اكە مەن بالا كەشەگى سۇراپىل سوعىستا ءبىر دەرەۆنيا ءۇشىن قان توككەن ەدى

ادەتتە, اكادەميك ءابدۋالى قايداريدىڭ ەسىمى اتالسا – قازاق ءتىلى, قازاق ءتىلى دەسە – اكادەميكتىڭ ەسىمى ءبىرى-بىرىنەن اجىراماي, جۇپتاسا قالاتىنى بار. ويتكەنى, قازاق قوعامى – بۇگىندە 90 دەگەن جاستىڭ تورىندە وتىرعان اكادەميك اعامىزدى تۋعان ءتىلىمىزدىڭ شىن جاناشىرى رەتىندە جاقسى بىلەدى. الايدا, ول كىسىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن, سوعىستا اكەسى تۋعانباي ەكەۋى ءبىر دەرەۆنيا ءۇشىن قان توككەنىن  كوپشىلىك بىلە مە ەكەن؟!  – ءابدۋالي اعا! 9-سىنىپتىڭ وقۋ­شى­سىن ءسىزدى اسكەرگە قالاي شاقىرىپ, ماي­دان­عا قالاي الىپ ءجۇر؟ – پاتريوتتىق سە­زىم­نىڭ قىزۋى عوي. 9-سى­نىپتىڭ ءبىر توپ وقۋ­شىسى اۋ­دان­دىق گازەتتە «ءبىزدىڭ مايدانعا بار­عىمىز كەلەدى!» دەپ ۇندەۋ تاستادىق.  قول­­داۋشى­لار بول­عانىمەن, ەڭ­بەك­شى­قازاق اۋ­دان­­دىق اسكەري كوميس­­سا­­ريا­تىنىڭ باستىعى: «سەندەر ءالى مىل­تىق كوتەرە المايسىڭدار», دەپ تۇرگەندەگى ءۇش ايلىق مۇ­عا­لىمدەر كۋرسىنا وقۋعا جىبەرتتى. سول جەردە العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىن وقىدىق. ءسويتىپ ءجۇرىپ شاقىرۋ قاعازىن الدىق, بىراق مايدانعا بارامىز دەگەن قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. بۇل جولى تاشكەنتكە  جىبەردى, سول جەردە راديو-تەلەگراف سالاسى بويىنشا تاعى ءۇش اي توسىن ماماندىققا وقىتتى. سودان, كۇندەردىڭ كۇنىندە ءماس­كەۋ­دەن ءبىر-اق شىقتىق... ول تۇستا قالا ىرگەسىنەن جاۋ قۋىلىپ تاستالعان-تىن. – ەڭ العاش وق-ءدارىنىڭ ءيىسى مۇرنىڭىزعا تيگەن جەر ەسىڭىزدە مە؟ – سوعىستىڭ اتى – سوعىس... جاستىعىمىزعا قارامادى ءارى مايدان دالاسىنا دەمالىسقا كەلمەگەنىمىز انىق. ءا دەگەننەن-اق «ءتيىپ-قاشىپ» شايقاسقا تۇستىك. سولاردىڭ ىشىندە كۇللى مايدان جىلدارىنداعى ەسىمدە ۇمىتىلماستاي ءىز قالدىرعان ءبىر عانا وقيعا بار... كالينين مايدانى. پلەحانوۆ دەگەن دەرەۆنيا ءۇشىن شايقاستىق. ول تۋرالى «وپەراتسيا «مارس». كازاحي ۆ دولينە سمەرتي» دەگەن كىتاپتا تاپتىشتەپ جازىلعان. قانداستارىمىز باۋداي ءتۇسىپ قىرىلعان جەرى. سول دەرەۆنيا ءۇشىن شايقاستا اكەم تۋعانباي قازا تاۋىپتى. تاياق تاستام جەردە, الگى ەلدى مەكەننىڭ ەكىنشى بۇيىرىندە مەن شايقاستىم... كەيىن ەستىپ-بىلگەندە, وزەگىمدى ءورت شالدى. ءبىر مايداندا, ءبىر دەرەۆنيادا قايداردىڭ اكەلى-بالالى ۇرپاعى جان اياماي سوعىسىپپىز عوي, شىراعىم... – بۇل ايتقاندارىڭىز كادىمگى, كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن اتاقتى رەزو چحەيدزەنىڭ  «سولداتتىڭ اكەسى» اتتى كلاسسيكالىق فيلمدەگى جاعدايعا ۇقساپ تۇر عوي... – ودان دا وتكىر وقيعا. تاڭعالارلىعى سول –  الگى ەلدى مەكەن ءۇشىن بولعان سول شايقاستا مەن دە  باس كوتەرە الماس­تاي قاتتى جارالاندىم. جارالىلاردى مايدان دالاسىنان شاناعا جەگىپ, ۇيرەتىلگەن يتتەر ارقىلى شىعاراتىنى بار ەدى. قانشا دەگەنمەن دە شايقاس الاڭى ەمەس پە, سنارياد دەگەن توقتاۋسىز جاۋىپ تۇرادى. جارىلىستان جالت بۇرىلعان يت شانانى اۋدارىپ الۋى دا مۇمكىن. سوعان قاراماستان, الگى اقىلدى ماق ۇلىق وتتىڭ ورتاسىنان مەنىڭ دەنەمدى تىلعا الىپ شىققان عوي.  بىراق, ەس-ءتۇسسىز جاتقان ۇسقىنىمدى كورىپ, سانيتارلار «ولگەن» دەپ لازارەتكە تاستاي سالادى. قاتتى توڭىپ ويانعاندا عانا كىل ءولى دەنەنىڭ اراسىندا جاتقانىمدى سەزدىم. تۇلا بويىمنىڭ اۋىرسىنعانىنا قاراماستان: «مەن ءتىرىمىن!» دەپ ايقاي سالمايمىن با؟! مەنىڭ داۋسىمنان تاعى ءبىر ورىس جىگىت «ويانادى». ەكەۋمىزدىڭ اششى داۋسىمىز دارىگەرلەرگە جەتكەن... اكەمنىڭ قازا تاۋىپ, مەنىڭ جارالانعان كۇندەرىمىزدىڭ اراسى نەبارى ون-اق كۇن! – ەلگە سول جاراقاتتان سوڭ ورالعان بولدىڭىز عوي, ءسىرا؟ و باستا مايدانعا ءبىر وتباسىنان قانشا جان اتتانىپ ەدىڭىزدەر؟ – ە-ە... ول جاراقاتتار سوعىستا ويىنشىققا تەڭ. ودان دا اۋىرلارى جەتەدى. ءبىر رەت كونتۋزيا الدىم... جاسپىز عوي, اتىپ تۇرىپ اۆتوماتتى اسىنامىز دا كەتە بەرەمىز. اكەممەن بىرگە تۋعان, مايدانعا بىرگە اتتانعان باۋىر ەتتەرى –  مايلىباي مەن جەكسەن دە سوعىستان ورالمادى. ءوزىم اۋىلعا 1946 جىلى جازدا ءبىر-اق كەلدىم. كەلسەم, شەشەم جامبالا جارىقتىق, اۋىلدا سول ەكى اعامنىڭ ايەلى مەن بالالارىن, وعان قوسا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ءۇش بالالى ءبىر چەشەن وتباسىن قوسا باعىپ, اسىراپ وتىر. سول ءۇشىن  شارۋاشىلىقتىڭ 1 گەكتار تەمەكى پلانتاتسياسىن باپتاپ, ءوسىمىن مەملەكەتكە تاپسىرۋدى موينىنا الىپتى. انامدى اياپ كەتتىم, ەگىلدىم. اكەمنەن «قارا قاعاز» العان انام مەنىڭ ءتىرى ورالعانىما سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي ابدەن جىلادى... – مايداننان كەيىنگى ازاماتتىق ومىرگە بەيىمدەلۋدى قالاي باستادىڭىز؟ – كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولعان لەيتەنانت 9-شى سىنىپتىڭ, ءيا, ءيا, كۇلكىسى جوق...  وزىمنەن بەس جاس كىشى بالالارمەن ءبىر پارتاعا وتىردىم. وقۋعا دەگەن ىنتا ول زاماندا باسقاشالاۋ ەدى! سولارمەن بىرگە مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرىپ, مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىردىم. قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ەشكىمنىڭ  جاردەمىنسىز اسپيرانتۋرانى ءبىتىردىم, سۋرەت سالاتىن ەرەكشە قابىلەتىم بار ەدى, ونى سول تۇستا دوعارىپ, ءتىل بىلىمىنە ءبىرجولاتا مويىن بۇردىم, 1980 جىلدان ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسىمىن. – ءبىر دەرەۆنيا ءۇشىن سىزبەن بىرگە قان توككەن اكەڭىزدىڭ تاعدىرى ماعان قاتتى اسەر ەتتى, اعا... – ە, شىراعىم, ول وقيعانى وسىنشاما جاسقا كەلسەم دە ەسكە الۋ ماعان دا وڭاي ەمەس. روزا  ەسىمدى قارىنداسىم, ءوزى عىلىم جولىندا – حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى... سول پلەحانوۆقا بارىپ, اكەمنىڭ بەيىتىنە توپىراق سالىپ, قۇران باعىشتاپ قايتتى. ءبىزدىڭ اۋىلداعى ۇيدە ءوسىپ, كەيىن ءوزىم دومبىراعا ۇيرەتىپ, بىلىمگە جول سىلتەگەن احمەت ماگوماەۆ باۋىرىم ەرجەتىپ, ءوسىپ, قىزمەتى چەشەن-ينگۋش اۆتونوميالى  رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن كوتەرىلدى. «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ» ءدامىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپايدى. – 1 مامىردا احمەتتى, 9 مامىردا اكەيدى ەسكە الادى ەكەنسىز عوي؟! – ءدال سولاي دەسەڭ دە بولادى... قازاق – ەشۋاقىتتا ەش ۇلتتى «بۇل بوتەن» دەپ جاتسىنعان ەمەس. ونىڭ قايتارىمى بولادى ەكەن, بالام! قازىر ەلىمىزدەگى كۇللى وزگە ۇلت وكىلى نەگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جاقسى كورەدى؟! نەگە وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جوعارى؟ ونىڭ تۇبىندە سوناۋ اۋىر جىلدارداعى قازاقتىڭ باۋىرمالدىعىنىڭ قايتارىمى جاتىر, ءبىلدىڭىز بە؟ – اسەرلى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت, اعا! اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.