فوتو: istockphoto.com
جۋىردا پاۆلودار وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى مەمەلەكەتتىك ساتىپ الۋلار كەزىندە 2 000-نان استام مۇعالىمنىڭ قۇپيا دەرەكتەرى ينتەرنەتكە تاراپ كەتكەنىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا قىزمەتكەرلەردىڭ ءۇي مەكەنجايلارى, انكەتالىق مالىمەتتەرى جانە تەلەفون نومىرلەرى قولجەتىمدى بولدى. IT ساراپشىسى ابىلاي ءيسيننىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جايتتار كوپ جاعدايدا ازاماتتاردىڭ قاراپايىم تسيفرلىق ساۋاتتىلىق شارتتارىن ساقتاماۋدان ورىن الادى.
«قولدانۋشىلار تاراپىنان ءجيى جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەر كيبەرقاۋىپسىزدىكتى السىرەتەدى. كوپ جاعدايدا ادامدار وڭاي قۇپياسوزدەردى قولدانىپ, ونى بىرنەشە جەردە پايدالانادى. سونىمەن قاتار فيشينگ سىلتەمەلەرىنە ءوتىپ, بەلگىسىز فايلداردى جۇكتەيدى. بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرى مەن SMS-كودتاردى بوگدە ادامدارعا بەرەدى. قوعامدىق Wi-Fi جەلىلەرىن قورعانىسسىز پايدالانۋ, انتيۆيرۋس پەن جۇيە جاڭارتۋلارىن ورناتپاۋ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەكە مالىمەتتەردى شامادان تىس جاريالاۋ جانە ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيانى قوسپاۋ دا ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىكتەر قاتارىنا جاتادى. مۇنداي ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان اككاۋنتتار مەن قارجىلىق دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋ قاۋپى ارتادى», دەيدى مامان.
IT مامانىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە كيبەرشابۋىلدىڭ فيشينگ (SMS حابارلامالار) پەن ۆيشينگ (قوڭىراۋلار ارقىلى) تۇرلەرى كەڭىنەن تاراعان. سونداي-اق جاساندى ينتەلەكتى ەلەمەنتەرى قولدانىلعان حاكەرلىك شابۋىل تۇرلەرى دە ارتقان.
«سونىمەن قاتار زياندى باعدارلامالار (malware), سونىڭ ىشىندە تروياندار مەن ransomware تۇرلەرى دە كەڭ تارالعان. ولار دەرەكتەردى شيفرلاپ, ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تولەم تالاپ ەتەدى. بۇدان بولەك, بوتنەت-شابۋىلدار كومپيۋتەرلەردى ءبىر جەلىگە بىرىكتىرىپ, ولاردى باسقا كيبەرشابۋىلدارعا پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى, ال DDoS-شابۋىلدار سايتتاردى ىستەن شىعارىپ, قولجەتىمسىز ەتەدى. سوڭعى جىلدارى deepfake جانە جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن الاياقتىق تۇرلەرى كوبەيىپ, ادامنىڭ داۋىسى مەن بەينەسىن قولدان جاساۋ جاعدايلارى جيىلەپ وتىر», دەدى ول.
بۇگىندە ەلىمىزدە تسيفرلىق كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. وسى باعىتتا ءماجىلىس نوتارياتتىق قىزمەتكە قاتىستى زاڭ جوباسىن قابىلدادى. زاڭناماعا سايكەس, نوتاريۋس قىزمەتكەرلەر ەندى ليتسەنزيالاۋدان وتۋگە مىندەتتەلەدى. الايدا ولار قىزمەت الۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن رۇقساتسىز پايدالانعان جاعدايدا ليتسەنزياسىنان ايىرىلادى. IT مامانى تسيفرلىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى قانداي دەرەكتەرگە قول جەتكىزە الاتىندىعىن اتادى.
«قازاقستاندا نوتاريۋستار, بانكتەر جانە حقكو قىزمەتكەرلەرى تەك زاڭمەن بەلگىلەنگەن شەكتەۋلى دەرەكتەرگە عانا قول جەتكىزە الادى. بانكتەر ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن, قارجىلىق اقپاراتىن جانە ترانزاكتسيالارىن وڭدەيدى, بىراق ولاردى تەك زاڭدى نەگىز بولعان جاعدايدا عانا ءۇشىنشى تۇلعالارعا بەرە الادى. نوتاريۋستار نوتارياتتىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قاجەتتى مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەيدى, ال حقكو قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋگە قاجەت مينيمالدى دەرەكتەردى پايدالانا الادى», دەدى ابىلاي يسين.
ونىڭ ايتۋىنشا, قيبەرشابۋىلدان قورعانۋدىڭ ەڭ العاشقى قادامى – قۇپياسوزدەردى دۇرىس پايدالانۋ. سونداي اق, ساراپشى بىرقاتار قاراپايىم قاعيداتتاردى ساقتاۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
«جەكە مالىمەتتەردى قورعاۋ ءۇشىن بىرقاتار ءتيىمدى شارالاردى ساقتاۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, كۇردەلى ءارى بىرەگەي قۇپياسوزدەردى قولدانۋ قاجەت. بۇل رەتتە Password Manager باعدارلامالارىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى. بارلىق ماڭىزدى سەرۆيستەردە ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيانى قوسۋ قاۋىپسىزدىكتى ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. سونىمەن قاتار انتيۆيرۋس جانە زياندى باعدارلامالاردان قورعايتىن جۇيەلەردى ورناتىپ, ولاردى تۇراقتى جاڭارتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. وپەراتسيالىق جۇيە مەن قوسىمشالاردى ۋاقتىلى جاڭارتۋ, كۇماندى سىلتەمەلەردى اشپاۋ, دەرەكتەردى شيفرلاپ وتىرۋ قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرادى, دەدى ساراپشى.
بۇعان قوسا ول ماڭىزدى دەرەكتەردىڭ رەزەرۆتىك كوشىرمەسىن جاساپ, قوعامدىق جەلىلەردە VPN پايدالانۋ دا تسيفرلىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە توقتالدى.
