سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
كوركى كوز تارتار ءزاۋلىم عيماراتتار, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم استانانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۋاتىن اڭعارتىپ تۇر. باس شاھاردىڭ وڭ جاعالاۋىنىڭ كەلبەتى كوشە اتاۋلارىنا بەرىلگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن دە مازمۇندى بولا تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە جەڭىل رەلستى مەترو سىرعىپ وتەتىن ەكى كوشەنىڭ ورنى بولەك. ولار – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى رۋحى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ءرامىزى ءانۇران اۆتورلارى – ءشامشى قالداياقوۆ پەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ قۇرمەتىنە بەرىلگەن داڭعىل.
كوشەگە اتاقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى 2007 جىلى بەرىلگەن. سودان بەرى بۇل اۋماق ەلوردانىڭ ماڭىزدى كولىك جانە قوعامدىق كەڭىستىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ەكى كوشە دە سارايشىق اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ءارى ولاردى بويلاي زاماناۋي تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى, الەۋمەتتىك نىساندار, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى شوعىرلانعان.
– جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ كوشەسىنىڭ ۇزىندىعى – 5 524,4, ال ءشامشى قالداياقوۆ كوشەسىنىڭ ۇزىندىعى 6 690 مەتر. كەيىنگى جىلدارى كوشەلەردىڭ ينجەنەرلىك-كولىك ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, بۇل كوشەلەر ەلوردانىڭ زاماناۋي كەلبەتىن ايشىقتاپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك ءانۇران اۆتورلارىنىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتايتىن, ۇلتتىق رۋح پەن مادەني مۇرانىڭ ساباقتاستىعىن دارىپتەيتىن ماڭىزدى قالالىق نىساندارعا اينالدى, – دەگەن استانا قالاسى اكىمدىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باس مامانى ايجان قۇساينوۆا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەيتىن تۇلعالار ەسىمىن كەڭىنەن قويۋ جالعاساتىنىن جەتكىزدى.
باسقارما قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋىنشا, باس شاھاردا كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ جانە ولاردى قايتا قاراۋ جۇمىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭىنا, سونداي-اق ونوماستيكا سالاسىن رەتتەيتىن ادىستەمەلىك ۇسىنىمدارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلوردا ونوماستيكاسى ساياسي-يدەولوگيالىق سيپاتتاعى اتاۋلاردان بىرتىندەپ ارىلىپ, قالا كوشەلەرىنە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, عالىمداردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ, باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلىپ, تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ءداستۇرلى اتاۋلار كەڭىنەن ەنگىزىلدى. اتاۋلاردىڭ قالانىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىمەن, تاريحي-مادەني ورتاسىمەن جانە ۋربانيستيكالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن ۇيلەسىمدىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق تاريحي سانانى نىعايتۋعا, تۇرعىندار مەن قالا قوناقتارىنىڭ ەل تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى تانىمىن كەڭەيتۋگە, سونداي-اق ەلوردانىڭ بىرەگەي كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى, – دەيدى ا.قۇساينوۆا.
ءانۇران اۆتورلارى كوشەسىنىڭ ادەمىلىگىن ودان سايىن اشا تۇسەتىن ء«شامشى الەمى» اتتى مۋزىكالىق ينستاللياتسيا. كومپوزيتوردىڭ عۇمىر جولى مەن اڭىزعا اينالعان اندەرىنىڭ اۋەنى ەنگىزىلگەن كۇيساندىق سارايشىق اۋدانى اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن كوشەنىڭ كورىكتى جەرىنە قويىلعان.
قوس توراپتىڭ كۇن ساناپ كوركەيگەن ساۋلەتىنە كوز تاستاي ءجۇرىپ, اۋەلى ءشامشى قالداياقوۆ, كەيىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ اۋماعىنداعى تۇرعىندار مەن جۇرگىنشىلەردەن «بۇل كوشە كىمنىڭ قۇرمەتىنە وراي اتالعانىن بىلەسىز بە؟ ونىڭ ءومىرى مەن مۇراسىنان قانشالىقتى حاباردارسىز؟ كوشەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن دامۋ قارقىنى قالاي؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە شاعىن ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدىك.
تالعات جولدىبەك:
– قالا بۇرىنعىدان دا الدەقايدا دامىپ كەلەدى. سول جاعالاۋدان وڭ جاعالاۋعا وتەتىن تۇستا ورنالاسقان ءشامشى قالداياقوۆ كوشەسى ساۋلەتى جاعىنان سول جاعالاۋداعى زاماناۋي تۇرعىن ۇيلەرگە ۇقسايدى. داڭعىل ادەمى, اتموسفەراسى ەرەكشە. «قازاق ءۆالسى كورولىنىڭ» ەسىمى بەرىلگەننەن كەيىن جاڭا جول جاڭا كەلبەتكە يە بولعانداي.
ايسۇلۋ كەرەي:
– بۇل كوشە كوڭىل كۇيىمدى كوتەرەدى. اتاۋى دا وتە ورىندى قويىلعان. ءشامشى اعامىزدىڭ اندەرى بالا كەزدى ەسكە سالادى. ونىڭ اۋەزدى ىرعاعى بەيقام ساتتەرگە جەتەلەيدى. جۇرەككە جىلۋلىق سىيلايدى, – دەيدى.
شولپان سەرىكباي:
– اندەرىن بالا كۇنىمنەن تىڭداپ ءوستىم. كوشەنىڭ وسىنداي تۇلعانىڭ ەسىمىمەن اتالعانى ورىندى. ول كىسى – ءانۇراننىڭ اۆتورى, ۇلى كومپوزيتور. الەۋمەتتىك جەلىدە ءشامشى اتامىز تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتەردەن ونىڭ مەيىرىمدى, ءتىپتى ۇستىندەگى كيىمىن مۇقتاج جانعا بەرە سالاتىن «قولى اشىق», كەڭ پەيىلدى اڭىز ادام بولعانىن وقىعانمىن.
دارحان قارابالين:
– ول كىسىنىڭ قازاق ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى كوپ. اندەرىن قاتارلاستارىم دا تىڭدايدى, وتىرىستاردا ءجيى شىرقالادى. كوشەدەگى مۋزىكالىق ينستاللياتسيا كومپوزيتوردىڭ اتىنا ساي رومانتيكالىق رەڭك بەرىپ تۇر. استانالىقتار بۇل كوشەنى ەۋروپانىڭ ءبىر بولشەگىنە ۇقساتادى.
ايتولقىن ماقسوتقىزى:
– جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ – ءانۇران ءماتىنىنىڭ اۆتورى. قاتەلەسپەسەم, اقىن 21 جاسىندا ءسوزىن جازعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى كەيىن مەملەكەتتىك انۇرانعا اينالدى. جالپى, بۇل اۋدان وتە ۇنايدى, كوشەلەرى كەڭ, قالاعا ءتان قاربالاس پەن ۇلكەن كەپتەلىس مۇندا كوپ بايقالمايدى. ءدال ىرگەدە «مىڭجىلدىق» اللەياسى بوي كوتەرىپ جاتىر. اۋدانداعى ينفراقۇرىلىمىنىڭ ىڭعايلىلىعى مەن جايلىلىعى كوڭىلىمىزدەن شىعادى.
راحات امانبەك:
– نەگىزى, كوشەگە كەز كەلگەن ادامنىڭ ەسىمى بەرىلە بەرمەيتىنى بەلگىلى. ول ەلگە قىزمەت ەتكەن نە الەمدە ويىپ تۇرىپ ورىن العان تۇلعالارعا بەرىلىپ جاتادى. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ – تەگىن كىسى ەمەس, ءانۇران اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. سوزدەرىن جاتقا بىلمەيتىن ازامات كەمدە-كەم. ويتكەنى مەكتەپكە بارماي-اق قازىر بالاباقشالاردا جاتتايدى. جالپى, وسىنداي تۇلعالار ەڭبەكتەرىنىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى ءۇشىن كوشەگە ەسىمىن بەرۋى دۇرىس. اۋماقتا جاقسى دامىپ جاتىر. وزىمە, ۇنايدى.
اجارگۇل جولداسباي:
– بۇل جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ كوشەسى عوي. ۇلتتىق رامىزدەرىمىزدىڭ ءبىرى ءانۇراننىڭ ءماتىنىن جازعان, ەلىنە ولشەۋسىز ەڭبەگى سىڭگەن اتاقتى تۇلعانى قالاي بىلمەيىك؟ بۇل كوشەدە ۇلىم تۇرادى. سوندىقتان مۇندا ءجيى كەلەمىن. وتكەن جىلى كەلگەنىممەن سالىستىرعاندا, بيىل اۋدان تانىماستاي وزگەرىپتى: لرت جولى بوي كوتەرىپ, اينالاعا ءتۇرلى اعاشتار مەن قۇلپىرعان گۇلدەر ەگىلگەن, جاڭا توراپتار سالىنعان. كۇن سايىن ءبىر جاڭالىق, توقتاۋسىز جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. قالامىز جىلدان-جىلعا گۇلدەنىپ, كوركەيىپ كەلەدى.
P.S. ساۋالناما كەزىندە 30-دان اسا ادامنىڭ ءبىرازى سۇراققا توسىلىپ, جاۋاپ بەرۋدەن جالتاردى. الايدا قالا قوناقتارى مەن تۇرعىندارىنىڭ كەيبىرى قازاقتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى تۋرالى تەرەڭىنەن بويلاي بىلمەسە دە, ءانۇران اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن, ەلگە قوسقان ۇلەسىنەن حاباردار ەكەنىن اڭعارتتى. بۇل قوعامدا مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن ولاردى دۇنيەگە اكەلگەن تۇلعالاردىڭ مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى كوك بايراعىمىزدىڭ كوكتە جەلبىرەۋى, ەلتاڭبامىزدىڭ ەڭسەلى بولۋى, ءانۇرانىمىزدىڭ ءار كەز شىرقالۋى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعى مەن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ بەرىكتىگىنىڭ بەلگىسى. ەلدىگىمىزدى ايعاقتايتىن وسى رامىزدەردىڭ اسىرەسە استانادا ەرەكشە ۇلىقتالۋى باس قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۋاتىمەن قاتار, رۋحاني كەلبەتى مەن ۇلتتىق بولمىسىن دا ايشىقتاي تۇسەدى.
