– ءابۋتالىپ مىرزا, ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى وزىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى, اسىرەسە جي-ءدىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءتۇرلى سالاعا ەنگىزىپ, تسيفرلىق دامۋدى جەتىلدىرۋگە شىنداپ كىرىستى. بۇل ءبىر جاعىنان جاقسى ۇدەرىس, ەكىنشى جاعىنان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تاعى بار. جالپى, ەلىمىزدىڭ كيبەرقالقانى تسيفرلىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قانشالىقتى قاۋقارلى؟
– مەملەكەتىمىز قازىر تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ياعني پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ءۇش جىلدا تولىق تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان بايلانىستى كيبەرقاۋىپسىزدىك تە الاڭداتاتىن نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. تسيفرلىق تەحنولوگيالار دامىعان سايىن ولاردى بۇزۋعا باعىتتالعان تاسىلدەر دە جەتىلە تۇسەدى.
جالپى, ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا باعىتىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدى. ەلەكتروندىق ۇكىمەت, قارجىلىق تەحنولوگيالار, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ تسيفرلاندىرىلۋى جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ بويىنشا وڭىردەگى كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. الايدا تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى ارتقان سايىن كيبەرقاۋىپتەر دە كۇردەلەنىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسى بۇگىندە بىرنەشە نەگىزگى تىرەككە سۇيەنەدى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلدى. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى مونيتورينگ پەن ينتسيدەنتتەرگە ارەكەت ەتۋ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەيدى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اسا ماڭىزدى تسيفرلىق وبەكتىلەرگە قويىلاتىن قاۋىپسىزدىك تالاپتارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كۇشەيتىلىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنە تۇراقتى تۇردە قاۋىپسىزدىك اۋديتتەرى جۇرگىزىلىپ, كيبەرشابۋىلداردى انىقتاۋ جانە الدىن الۋ قۇرالدارى ەنگىزىلدى. سونداي-اق كيبەرقاۋىپتەر تۋرالى اقپارات الماسۋ جۇيەلەرى مەن سالالىق جەدەل ارەكەت ەتۋ ورتالىقتارى دامىپ كەلەدى.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كەڭ تارالۋى جاڭا مۇمكىندىكتەرمەن قاتار جاڭا تاۋەكەلدەردى دە كوبەيتتى. بۇگىندە الاياقتار جي كومەگىمەن جالعان داۋىس, بەينە جانە ماتىندەر جاساپ, ازاماتتاردى الداۋ ارەكەتتەرىن جيىلەتىپ وتىر. سوندىقتان كيبەرقاۋىپسىزدىك ەندى تەك تەحنيكالىق ماسەلە ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالىپ وتىر. جالپى العاندا, مەملەكەتىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك قالقانى جىل سايىن كۇشەيىپ كەلەدى جانە وڭىردەگى ەڭ دامىعان جۇيەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
– كەيىنگى كەزدەرى اقش, ۇلىبريتانيا, يتاليا سىندى دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە ازاماتتارعا تيەسىلى جەكە دەرەكتەر قولدى بولىپ جاتىر. وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلىمىز قانشالىقتى قامدانىپ جاتىر؟ ماسەلەن, IMEI-كودتاردى باقىلاۋدى مەملەكەتكە بەرۋ باستاماسى قانشالىقتى ءتيىمدى تەتىك سانالادى؟ جەكە دەرەكتەردى وسى قادام ارقىلى قورعاي الامىز با؟
– راسىندا, جەكە دەرەكتەردىڭ تارالۋى مەن كيبەرشابۋىلدار بۇگىندە بۇكىل الەمدى اۋرەلەگەن وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ءبىزدىڭ ەل دە بۇل قاتەردىڭ الدىن الۋ باعىتىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن دامىتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇعان دەيىن جەكە كومپانيانىڭ قولىندا بولىپ كەلگەن IMEI-كودتاردى باسقارۋ تەتىگىن مەملەكەتكە بەرۋ ارقىلى ماڭىزدى وزگەرىس ەنگىزىلىپ وتىر. ابونەنتتىك قۇرىلعىلاردى ۆەريفيكاتسيالاۋ جۇيەسى بىلتىرعى 25 ماۋسىمنان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. پايدالانۋ كەزەڭىندە اقپاراتتىق جۇيەدە 9 ملن-نان اسا IMEI-كود تىركەلدى. نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە, رەسمي يمپورت كولەمى 30–50 پايىزعا ارتقان, ال جەكەلەگەن برەندتەردە ءوسىم بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدە بايقالادى. جوبانى ىسكە قوسۋ كەزەڭىندە زاڭدى نارىقتىڭ ۇلەسى 36 پايىزدى قۇراسا, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش 60–70 پايىزعا دەيىن ءوستى.
دەگەنمەن IMEI-ۆeريفيكاتسيانى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى. بىرىنشىدەن, بۇل بيۋدجەتكە قوسىمشا ءتۇسىم اكەلەدى. ەلىمىزگە جىل سايىن شامامەن 5 ملن تەلەفون كەلەدى ەكەن. ولاردىڭ ارقايسىسى ۆەريفيكاتسيادان وتەدى. ناتيجەسىندە, بيۋدجەتكە قوماقتى قاراجات تۇسەدى. ەكىنشىدەن, IMEI ۆەريفيكاتسياسىنىڭ باستى ماقساتى – ۇرلانعان, زاڭسىز اكەلىنەتىن تەلەفونداردىڭ اينالىمىن ازايتىپ, جالعان سايكەستەندىرۋ كودتارى بار قۇرىلعىلاردى انىقتاۋ. بۇل الاياقتىقپەن كۇرەسۋگە دە كومەكتەسەدى. مىسالى, كەيبىر الاياقتار زاڭسىز اكەلىنگەن تەلەفونداردى پايدالانىپ, ءتۇرلى SIM-كارتالاردى تىركەيدى دە, جاپپاي قوڭىراۋ شالۋمەن اينالىسادى. وسىنداي سحەمالاردىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام زارداپ شەگىپ جاتىر. قازىر ينتەرنەت-الاياقتىقتان ازاماتتاردىڭ جىل سايىنعى شىعىنى شامامەن 6 ملرد تەڭگەگە جەتىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى زاڭ اياسىندا بىرنەشە ماڭىزدى نورما ەنگىزىلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – ۆەريفيكاتسيا جۇيەسىن كۇشەيتۋ. ەكىنشىسى – جاپپاي قوڭىراۋ شالۋدى باقىلاۋ. ەگەر ءبىر نومىردەن كۇماندى كولەمدە قوڭىراۋ شالىنسا, بايلانىس وپەراتورلارى ونى باقىلاپ, قاجەتتى شارا قابىلداۋعا مىندەتتى بولادى. ءۇشىنشىسى – نومىرلەردى تاڭبالاۋ جۇيەسى. مىسالى, سىزگە بانكتەن نەمەسە مەملەكەتتىك ۇيىمنان حابارلاسسا, تەلەفونىڭىزدىڭ ەكرانىندا قاي ۇيىمنان قوڭىراۋ كەلىپ تۇرعانى بىردەن كورىنەدى. بۇل الاياقتاردىڭ ءوزىن بانك قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرۋىن قيىنداتادى.
– «سۇر يمپورتپەن» كۇرەسۋ ماقساتىندا جىلىنا ساتىپ الاتىن تەلەفون سانىن شەكتەۋ تۋرالى نورما ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس پە؟ بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىڭىزدىڭ بىرىندە مۇنداي شەشىم شىعارۋ ءبىز ويلاعاننان دا كۇردەلىرەك ەكەنىن ايتىپسىز. جۋىردا عانا استانادا وتكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا وسى ماسەلە تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىمىن تاپتى ما؟
– بۇل جەردە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋ ەمەس, زاڭسىز كاسىپكەرلىك قىزمەت پەن «سۇر يمپورتتىڭ» جولىن كەسۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىر ءبىر ادامعا ايىنا ون ۇيالى تەلەفون اكەلۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن. بىراق مۇندا «سۇر يمپورت» ماسەلەسى بار. مۇنداي تەلەفوندار كوبىنە سالىق تولەنبەي كىرەدى جانە ءتيىستى باقىلاۋدان وتپەيدى. كەيبىر ساتۋشىلار وسىنداي جولمەن اكەلىنگەن تەلەفونداردى ازاماتتارعا ساتىپ جىبەرەدى. كەيىن ساتىپ الۋشى قۇرىلعىنى پايدالانعاندا ونىڭ ۆەريفيكاتسيادان وتپەگەنىن نەمەسە زاڭدى راسىمدەلمەگەنىن بىلەدى. سالدارىنان بارلىق ماسەلە تۇتىنۋشىنىڭ موينىنا جۇكتەلەدى, ال ساتۋشىلار جاۋاپكەرشىلىكتەن شەت قالىپ قويادى. سوندىقتان سۇر نارىقتى ازايتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ياعني ءبىر ادامعا جىلىنا ەكى تەلەفون اكەلۋگە رۇقسات بەرىلمەك. دەگەنمەن ەلىمىز بۇل شەشىمدى ءوز بەتىنشە قابىلداي المايدى. ويتكەنى قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, مۇنداي ۇسىنىستار وداق دەڭگەيىندە قارالادى. ال جۋىرداعى فورۋم اياسىندا بۇل ماسەلە ارنايى تالقىلانعان جوق. سەبەبى ونىڭ كۇن تارتىبىندە نەگىزىنەن بىلتىرعى جينالعان ماسەلەلەر قارالدى. ال جاڭا ۇسىنىستار بيىل 1 ماۋسىمعا دەيىن قابىلداندى. سول ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە وسى ۆەريفيكاتسيا ماسەلەسى دە بار. قازىر بۇل باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر, جاقىن ۋاقىتتا رەتتەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– قازىر ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى قىتايدان ساپاسى جاقسى ءارى باعاسى ناعىز iPhone سمارتفونىنان ەكى ەسە ارزان ءدال سونداي قۇرىلعىنى ونلاين تاپسىرىسپەن-اق الدىرتىپ وتىر. سىرتىنا قاراساڭىز, سوڭعى ۇلگىدەگى سمارتفون سياقتى, بىراق ىشكى جۇيەسىنە كىرسەڭىز, باسقا مودەل بولىپ شىعادى. تەلەفوندار ەلىمىزگە ەش قيىندىقسىز جەتكىزىلىپ جاتىر. كەيىن ونى 60–70 مىڭ تەڭگەگە ۆەريفيكاتسيا جاساتىپ الادى. ۆەريفيكاتسيا راسىمىنەن الىناتىن تولەمدەردىڭ اشىقتىعى قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟
– ءيا, ونداي جاعدايلار كەزدەسەدى. بۇل – «سۇر يمپورتتىڭ» ناقتى كورىنىسى. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعان تەلەفونىڭىزدىڭ ءوزى كۇمان تۋدىراتىن قۇرىلعى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, سىرتقى كورپۋسى ءبىر مودەلگە ۇقسايدى, ال ىشىندەگى باعدارلامالىق بولىگى باسقا بولۋى مۇمكىن. مۇنداي قۇرىلعىلاردىڭ IMEI-كودتارىنا قاتىستى دا ماسەلە تۋىندايدى. الاياقتار قانداي ءتاسىل قولداناتىنىن ناقتى ايتۋ قيىن. بىراق تىركەلمەگەن نەمەسە زاڭسىز اكەلىنگەن تەلەفوندار الاياقتاردىڭ قولىنا تۇسسە, ولاردى زاڭسىز ارەكەتتەرگە پايدالانۋ قاۋپى جوعارى.
– سوندا ەلىمىزدەگى ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ قاۋپى ءالى دە سەيىلمەي تۇر عوي؟
– ينتەرنەت-الاياقتىق بۇعان دەيىن دە بولعان, ءالى دە بولا بەرمەك. بىراق ونىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭنامالىق توسقاۋىلداردى قويۋ كەرەك. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن نەمەسە يدەولوگيالىق شارالارمەن عانا ماسەلەنى تولىق شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۆەريفيكاتسيا جۇيەسى قاجەت. ونىڭ كومەگىمەن قۇرىلعىنىڭ كىمنىڭ اتىنا تىركەلگەنىن, قايدان كەلگەنىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
– جالپى, مەملەكەت تەلەفوندى IMEI ۆەريفيكاتسياسىنان وتكىزۋگە قاتىستى تاعى قانداي تالاپ قويعالى وتىر؟ ياعني قولدان-قولعا ءوتىپ جۇرگەن سمارتفونداردى 100 پايىزدىق باقىلاۋعا الۋ مۇمكىن بە؟
– قولدان-قولعا ءوتىپ جۇرگەن سمارتفونداردى ءجۇز پايىز باقىلاۋعا الۋ وتە قيىن. بىراق قازىر وسى باعىتتا ءبىر ماڭىزدى نورما ەنگىزىلىپ جاتىر. ەگەر تەلەفونىڭىزدى باسقا ادامعا ۇزاق مەرزىمگە بەرسەڭىز نەمەسە ساتساڭىز, ونى مىندەتتى تۇردە قايتا تىركەۋ قاجەت. ياعني قۇرىلعىنىڭ جاڭا يەسى رەسمي تۇردە كورسەتىلۋگە ءتيىس. بۇرىن ادامدار ەسكى تەلەفونىن تۋىسىنا نەمەسە تانىسىنا بەرە سالاتىن. ول ادام سول تەلەفوندى بىرنەشە جىل پايدالانا بەرەتىن. مۇنداي جاعداي ءبارىمىزدىڭ ومىرىمىزدە كەزدەسكەن شىعار. ەندى وتباسى مۇشەلەرىنەن بولەك, ءبىر-بىرىنە بەيتانىس ادامدار اراسىندا تەلەفون بەرىلسە نەمەسە ساتىلسا, قايتا تىركەۋ ءراسىمىن جاساۋ قاجەت بولادى. ال ەگەر تەلەفون قايتا تىركەلمەسە, ماسەلە تۋىندايدى. ايتالىق, ءسىز قۇرىلعىڭىزدى ساتىپ جىبەردىڭىز, بىراق ءوز اتىڭىزدان شىعارمادىڭىز. كەيىن سول تەلەفون ارقىلى الاياقتىق جاسالسا نەمەسە قانداي دا ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىق بولسا, ءبىرىنشى كەزەكتە جاۋاپكەرشىلىك سىزگە ارتىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز وسى نورمانى ەنگىزىپ وتىرمىز. ازاماتتار تەلەفون ساتقان كەزدە ونى تولىقتاي جاڭا يەسىنىڭ اتىنا وتكىزىپ بەرۋگە داعدىلانۋى كەرەك. بۇل جاعىنان قاراعاندا كولىك ساتۋ تارتىبىنە ۇقسايدى. كولىكتى باسقا ادامعا وتكىزگەن سوڭ جاۋاپكەرشىلىك تە سوعان وتەدى عوي. تەلەفونداردا دا ءدال وسىنداي قۇقىقتىق مادەنيەت, جۇيە قالىپتاسۋى قاجەت.
– SIM-كارتالاردى بيومەتريا ارقىلى تىركەۋ جانە تەلەفون يەسىنە جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ ماسەلەسى قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. بۇل باستاما ازاماتتاردىڭ جەكە كەڭىستىگىنە كىرىپ, ەركىندىگىنە قاۋىپ توندىرمەي مە؟
– ءبىز قازىر تسيفرلىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى پايدالانۋ ءۇشىن بۇگىندە ازاماتتار ءتۇرلى تسيفرلىق سەرۆيستەردە تىركەلەدى. سول كەزدە بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ دە قولدانىلادى. بۇدان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جونىندە جۇيەلى ماسەلەلەر تىركەلگەن جوق. سول سياقتى SIM-كارتالاردى تىركەۋدە دە ەڭ قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى ءتاسىل – بيومەتريا. بۇل جەردە ازاماتتاردىڭ الاڭداۋىنا نەگىز جوق دەپ سانايمىن. ويتكەنى جينالاتىن دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە مەملەكەت جاۋاپ بەرەدى. اقپارات شيفرلاندىرىلۋى كەرەك, بارلىق قورعانىس شارالارى ساقتالادى. سوندىقتان SIM-كارتالاردى بيومەتريا ارقىلى تىركەۋ ماسەلەسىنەن قاۋىپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. قايتا بۇل – قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەتىن قادام.
– وسى سالاعا قاتىستى, جالپى وسى كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە الاڭداتىپ وتىرعان وزگە دە جايتتارعا توقتالساڭىز.
– بۇل زاڭناما اياسىندا ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بىرنەشە ماڭىزدى نورما بار. سونىڭ ءبىرى – حالىق ءۇشىن اسا قاجەتتى مەملەكەتتىك سەرۆيستەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. مىسالى, eGov, سالىق سەرۆيستەرى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى سياقتى نەگىزگى قىزمەتتەرگە ازاماتتاردىڭ ۇيالى بايلانىس بالانسىندا قاراجات بولماسا دا كىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت بايلانىس وپەراتورلارىنا وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر. ياعني ادامدار ينتەرنەتسىز قالىپ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردەن اجىراماۋى كەرەك.
– وعان كەتەتىن قوسىمشا قاراجاتتى مەملەكەت بولە مە؟
– جوق, مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا شىعىن قاراستىرىلماعان. بۇل – بايلانىس وپەراتورلارىنا قويىلاتىن تالاپ. ولار ازاماتتارعا قاجەتتى مەملەكەتتىك سەرۆيستەردىڭ تاۋلىك بويى قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – توتەنشە جاعداي كەزىندە ازاماتتاردىڭ گەولوكاتسياسىن انىقتاۋ. قازىر 112 قىزمەتىنە حابارلاسقان ادامنىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋ ءار كەز مۇمكىن بولا بەرمەيدى. بۇعان دەيىن تەلەكوم وپەراتورلارى مۇنداي اقپاراتتى اقىلى سەرۆيس رەتىندە ۇسىناتىن. ەندى جاڭا زاڭناما اياسىندا 112 قىزمەتىنە قوڭىراۋ تۇسكەن جاعدايدا ازاماتتىڭ گەولوكاتسياسى تۋرالى اقپارات مەملەكەتكە تەگىن بەرىلەدى. بۇل وتە ماڭىزدى شەشىم بولدى. سەبەبى توتەنشە جاعداي كەزىندە ادامنىڭ ناقتى ورنىن انىقتاپ, جەدەل كومەك جىبەرۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
