21,1 ميلليارد تەڭگە ايىپپۇل كەشىرىلەدى
ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. بۇل جولعى راقىمشىلىق كەلەر ايدا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋىنە وراي جاسالادى. ەرەكشەلىگى سول – العاش رەت قىلمىستىق امنيستيامەن قاتار اكىمشىلىك راقىمشىلىق تا بولادى. الدىن الا جۇرگىزىلگەن ەسەپكە سايكەس, قىلمىستىق راقىمشىلىق شارالارى شامامەن 16,5 مىڭ ادامعا قاتىستى قولدانىلۋى مۇمكىن. ال اكىمشىلىك راقىمشىلىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باعىتى بويىنشا شامامەن 1 ميلليون ايىپپۇلدى قامتيدى.
وسى تۋرالى زاڭ جوباسىن كەڭىنەن تۇسىندىرگەن بايانداماشى, دەپۋتات ابزال قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, قۇجات قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە, حالىقتىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
– جاڭا اتا زاڭدا ادىلەتتىلىك, گۋمانيزم, زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى بەكىتىلدى. دەگەنمەن, راقىمشىلىق جاساۋ جاۋاپتىلىق قاعيداتىن جوققا شىعارمايدى. ول زاڭنامادا بەلگىلەنگەن ناقتى جاعدايلاردا قولدانىلاتىن ىزگىلىك اكتىسى رەتىندە قاراستىرىلادى. قۇجاتقا سايكەس, قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار مەن ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار جاساعان, سونداي-اق زالال كەلتىرۋگە الىپ كەلمەگەن نە ونى تولىق وتەگەن ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىس جاساعان ادامدارعا قىلمىستىق راقىمشىلىق قولدانىلادى. اتالعان ساناتتار بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى, ونىڭ ىشىندە سوتتاردىڭ قاراۋىنداعى ىستەردى توقتاتۋ, جازادان بوساتۋ نەمەسە جازانىڭ وتەلمەگەن مەرزىمىن قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق تەرىس مىنەز-قۇلقى بولماعان جاعدايدا, كەلتىرىلگەن زالالدىڭ وتەلۋىنە نەمەسە وتەلمەۋىنە قاراماستان, ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىس جاساعان جانە جازاسىن وتەۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا ءبىر جىلدان اسپايتىن ۋاقىت قالعان سوتتالۋشىلار جازادان بوساتىلۋى مۇمكىن. وسىنداي شارتتار ساقتالعان كەزدە اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساپ سوتتالعاندار ءۇشىن جازانىڭ وتەلمەگەن مەرزىمىن قىسقارتۋ قاراستىرىلعان, – دەيدى دەپۋتات.
ەسكەرە كەتەتىن جايت, اسا قاۋىپتى قىلمىس جاساعان ادامدارعا راقىمشىلىق قولدانىلمايدى. اتاپ ايتقاندا, سىبايلاس جەمقورلىققا, تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە قاتىستى, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى جاسالعان, قايتالانعان قىلمىس جانە قاۋىپتى قايتالانعان جاعدايدا جاسالعان, قوعامدىق قاۋپى جوعارى دارەجەدەگى قىلمىستار, سونداي-اق ازاپتاۋ جانە جاقىندا قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا ەنگىزىلگەن ءىس-ارەكەتتەر قامتىلمايدى. بۇعان قوسا, ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالعاندار جانە سىرتتاي سوتتالعان ادامدارعا امنيستيا كوزدەلمەيدى.
ال اكىمشىلىك راقىمشىلىق قايتالانعان قۇقىقبۇزۋشىلىقتارعا جانە سوتتاردىڭ قاراۋىنداعى ىستەرگە قولدانىلمايدى. ماسەلەن, ماس كۇيىندە نەمەسە ەسىرتكىگە ماساڭ كۇيدە كولىك قۇرالىن باسقارۋ, قارسى قوزعالىس جولاعىنا شىعۋ جانە جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن وزگە دە ورەسكەل بۇزۋ كەشىرىلمەيدى. سونىمەن قاتار قارۋ مەن ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ زاڭسىز اينالىمى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساۋلىعى, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ جانە باسقا دا سالالارداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار دا امنيستيادان تىس قالادى.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار اكىمشىلىك راقىمشىلىق اياسىندا قامتىلاتىن كاسىپكەرلەر مەن جالپى قانشا سوماداعى ايىپپۇل ەسەپتەن شىعارىلاتىنىن سۇرادى. باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءسابيت نۇرلىبايدىڭ ايتۋىنشا, جالپى سوماسى 21,1 ميلليارد تەڭگە ايىپپۇل ەسەپتەن شىعارىلادى. ال قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, راقىمشىلىقتىڭ جەكە باپتارىمەن 2 370-كە جۋىق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى قامتىلۋى مۇمكىن.
راقىمشىلىققا ىلىكپەيتىندەر دە بار
جالپى وتىرىس ارالىعىندا زاڭعا باستاماشى بولعان دەپۋتاتتار باق وكىلدەرىنىڭ بىرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ قاتتى. بريفينگتە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ تە باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. جۋرناليستەردىڭ «وتانداستار اكىمشىلىك راقىمشىلىققا ىلىنگەنىن قالاي بىلەدى جانە كەشىرىلگەن ايىپپۇلدار قاشان جويىلادى؟» دەگەن سۇراعىنا ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان قازىرگى تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا ازاماتتاردى حاباردار ەتۋ اۆتوماتتى تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول راقىمشىلىقتى ورىنداۋ ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءوز قۇزىرەتى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ءتۇسىندىردى.
– ەگەر ءىس سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ وندىرىسىندە بولسا, بۇل جۇمىستى سوت ورىنداۋشىلارى جۇرگىزەدى. ال ايىپپۇل ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتسا, ونى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى. سول سياقتى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى دە ءوز قۇزىرەتىندەگى ىستەر بويىنشا راقىمشىلىقتى ورىنداۋعا مىندەتتى بولادى. راقىمشىلىق بىردەن كۇشىنە ەنبەيدى. زاڭ قابىلدانىپ, مەملەكەت باسشىسى قول قويعاننان كەيىن جانە رەسمي جاريالانعان ساتتەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. راقىمشىلىق تا سول ۋاقىتتان باستاپ قولدانىلا باستايدى, – دەدى ا.قۇسپان.
كەيىن جۋرناليستەر ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنا رەزونانستىق ىستەر بويىنشا سوتتالعان ازاماتتار جونىندە ساۋال قويدى. اشىپ ايتساق, قۋاندىق بيشىمباەۆ, كارىم ءماسىموۆ, پەريزات قايرات تۋرالى سۇرادى.
– بۇل ازاماتتار راقىمشىلىققا ىلىكپەيدى. ويتكەنى قىلمىستىق كودەكستىڭ 78-بابى تەرروريزم, ەكسترەميزم, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ, جەمقورلىق, قىلمىستىق توپتاردىڭ قۇرامىندا بولۋ بويىنشا سوتتالعان ازاماتتارعا امنيستيا جاساۋعا تىكەلەي تىيىم سالادى, – دەدى سانجار ءادىلوۆ.
ايتا كەتەيىك, بىلتىر راقىمشىلىققا ىلىگىپ, 2,3 مىڭ ادام جازاسىن وتەۋ ورىندارىنان بوساتىلدى. سولاردىڭ اراسىنان 8 ادام قايتادان قىلمىس جاساپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. زاڭ جوباسىنىڭ 3-بابىنا سايكەس, بۇرىن امنيستيا قولدانىلىپ, قايتادان قىلمىس جاساعان ادامدارعا قاتىستى تاعى دا راقىمشىلىق جاساۋ شەكتەلدى.
قۇجاتتارداعى ماڭىزدى وزگەرىس
جيىندا بۇدان وزگە بال ارا شارۋاشىلىعى, نوتارياتتىق قىزمەت, توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى جانە حالىقتىڭ كوشى-قونى سىندى ماسەلەلەر دە قارالدى.
وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. قۇجات ەلەكتروندى ساۋدانى رەتتەۋگە جانە شەتەلدىك ينتەرنەت-پلاتفورمالاردا ساتىپ الىنعان تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
– ءبىرىنشى, حالىقارالىق پوشتا ارقىلى شەتەلدىك ينتەرنەت-پلاتفورمالاردان ءۇشىنشى ەلدەردەن جەكە تۇلعالاردىڭ اتىنا جىبەرىلەتىن تاۋارلاردى بولەك ساناتقا – ەلەكتروندىق ساۋدا تاۋارلارىنا ءبولۋ. ەكىنشى, «ەلەكتروندىق ساۋدا وپەراتورى» ۇعىمىن ەنگىزۋ. ءۇشىنشى, ەلەكتروندىق ساۋدا دەكلاراتسياسى دەگەن جاڭا تۇردەگى كەدەن دەكلاراتسياسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى مىندەتىن اتقارۋشى ازامات ءامرين.
بۇدان بولەك, جيىندا قازاقستان مەن وزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ەكى ەلدىڭ كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ وكىلدىكتەرىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى جۇمىسقا قابىلداندى.
جالپى وتىرىستا قارالعان تاعى ءبىر قۇجات – بال ارا شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسى. قۇجاتتا ارالاردىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ, سالاداعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق سەلەكتسيالىق-اسىلتۇقىمدىق جۇمىستى جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن. جيىندا قارالعان ماڭىزدى قۇجاتتىڭ تاعى ءبىرى – نوتارياتتىق قىزمەت ماسەلەلەرىنە قاتىستى. وعان سايكەس نوتاريۋستاردى دەربەس دەرەكتەرگە قاتىستى بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن ليتسەنزياسىنان ايىرادى. مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولعىزباۋ ماقساتىمەن نوتاريۋستارعا باسشىلارى, قۇرىلتايشىلارى نەمەسە اكتسيونەرلەرى وزدەرىنىڭ جاقىن تۋىستارىنا جاتاتىن زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى نوتارياتتىق ءىس-ارەكەتتەر جاساۋعا تىيىم سالىنادى.
دەپۋتاتتار ەلدەگى پسيحولوگيالىق قىزمەتكە قويىلاتىن تالاپتاردى ايقىندايتىن زاڭ جوباسىن قابىلدادى. ونداعى باستى نورمانىڭ ءبىرى – پسيحولوگتەردىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن قۇرۋ. وسى تىزىلىمگە كىرۋ كاسىبي قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مىندەتتى شارتى بولادى. پسيحولوگيالىق كومەك پەن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ارا-جىگى اجىراتىلادى. پسيحولوگتەر تاراپىنان ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋگە شەكتەۋ قويىلادى.
ەندى توپىراقتىڭ قۇنارلىعى تۋرالى مالىمەتتەر بىرىڭعاي بازاعا ەنگىزىلەدى. ماجىلىستە قارالعان «توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى» زاڭى مەن ىلەسپە قۇجات وسىعان بايلانىستى.
– شارۋا قوجالىقتارى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكاراسى مەن ولشەمدەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساپالىق دەرەكتەرىن دە كورسەتە وتىرىپ, تولقۇجاتىن (پاسپورت) راسىمدەيدى. قۇجاتتىڭ ەرەجەلەرى قاراشىرىك پەن توپىراق قۇنارلىلىعىن تولىقتىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى عىلىمي نەگىزدەلگەن ادىستەر مەن ۇتىمدى تەحنولوگيالاردى مىندەتتى تۇردە قولدانۋدى كوزدەيدى. زاڭدا جەردىڭ قۇنارلى قاباتىن الۋ جانە جىلجىتۋعا بايلانىستى نورمالار كۇشەيتىلگەن, – دەدى بايانداماشى نۇرجان اشىمبەتوۆ.
ءماجىلىس ەكىنشى وقىلىمدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى قابىلدادى. قۇجاتتا ۇعىمدىق اپپارات ناقتىلانادى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن جينالىستارىن وتكىزۋ ءتارتىبى رەتتەلەدى. سونداي-اق ءماسليحاتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىنىڭ اياسىندا دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرى, جاۋاپكەرشىلىك شارالارى جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى ناقتىلانادى. زاڭمەن «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلىپ, وعان تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە مۇراعات ءىسى سالاسىنداعى ماماندار قوسىلدى.
جيىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, حالىقتىڭ كوشى-قونى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. وندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم ماسەلەلەرىنە قاتىستى نورمالار بار. اتاپ ايتقاندا, دەنساۋلىعىندا اۋىتقۋلارى بار ەرتە جاستاعى بالالاردى (3 جاسقا دەيىن) انىقتاۋ جانە قولداۋ ءتارتىبى كوزدەلەدى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن ليتسەنزيالاۋ بەلگىلەنەدى, «ينكليۋزيۆتى مادەنيەت», «ىمداۋ ءتىلى» ۇعىمدارى جانە ولارعا ىلەسپە تەتىكتەر ەنگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار ءتۇيىندى قۇجات – راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى زاڭ جانە وعان ىلەسپە «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكس پەن بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر.
– راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جالپى شارتتارى, سونىڭ ىشىندە ليتسەنزيالىق تالاپتار, يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋ, پەرسونالدى دايارلاۋ جانە باسقالارى بەكىتىلەدى, – دەدى قۇجاتتى توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان دەپۋتات دۇيسەنباي تۇرعانوۆ.
داراقىلىق پەن داڭعازالىق
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالعان سوڭ, دەپۋتات جارقىنبەك امانتاي ۇلى ساۋالىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆاعا جولداپ, مەكتەپ ءبىتىرۋ ءىس-شارالارىن وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي تاربيەلىك ستاندارتىن ازىرلەۋدى سۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى سوڭعى قوڭىراۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە قىمبات اۆتوكولىكتەن قۇرالعان كورتەجدەر ۇيىمداستىرىلىپ, جول قوزعالىسى ەرەجەسى ورەسكەل بۇزىلدى.
– الماتى قالاسىندا مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ اۆتوكورتەجىنە بايلانىستى 21 كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ اتا-اناسى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۇلەكتەردىڭ قىمبات كولىكتەرمەن شەرۋ وتكىزىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ءسان-سالتاناتتى ناسيحاتتاعان ۆيدەو كەڭىنەن تارادى. بيىل قوعامدا ەرەكشە تالقىلانعان تاعى ءبىر قۇبىلىس – مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرگە ارنالعان الىپ گۇل شوقتارىنىڭ جارىسى بولدى. بۇل جاعداي الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىنىڭ بالالارى اراسىندا پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وڭاي بولمايتىنى بەلگىلى. مەكتەپتەگى مۇنداي كورىنىستەر جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيانى, جالعان بەدەل مەن سىرتقى اسەرگە تابىنۋدى قالىپتاستىرۋى مۇمكىن, – دەدى ول.
وسىعان بايلانىستى ول ۇكىمەتتەن سوڭعى قوڭىراۋ مەن مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشتەرىندە ورىنسىز ءسان-سالتاناتقا, اۆتوكورتەجدەرگە جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋ بويىنشا ناقتى تەتىك ەنگىزۋدى ۇسىندى.
