«نازارباەۆ اسسامبلەيا قۇرۋىمەن-اق تاريحتا قالار ەدى» – دەيدى تۇركيالىق باۋىرلارىمىز

استانادا «Astana-Ankara» قازاق-تۇرىك مەديا-كونفەرەنتسياسى ءوتتى. بۇل شارانىڭ باعىتى – ەكى ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى اياسىن كەڭەيتۋمەن قاتار, اشىق ۇنقاتىسۋ الاڭىندا مادەني بايلانىستار قالىپتاستىرۋ. مەديا-فورۋمدى باس رەداكتورلار كلۋبى ۇيىمداستىردى. جيىندى باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى, «جەتىنشى ارنا» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بيبىگۇل جەكسەنباي اشتى. ەلىمىزدەگى 250-گە جۋىق باق باسشىلارىن بىرىكتىرىپ وتىرعان باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى, ەڭ الدىمەن, بۇل شاراعا قولداۋ تانىتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا, جۋرناليستەر قاۋىمى­نا العىسىن ءبىلدىردى. «2015 جىل – قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە جىل. پرەزيدەنت جارلىعىمەن بۇل جىل اسسامبەيا جىلى دەپ جاريالاندى. بۇتىندەي ءبىر جىلدى اسسامبلەياعا ارناۋىمىزدىڭ سەبەبى نە؟ مىزعىماس بىرلىك پەن بۇلجىماس تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىزدەگى ەڭ بەلدى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءدال بۇگىنگى ومىرىمىزدەگى ماڭىزدىلىعى قانداي؟ قوعامدىق تۇراقتىلىقتى جانە ۇلت­ارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە باق-تىڭ ءرولى قانداي؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدار بويىنشا ءبىز باس رەداكتورلار, عالىمدار, قوعام, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ساياساتتانۋشىلار مەن تۇركيالىق ارىپتەستەرىمىز وي بولىسەتىن بولادى. بۇل – مەدياكونفەرەنتسيانىڭ العاشقى تالقىعا تۇسەتىن تاقىرىبى. ەكىنشى تاقىرىپتى «بۇقارالىق اقپارات كوممۋنيكاتسيالارى مەن قۇرالدارىنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى رولىنە» ارنادىق. قازىرگى تاڭدا ءدال وسى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى ءار ءۇيدىڭ اسحاناسىندا دا, الەمدىك جوعارى مىنبەردە دە ءجيى قوزعالاتىنى شىندىق. جىلدار بويى بۇكىل جاھاننىڭ نازارىنداعى اۋعانستاننان الىس ەمەس قازاقستان ءۇشىن دە, دۇنيە ءجۇزى سەكەمدەنىپ وتىرعان سيريامەن شەكارالاس تۇركيا ءۇشىن دە ءدال وسى ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق دەگەن جالپىلاما ءسوز ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جانتالاسا, جاعالاسا وتىرىك-شىنى ارالاس اقپارات تاراتىپ, تابىس پەن رەيتينگ قۋعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دايەكتى اقپار تاراتۋدان قالىپ بارا جاتقانى ونسىز دا دۇرلىككەن دۇنيەنىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ جاتقانى راس. ەندەشە, كاسىبي ارىپتەستەرىمىزگە وسى باعىتتا قانداي وڭتايلى وي ايتا الامىز؟ يننوۆاتسيالىق مەديا رەۆوليۋتسيانى باستان كەشىپ جاتقان كەزدە باق-تىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن, ابىرويىن قالاي ارتتىرا الامىز؟ مەديا-كونفەرەنتسيادا تالقىلاناتىن بۇل تاقىرىپ تا قىزىقتى دا پايدالى بولاتىنىنا سەنىمىمىز مول», دەدى ب. جەكسەنباي. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز العان قازاقستان حالقى اسسامبەياسى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ بۇل كەزدەسۋ اسسامبلەيانىڭ نەگىزى قالانۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ءوتىپ وتىرعانىن, سەبەبى, وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلباسى قحا-نى قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «بۇل ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ, بەيبىتشىلىك ساياساتىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا قالىپتاسۋىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى دەۋگە بولادى. سول كەزدە بالكىم كەيبىر ازاماتتار كۇماندانعان شىعار. اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى باعىتى مەن باعدارى قانداي بولادى دەپ ويلانعان شىعار. وتكەن ءومىرىمىزدىڭ, وتكەن 20 جىلدىق تاريحىمىزدىڭ ءوزى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستى باعىتى دا, باعدارى دا قوعامدىق كەلىسىم ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەپ, ايقىنداپ وتىر. ءبىز 20 جىلدىق بەلەستى جاي اتاپ وتىرعان جوقپىز. ونىڭ ار جاعىندا ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ باسىنان وتكەن ءارتۇرلى ساياسي, قوعامدىق ءومىرى كورىنىس تابادى», دەدى ەرالى لۇقپان ۇلى ءوزىنىڭ سوزىندە. ول «بيىلعى جىل قحا-نىڭ جىلى دەپ تەكتەن تەك اتالىپ وتىرماعانىن, ياعني بۇل اسسامبلەيانىڭ مەرەيتويىن تويلاۋ ءۇشىن اتالىپ وتپەيتىنىن, كەرىسىنشە, وي ويلاۋعا جەتەلەيتىن جىل ەكەندىگىن» جەتكىزدى. سونىمەن, بۇل كۇنگى «قوعامدىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم. ءوزارا سەنىم مەن وركەندەۋ جولى» تاقىرىبىندا وتكەن 1-ءشى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا قاتىسقان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ­في­لولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءادىل احمەتوۆ, عالىم, ءدىنتانۋشى, فيلوسو­­فيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفول­لا ەسىم, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يۋنەسكو ەتنوستىق جانە ءدىني تولەرانت­تىلىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ, «بۇگىن تۆ» توك-شوۋى­نىڭ جۇرگىزۋشىسى ەركام تۋفان ايتاۆ, ان­كاراداعى قالالىق «جاڭا عاسىر» گازەتىنىڭ وكىلى احمەت تاكان وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وزدەرىنىڭ وي-پايىم­دارىمەن ءبولىستى. بۇل وتىرى­س­قا مودەراتورلىق جاساعان «قازاقستان» رترك» اق اقمولا وبلىستىق فيليا­لىنىڭ ديرەكتورى ارسەني دۇيسەنوۆ قوعامدىق كەلىسىم, ەتنوسارالىق تاتۋلىق ماسەلەسىنىڭ وتە نازىك ءارى وزەكتى ەكەنىنە توقتالدى. «قاي زاماندا دا, قاي مەملەكەتتە دە بولسىن, قوعامنىڭ بىرىڭعاي, ءبىرتۇتاس, ءبىر ويلى, ءبىر پىكىردە بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, ءتۇرلى ۇدەرىستەر مەن قۇبىلىستارعا بايلانىستى قوعامداعى ءارتۇرلى توپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن پىكىرلەرى مەن قاعيدالارىنىڭ, ۇستانىمدارىنىڭ بولۋى زاڭدى. بىراق, كەز كەلگەن قوعام بىرىگە الادى, كەلىسىمگە كەلە الادى. سوندىق­تان, تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمگە قانداي جول ارقىلى بارۋعا بولادى دەگەن ساۋال بۇگىندە وتە وزەكتى بولىپ تۇر», دەدى ول ءوز سوزىندە. ارسەني دۇيسەنوۆتىڭ ءسوزىن جالعاس­تىرعان عاريفوللا ەسىم قوعامدىق كەلىسىمنىڭ وتە اۋقىمدى ۇعىم ەكەنىنە توقتالدى. «كونفەسسياارالىق كەلىسىم, ءدىني كەلىسىم ماسەلەسى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ 4 سەزى وتكەنى دالەل. بۇل – الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە, ەشبىر ايماعىندا بولماعان وقيعا. ءار ءدىننىڭ وكىلدەرىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرعىزۋ – اۋىر جۇمىس. ولاردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ, بەيبىتشىلىك, تۇراق­تىلىق, كەلىسىم, ازاماتتىق قۇندى­لىقتار ۇعىمدارى اياسىنداعى وي-پىكىرلەرىن تىڭداۋ – سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. بۇگىندە بۇل باستاما ناتيجەلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ياعني, ءبىز وسى ارقىلى مۇنداي ۇنقاتىسۋ سۇحباتىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنە كوز جەتكىزەمىز», دەدى عالىم. ءادىل احمەتوۆ استانا مەن انكارا­نىڭ اراسىندا وسىنداي ءىس-شارانىڭ ۇيىم­داستىرىلۋى وتە قۇپتارلىق جايت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «مەن مۇنداي شارا­نىڭ انكارامەن باستالعانىنا قۋانىپ وتىرمىن. ويتكەنى, تۇركيا مەن قازاق­ستان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماق­تاستىق كەڭەسىنە كىرەتىن مەملەكەتتەر», دەدى. «جاڭا عاسىر» گازەتىنىڭ وكىلى اح­مەت تاكان بۇگىندە تۇركيا ءۇشىن ەتنوس­ارا­لىق توپتار اراسىندا تۋىندايتىن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر مەن كيكىلجىڭدەر وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ سانالاتىنىن جەت­كىزدى. «بۇگىندە تۇركيادا تۇرىكتەر مەن كۇردەر اراسىندا ءتۇرلى كيكىلجىڭدەر بولىپ تۇرادى. مۇنى اشىق تۇردە ايتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەلەر قوعامداعى جاعدايلارمەن دە تىعىز بايلانىستى. ءبىز ارينە, قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋعا بارىنشا تىرىسامىز. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ۇنقاتىسۋ», دەدى ا.تاكان. «بۇگىن تۆ» توك-شوۋىنىڭ جۇرگىزۋ­شى­سى ەركام تۋفان ايتاۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇرعان ەڭبەگىنە ەرەكشە جوعا­رى باعا بەردى. «نازارباەۆ اسسامبلەيا قۇرۋىمەن-اق تاريحتا قالار ەدى», دەدى تۇركيالىق قوناق. «بۇقارالىق اقپارات كوممۋنيكاتسيالارى مەن قۇرالدارىنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋدەگى ءرولى» تاقىرىبىندا وتكەن 2-ءشى ۇنقاتىسۋ الاڭىندا دا كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققان پىكىرلەر ايتىل­دى. وتىرىسقا قاتىسۋشىلار بۇگىندە اقپا­رات­ – الىپ قارۋ ەكەنىنە, سوندىق­تان, ونىڭ ءرولى دە ايرىقشا بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ماسەلە, قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان ەرىم­بەتوۆ «اقپارات ءبىزدىڭ سانامىزعا اسەر ەتپەي قويمايدى. كەز كەلگەن اقپارات سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا دا, يا بولماسا, تاتۋلىقتىڭ ورناۋىنا دا اسەر ەتۋى ءمۇم­كىن. بۇل – وتە نازىك ماسەلە», دەسە, ۇلت­تىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى دار­­حان مىڭ­باي: «قازىر دۇنيەدە ەڭ قىم­­بات نارسە – اقشا ەمەس, ەڭ قىم­بات نارسە – اقپارات. 2012 جىلى جۋر­­ناليستەر ادەبىنىڭ كودەكسى قابىل­دان­عان بولاتىن. ءدال وسىنداي حالىق­ارا­لىق ادەپ كودەكسى دە بار. ەڭ الدى­مەن, وسى كودەكستىڭ قانشالىقتى جۇمىس ىستەيتىنىن, قانشالىقتى پايدا اكەلەتىنىن جۋرناليستەردىڭ ءوزى انىق­تاۋى كەرەك. بۇل قاتىپ قالعان زاڭ ەمەس. بىراق, ادامعا رۋحاني, مادەني, ءتىپتى, ادام­گەرشىلىك, يماندىلىق تۇرعىسى­نان جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيدى. سوندىقتان, وسى ماسەلە الدىڭعى قاتارعا شىق­قاندا عانا, جۋرناليستەر وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايرىقشا سەزىنە باس­تايدى دەپ ويلايمىز. جالپى العاندا, قازىر جۋرناليستيكادا شەك جوق», دەگەن ويىمەن ءبولىستى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».