مۇراگەرلىكتىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى بار

جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ سۋدياسى بايان توقتاروۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جىل سايىن مۇراگەرلىككە قاتىستى شامامەن 7 مىڭ ازاماتتىق ءىس قارالادى. ونىڭ باسىم بولىگى مۇرانى قابىلداۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى. سوندىقتان دا جوعارعى سوت مۇراگەرلىك تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ ءتارتىبىن قايتا قاراپ, جاڭا نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. قۇجاتتا مۇرانىڭ اشىلۋ ۋاقىتىن انىقتاۋدان باستاپ, مۇرانى قابىلداۋ مەرزىمى, مۇراگەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, سونداي-اق تاجىريبەدە ءجيى كەزدەسەتىن داۋلى ماسەلەلەرگە دەيىن ەگجەي-تەگجەي تۇسىندىرىلگەن. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا مۇراگەرلىك راسىمدەۋ كەزىندە جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتا كەتكەن قاتە ازاماتتى سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. شۋ قالاسىنداعى پاتەر 1992 جىلى جەكەشەلەندىرىلگەنىمەن, قۇجاتتا جەكەشەلەندىرۋگە قاتىسۋشىلار تۋرالى مالىمەت كورسەتىلمەگەن. سالدارىنان نوتاريۋس مۇراگەرلىك ءراسىمدى اياقتاي الماعان. سوت بارىسىندا تالاپ قويۋشىنىڭ پاتەرگە جالعىز مۇراگەر ەكەنى انىقتالىپ, باسقا ۇمىتكەرلەردىڭ جوقتىعى راستالدى. ناتيجەسىندە, سوت ازاماتتى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىسقان جالعىز تۇلعا دەپ تانىپ, ونىڭ مۇراگەرلىك قۇقىعىن راسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

مۇراگەرلىك ماسەلەسىندە كوپ­شىلىك بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر تۇيتكىل – قايتىس بولعان ادام­نىڭ نەسيەسى. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان جازبادا ءبىر وتباسى مارقۇم تۋىسىنىڭ كولەمدى نەسيەسىن وتەۋگە ءماجبۇر بولعانىن بايانداعان.

ء«سىڭىلىمنىڭ كوزى تىرىسىندە العان نەسيەلەرى اكەم مەن شە­شەمنىڭ اتىنا اۋدارىلدى. ەۋرازيالىق بانكتەن ءۇي جو­ن­دەۋ ءۇشىن العان 2,6 ملن تەڭگە نەسيەسىنىڭ ەكى جىلىن ءوزى تولە­گەن. بىراق تولەمدەردىڭ ءبارى نەگىزىنەن پايىزداردى جابۋعا كەتكەندىكتەن نەگىزگى قارىز سول كۇيى قالعان. بۇگىن انام ەكەۋ­مىز بانككە بارىپ, 2,6 ملن تەڭ­گەنى تولىق تولەپ جاپتىق. ساق­تاندىرۋ راسىمدەلمەگەن ەكەن. ال ساق­تاندىرۋ بولعان جاعدايدا قارىزدى ساقتاندىرۋ كومپانياسى وتەيتىن ەدى. ادام اياق استىنان ومىردەن وتەمىن دەپ ويلامايدى عوي», دەپ جازعان اۆتور.

وسى ماسەلەگە بەيجاي قارا­ماي «قارجىلىق ساۋات» تەلەگرام-ارناسى قارجى نارى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگىنە حابارلاپ, ساۋال جولدا­عان. اگەنتتىك جاۋابىندا قازىر­گى كەزدە نەسيەنى مىندەتتى ساقتان­­دىرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ قاراستى­رىلماعانىن مالىمدەدى. ويتكەنى ازاماتتىق كودەكستىڭ 806-بابىنا سايكەس ازاماتتى ءوز ءومىرىن ساقتاندىرۋعا مىندەتتەۋگە بولمايدى. ساقتاندىرۋ تەك ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى.

«بانكتەرگە قايتىس بولعان ادامنىڭ قارىزىن تولىق نەمەسە ءىشىنارا ەسەپتەن شىعارۋدى مىندەتتەيتىن تالاپ ەنگىزۋ جوس-پاردا جوق. ءاربىر قارجى ۇيى­مى مۇنداي جاعدايلاردى ءوز ىشكى سايا­ساتىنا سايكەس جانە مۇ­را­گەردىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ جەكە قارايدى. مۇرانى قابىلداۋ ءۇشىن بەرىلەتىن 6 ايلىق مەرزىم ىشىندە پايىزدار مەن ءوسىمپۇلداردى ەسەپتەۋدى توقتاتۋدى مىندەتتەيتىن ناق­تى نورما زاڭنامادا جوق. سون­دىق­تان بۇل ماسەلە دە بانكتىڭ شەشىمىنە بايلانىستى. كەيبىر بانكتەر جەڭىلدىك جاساپ, ەسەپ­تەۋدى توقتاتسا, ەندى ءبىرى قارىزدى تولىق كولەمدە ءوندىرىپ الۋى مۇمكىن», دەلىنگەن جاۋاپتا.

وسىعان بايلانىستى اگەنتتىك بانكتەردىڭ مۇنداي جاعدايلاردا بىرىڭعاي ساياسات ۇستانبايتىنىن راستادى. مۇراگەرلەر قارىز­دى رەتتەۋ ءۇشىن بانككە جۇگى­نىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءماج­بۇر بولادى. دەگەنمەن زاڭ مۇرا­گەر­لەردى تولىق كولەمدەگى جاۋاپ­كەرشىلىككە جۇكتەمەيدى. ولار مارقۇمنىڭ قارىزىن وزدەرىنە مۇرا رەتىندە وتكەن م ۇلىكتىڭ قۇنى شەگىندە عانا وتەۋگە مىن­دەتتى. بۇل تۋرالى زاڭگەر الماز وتاروۆتان انىقتاپ سۇرادىق.

زاڭگەردىڭ سوزىنشە, مۇرا­گەرلىك تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا كوپشىلىك, ەڭ الدىمەن, ءۇي, پاتەر, جەر نەمەسە بانكتەگى اقشانى ەلەستەتەدى. شىن مانىندە, مۇرا – تەك م ۇلىك ەمەس. ونىڭ قۇرامىنا مارقۇمنىڭ ءومىر بويى جيناعان قارجىلىق مىندەتتەمەلەرى دە كىرەدى. سوندىقتان مۇراگەر بولۋ دەگەنىمىز بايلىققا عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىككە دە يە بولۋ دەگەن ءسوز. ناقتى­راق ايت­ساق, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى ازاماتتىق كودەك­سىنىڭ 1 040-بابىنا سايكەس مۇرا­گەرگە مارقۇمنىڭ مۇلكىمەن قاتار كەيبىر مىندەتتەمەلەرى دە وتەدى.

«ەگەر ازاماتتىڭ اتىندا پاتەر, كولىك نەمەسە دەپوزيت بول­سا, مۇراگەر سوعان يەلىك ەتە­دى. الايدا تولەنبەگەن نەسيە, كوممۋنالدىق قارىز نەمەسە باسقا دا قارجىلىق مىندەت­تەمەلەرى بولسا, ولار دا مۇرا قۇرا­مىنا كىرەدى. كەيىن نوتاريۋستا راسىمدەۋ كەزىندە نەمەسە بانكپەن ەسەپ ايىرىسقاندا تۋىندايتىن ماسەلەلەردىڭ كوبى وسىنى ەسكەرمەۋدەن بولادى. ماسەلەن, ادامنان 20 ملن تەڭگەگە باعالاناتىن پاتەر قالىپ, ونىڭ بەرەشەگى 15 ملن تەڭگە بولسا, مۇراگەر قارىزدى تولىق وتەيدى. ال قارىز كولەمى 25 ملن تەڭگە بولسا, ول تەك پاتەردىڭ قۇنى شەگىندە, ياعني 20 ملن تەڭگەگە دەيىن عانا جاۋاپ بەرەدى. قالعان 5 ملن تەڭگە وندىرىلمەيدى. سول سياقتى ازامات 5 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, ارتىندا 3 ملن تەڭگەلىك كولىك قالدىرسا, مۇراگەر كولىكتى قابىلداعان جاع­دايدا تەك 3 ملن تەڭگە كولەمىن­دەگى قارىزدى وتەيدى. ەگەر مار­قۇمنىڭ ەشقانداي مۇلكى بولماسا, مۇراگەرلەر دە ەشتەڭە تولەمەيدى. سونىمەن بىرگە بار­لىق مىندەتتەمە مۇرا­گەرگە وتە بەرمەيدى. مىسالى, اليمەنت تولەۋ مىندەتى, مورال­دىق زياندى وتەۋ سياقتى ادامنىڭ جەكە باسىنا بايلانىستى مىندەتتەمەلەر ونىڭ قايتىس بولۋىمەن بىرگە توقتاتىلادى جانە مۇراگەرگە جۇكتەلمەيدى», دەيدى ا.وتاروۆ.

دەمەك, ازاماتتار ءجيى جىبەرە­تىن قاتەلىكتىڭ ءبىرى – مۇرانى ءبولىپ قابىلداۋعا بولادى دەپ ويلاۋ. كەيبىر ادامدار «ماعان پاتەرى مەن دەپوزيتى كەرەك, ال قارىزى قاجەت ەمەس» دەپ ويلايدى. بىراق زاڭ اياسىندا مۇرا بولشەكتەنبەيدى. ەگەر مۇرا قۇرامىنداعى قارىز كولەمى تىم كوپ بولسا نەمەسە مۇراگەر جاۋاپ­كەرشىلىكتى ءوز موينىنا العىسى كەلمەسە, مۇرادان تولىق باس تارتۋعا قۇقىلى. زاڭ­گەردىڭ زەردەلەۋىنشە, مۇراگەر­لىك ماسەلەسىندە كەپىلگەر مەن كە­پىلزات ينستيتۋتىنىڭ دا ماڭىزى زور. ەگەر نەسيە راسىمدەلگەن كەزدە كەپىلگەر كورسەتىلگەن بولسا, بانك قارىزدى سول تۇلعادان ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى. ال كەپىلمەن بەرىلگەن نەسيە بويىنشا قارجى ۇيىمى كەپىلگە قويىلعان م ۇلىكتى ساتۋعا قۇقىلى.

«ماسەلەن, ازامات اۆتوكولىك ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە الىپ, ءىنىسىن كەپىلگەر رەتىندە كورسەتكەن دەلىك. ەگەر نەسيە الۋشى قايتىس بولسا, بانك كەپىلگەردەن قارىزدى وتەۋدى تالاپ ەتە الادى. سول سياقتى نەسيە الۋ كەزىندە ءۇي نەمەسە باسقا م ۇلىك كەپىلگە قويىلسا, بانك ونى ساتىپ, قارىزدى جابۋعا قۇقىلى. جالپى, ەستە ساقتايىق, قارىز تەك بەلگىلى ءبىر جاعدايدا عانا جويىلادى. ەگەر مارقۇمنىڭ ارتىندا ەشقانداي مۇلكى قال­ما­سا, مۇراگەرلەرى مۇرانى قا­بىل­داماسا, كەپىلگەر بولماسا جانە كەپىلگە قويىلعان م ۇلىك تە جوق بولسا, وندا قارىزدى وندى­رەتىن تۇلعا بولمايدى. مۇن­داي جاعدايدا بەرەشەك ءىس جۇزىن­دە توقتاتىلادى. ال نەسيە ساق­تان­دىرۋمەن راسىمدەلگەن بولسا, قارىزدى ساقتاندىرۋ كومپانياسى وتەيدى. سول سەبەپتى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن نەسيە راسىمدەۋ كەزىندە ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى كۇتپەگەن جاعداي ورىن العاندا ساقتاندىرۋ قارىز­دى وتەۋگە كومەكتەسىپ, قارجى­لىق اۋىرتپالىقتىڭ مۇراگەر­لەرگە جۇكتەلۋىنە جول بەرمەۋى مۇمكىن», دەيدى زاڭگەر.

جالپى, مۇراگەرلىككە قاتىس­تى داۋ-دامايدىڭ كوبى زاڭ­نىڭ كۇردەلىلىگىنەن ەمەس, قارا­پايىم تالاپتاردى ەلەمەۋدەن تۋىن­دايدى. سوندىقتان بۇل ماسە­لەنى «كەيىن قارايمىن» دەپ كەيىن­گە ىسىرا سالۋ كەيدە جىل­دارعا سوزىلعان سوت داۋى­نا ۇلاسىپ جاتادى. قارجى نارى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى الەۋمەتتىك جوبالار جانە قارجىلىق ساۋات­تىلىق دەپارتامەنتى قار­جىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ دەپار­تامەنتىنىڭ باس مامانى عادىلبەك اكىمنىڭ ­ايتۋىنشا, مۇراگەر­لەر, ەڭ الدىمەن التى ايلىق مەرزىمنىڭ ماڭىزىن ۇمىتپاۋى كەرەك.

«تاجىريبەدە ازاماتتاردىڭ ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىگى – قايتىس بولعان ادامنىڭ ۇيىندە تۇرىپ نەمەسە مۇلكىن پايدالانىپ جۇرگەن سوڭ ول دۇنيە اۆتوماتتى تۇردە ءوز اتىما وتەدى دەپ وي­لاۋى. بىراق زاڭدا مۇنداي ۇعىم جوق. نوتاريۋس ارقىلى راسىمدەلمەگەن م ۇلىككە مەنشىك قۇقىعى دا بولمايدى. كەيىن باسقا مۇراگەرلەر پايدا بولىپ, ماسەلە سوتقا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سونداي-اق كەيبىر ازاماتتار بانك شوتتارى, دەپوزيتتەر نەمەسە جەر تەلىمدەرى تۋرالى مالىمەتتەردى كورسەتپەۋگە تىرىسادى. الايدا مۇنداي ارەكەت كەيىن كۇردەلى داۋعا سەبەپ بولادى. نوتاريۋستىڭ مەملەكەتتىك دەرەكقورلاردان اقپارات سۇراتۋ­عا قۇقىعى بار ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون», دەيدى مامان.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, التى ايلىق مەرزىم ءوتىپ كەتكەن جاعدايدا دا ماسەلەنى شەشۋ­دىڭ جولى بار. ەگەر قالعان مۇرا­گەرلەر قارسى بولماسا, ولار جاڭا مۇراگەردىڭ مۇرانى قابىل­داعانىن جازباشا تۇردە راستاي الادى. ال كەلىسىمگە كەلۋ مۇم­­كىن بولماسا, ماسەلە سوت ارقى­­­لى قارالادى. بۇل رەتتە سوت مەر­­­زىمنىڭ قانداي سەبەپپەن وتكىزىلىپ العانىن باعالاپ, شەشىم شىعارادى.

دامىعان ەلدەردىڭ تاجى­ريبەسىنە كوز جۇگىرتسەك, مۇرا­گەرلىك داۋلارىن ازايتۋدىڭ باستى تەتىگى – قۇقىقتىق مادە­نيەت پەن الدىن الا جوسپارلاۋ. مىسالى, ەۋروپانىڭ بىر­قاتار مەملەكەتىندە ازاماتتار وسيەت قالدىرۋدى قالىپتى تاجىريبە سانايدى, ال بانكتەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار مۇراگەرلىك راسىمدەردى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى قۇجات اينالى­مىن جەڭىلدەتكەن. سونىڭ ارقا­سىن­دا مۇرانى قابىلداۋ مەرزى­مىن وتكىزىپ الۋ نەمەسە م ۇلىكتى انىقتاۋ سياقتى ماسەلەلەر سيرەك كەزدەسەدى. ەلىمىزدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. دەگەنمەن ەڭ باستىسى – زاڭدى ءبىلۋ عانا ەمەس, ونى ۋاقىتىندا قولدانۋ.