدارىسى كەزەڭىندە قۇرىلىس نارىعىن قولدادى. ەكىنشى جاعىنان, جيناقتاردى تۇراقتى تۇردە شەشىپ الۋ قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن السىرەتىپ, بولاشاقتاعى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمىن تومەندەتەدى», دەيدى د.اشىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەتكىلىكتىلىك شەكتەرىن كوتەرۋ – تولىق تىيىم سالۋ مەن بۇرىنعى ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋدىڭ اراسىنداعى ىمىرالى شەشىم.
«بۇل تاجىريبەنى تولىق توقتاتۋ الەۋمەتتىك ءارى ساياسي تۇرعىدان كۇردەلى بولار ەدى. سوندىقتان مەملەكەت ونى ساقتاپ قالدى, بىراق قولجەتىمدىلىك شارتتارىن كۇشەيتتى. مەنىڭشە, بۇل قازىرگى جاعدايدا كومپروميستىك شەشىم بولىپ وتىر», دەدى ساراپشى.
وسىلايشا, العاشقى كەزەڭدە باستى نازار ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە اۋدارىلسا, ەندى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلىق تۇراقتىلىق پەن لايىقتى زەينەتاقى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ الدىڭعى ورىنعا شىعىپ وتىر.
دەمەك, تالقىلانۋعا ءتيىس باستى ماسەلە – زەينەتاقى جيناعىن قالاي شەشىپ الۋ ەمەس, ازاماتتاردىڭ رەسمي تابىسىن قالاي ارتتىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن قالاي كوتەرۋ, بولاشاق زەينەتاقىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قالاي قامتاماسىز ەتۋ. ويتكەنى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – بۇگىنگى قاجەتتىلىكتى ەمەس, ەرتەڭگى قارجىلىق قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ.
