حالقىمەن قايتا قاۋىشقان قايراتكەر

ادىلەت جولىندا

1872 جىلى بوكەي ورداسىندا دۇنيە­گە كەلگەن يشانعالي 1883 جىلى حان ورداسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتى, 1885 جىلى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچي­ليششەسىن بىتىرگەن. ول 1886–1891 جىل­دارى ورىنبورداعى قىرعىز (قازاق) مۇعالىمدەر مەكتەبىندە وقىپ, بايماعامبەت تايعوجين, يبراگيم شىناروۆ, قۇرمانعالي سۇيەر­باەۆ, احمەت قوشقارباەۆ, قوسمۇحامەد جاباعين, نۇرعالي رامازانوۆ, ۇمبەتقالي دۇيسەنبين, نۇرعالي قۇلجانوۆتارمەن بىرگە ءبىتىرىپ شىققان العاشقى تولقىن قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى ەدى.

دەرەكتەرگە قاراعاندا, يشانعاليدىڭ اكەسى مەڭدىحان اسا باي بولماعان, كەرىسىنشە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ الدىندا جازىقتى بولىپ, يتجەككەنگە ايدالعان. ونىڭ ايگىلى كۇيشى سەيتەك ورازاليەۆپەن بىرگە ساحاليننەن قاشىپ كەلگەنى ەل ىشىندە ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا يشانعالي اكە داڭقىمەن, اتا داۋلەتىمەن كوتەرىلگەن ادام ەمەس, ءوزىنىڭ ەرەكشە العىرلىعىمەن العا شىققان تۇلعا.

1891–1902 جىلدارى اقتوبە وڭىرىندە اۋەلى مۇعالىم, كەيىن ءتىلماش قىزمەتىن اتقارعان يشانعالي حح عاسىردىڭ باسىندا تۋعان جەرىنە – بوكەي ورداسىنا ورالادى. مۇندا ول 1904 جىلى قامىس-سامار قيسىمىندا حاتشى, 1905–1907 جىلدارى تالوۆكا جانە قامىس-سامار بولىمدەرىندە دەپۋتات, 1908–1915 جىلدارى قامىس-سامار قيسىمى جانە ەكىنشى تەڭىز جاعالاۋى وكرۋ-گىندە اكىمنىڭ (پرا­ۆي­تەل) كومەكشىسى بولىپ ىستەيدى. زامان­داستارى ونىڭ ساۋاتتى, ءىس قاعازدارىن قاتەسىز جۇرگىزەتىن بىلىكتى مامان بولعانىن جازادى.

بوكەيلىكتە يشانعالي وباعا قارسى كۇرەس جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاسىپتى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن 1911 جىلى قاڭتاردا پاتشا جارلىعىمەن اننا لەنتاسىنداعى التىن توسبەلگىمەن ماراپاتتالعان. 1912 جىلى قامىس-سامار قيسىمىنىڭ ۋاقىتشا پراۆيتەلى بولىپ ءجۇرىپ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ تارالۋىنا دا بارىنشا قولداۋ جاساعان. ونىڭ ەل ىشىنەن 30 ادامدى گازەتكە جازدىرىپ, رەداكتسياعا 100 سومداي قاراجات جىبەرگەنى سول باسىلىمدا جازىلعان.

ەستەلىكتەردە يشانعاليدىڭ اكىمدىك قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە بارىنشا حالىق­شىل, ءادىل بولعانى, ادىلەتسىزدىككە توزبەي­تىنى, جۋانداردان مومىننىڭ اقىسىن الىپ بەرەتىنى ايتىلادى. سودان دا بولار, 1916 جىلى قازاقتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشا جارلىعى شىققاندا, يشانعالي ۋاقىتشا كەڭەسكە ارنايى ءوتىنىش بەرىپ, وسى ىسكە ۋاكىل بولۋدى سۇرايدى. سوندا ءجۇرىپ ول ءتىزىم جاساۋداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى شىعادى, قازاق جاستارىنا اراشا تۇسۋگە تىرىسادى. سەيىتقالي مەڭدەش ۇلى 1916 جىلى بوكەيلىكتە جىگىت الۋدا بولعان زاڭسىزدىقتى ايتا كەلە: «ولاردىڭ جولسىزدىعىن اشىپ, سوتقا تارتتىرۋعا بىرەۋدىڭ دە باتىلى بارمادى. جالعىز قامىس-سامار قازاعى يشانعالي مەڭدىقان ۇلى بولماسا», دەپ جازعان ەدى.

تۇڭعىش دراماتۋرگ

زەرتتەۋشىلەر مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ, يساتاي كەنجاليەۆتىڭ, ماقسات  ءتاجى-مۇ­رات­­­­تىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, يشانعا­ليدىڭ العاشقى پەسالارى توڭكەرىستەن كوپ بۇرىن جازىلعان. مىسالى, جانىبەكتىك ش.بۇلقاشەۆ 1966 جىلى: «1912 جىلى يشانعالي ءوزىنىڭ «مالدىباي» اتتى كىتا­بىن جازىپ شىعاردى. 1913 جىلى يشان­عاليدىڭ «سورلىلار» اتتى ەكىنشى پەساسى, كوپ ۇزاماي-اق «ۇيشىك-ۇيشىك» دەگەن كۇلكىلى پەساسى شىقتى», دەپ جازعان.

دراماتۋرگتىڭ ءومىر جولىن العاش تياناقتى زەرتتەگەن مۇستافا ىسماعۇلوۆ «يشاقاڭنىڭ «مالدىباي», «بايعۇستار», «ۇيشىك, ۇيشىك» اتتى ءۇش پەساسىنىڭ كوشىرمەسىن اكادەميانىڭ قولجازبا قورىنان تاپتىق. ءبىر پەساسى 1910 جىلى, ءبىر پەساسى 1910–1912 جىلى جازىلعانى كوشىرمەدە كورسەتىلىپتى», دەيدى. ال تاعى ءبىر بوكەيلىك عابيت سارىباەۆ «مەن 1908–1912 جىلدارى جاڭاقالادا «يبراگيميا» مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەنىمدە «مالدىباي» پيەساسىن ءبىرىنشى قويعاندا ءزابيرا كەلىنشەك بولىپ ويناعام», دەيدى.

قازاق تەاترىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تۋرالى 1950 جىلى شىققان ەڭبەگىندە شاحمەت قۇسايىنوۆ بىلاي دەيدى: «1905 جىلعى رەۆوليۋتسيادان كەيىن ىشكى روسسيادان شەت ايماقتارعا جەر اۋدارىلعان ورىستىڭ پروگرەسشىل-دەموكرات وقىعاندارى بوكەيگە (ورتالىعى وردا) كەلىپ, مەكتەپتەردە ساباق بەرەدى. قازاق جاستارىنىڭ ويانۋى­نا, ۇلت مادەنيەتىندە العاشقى قادام جاساۋىنا, ءسوز جوق, سولاردىڭ ىقپالى تيەدى. 1917 جىل سولاردىڭ باسشىلىعىمەن وردا قالاسىندا قازاق جاستارىنان تەاتر ترۋپپاسىن ۇيىمداستىرادى. ترۋپپانى رەۆوليۋتسيادان بۇرىن «مالدىباي» كومەدياسىن جازعان دراماتۋرگ مەڭدىحانوۆ يشانعالي باسقارادى. مەڭدىحانوۆتىڭ قولجازبا كۇنىندە حالىق اراسىنا تاراعان كومەديالارى وسى ترۋپپانىڭ كۇشىمەن تۇڭعىش رەت ساحناعا قويىلادى».

1957 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق سسر-نىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋدە دە قازاق ۇلتتىق دراماتۋرگياسىنىڭ العاشقى قادا­مى يشانعالي مەڭدىحانوۆتىڭ «مالدىباي» پەساسىنان باستالاتىنى كورسەتىلگەن. 

يشانعاليدىڭ قازاسى

1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن بوكەي ورداسىندا جاڭا ۇكىمەت – ۋاقىت­شا ۇكىمەتتىڭ ورتالىق اتقارۋ كومي­تەتى ورنايدى. سول جىلى 21 ساۋىردە يشان­عالي مەڭدىحان ۇلى باقتىگەرەي قۇلما­نوۆ, باتىرقايىر نيازوۆ, ءۋاليتحان تا­نا­شەۆ, ءماجيت شومبالوۆ, شافحات بەك­مۇ­حامەدوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, عاب­دول­عازيز مۇساعاليەۆ سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن بىرگە بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ سيەزىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسادى. سيەزدە باقىتكەرەي قۇلمانوۆ استراحان ولكەسى قازاقتارىنىڭ كوميسسارى بولىپ سايلانىپ, ي.مەڭدىحان ۇلى ونىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. وسى سيەز بۇرىن استراحان وبلىسى قۇرامىنداعى بوكەي ورداسىن اۆتونوميا ەتىپ ءبولۋ تۋرالى قارار قابىلداعان. ارتىنشا, 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا بوكەي ورداسى جەكە اكىمشىلىك بىرلىك رەتىندە ءبولىنىپ, بوكەي گۋبەرنياسى بولىپ جاريالاندى.

بوكەيلىكتە بۇدان كەيىنگى وقيعالار وتە قىزۋ, قىم-قۋىت اۋىسىپ تۇرعان. 1917 جىلعى 1 جەلتوقساندا استراحان گۋبەرنيا­    سىنان س.نۇرالىحانوۆ كەلىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورداداعى اتقارۋ كوميتەتىن تاراتىپ جىبەرەدى. ال 2 جەلتوقساندا وردا قالاسىندا ميتينگ ءوتىپ, بوكەي رەۆو­ليۋتسيالىق كوميتەتى قۇرىلادى. العا­شىندا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى مۇشە­لەرى قاماۋعا الىنعانىمەن, كەيىن ولاردىڭ كوپشىلىگى كەڭەس بيلىگىن ورناتۋعا بەلسەندى اتسالىسادى. سولاردىڭ قاتارىندا يشانعالي دا بولادى.

1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا وردا قالاسىندا ءى بوكەي وبلىستىق كەڭەسىنىڭ سيەزى وتكەندە, يشانعالي مەڭدىحان ۇلى ىشكى ىستەر كوميسسارى بولىپ سايلانادى. بۇعان قوسا يشانعالي وردادا اشىلعان ۇلت ىستەرى كوميسسارياتى بوكەي بولىمشەسىنىڭ باسپا ءبولىمىن باسقارادى.

بۇل ازامات سوعىسىنىڭ الاساپىران كەزەڭى ەدى. اسىرەسە بوكەيلىكتە اق پەن قى­زىل الماسىپ, ونىڭ ۇستىنە ء«تۇسى» قانداي ەكەنى بەلگىسىز باندى, «كۋار» كوبەيىپ, ەلدىڭ بە­رەكەسى ابدەن كەتكەن كەزى ەدى. 1919 جىل­دىڭ اقپان ايىندا بوكەيلىك سوعىس كوميس­سارياتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل ىشىنە شىق­قان يشانعاليدى جانىنداعى 5–6 سەرى­گىمەن بىرگە باندى وتريادى ءولتىرىپ كەتەدى.

يشانعاليدى سول كەزدەگى بوكەيلىك جولداستارى, زيالى قاۋىم قاتتى جوقتاعان. «دۇرىستىق جولى» گازەتى: «يشانعالي مەڭدىحانوۆ – ىشكى وردالىقتىڭ ەڭ تازا, جىگەرلى ءھام قىزمەتكەر ازاماتتارىنىڭ ءبىرى ەدى, قازاق تىلىندە ەڭ ءبىرىنشى تياتر كىتاپتارىن (پيەسالار) جازىپ, مايدانعا قويۋشى – مەڭدىحانوۆ ەدى. ونىڭ جالعىز ىشكى وردالىق ەمەس, بار ىشكى ءبۇتىن قازاق ۇلتىنا, ءبۇتىن التى الاشقا بۇل تۋرالى ەت­كەن ماعناۋي قىزمەتى وتە زور ەدى. ۇلتى­مىزدىڭ قالام يەلەرىنە, جىگەرلى ازامات­تارعا وتە مۇحتاج ءبىر زاماندا مەڭدىحا­نوۆتىڭ ارامىزدان جوق بولۋى – ءبىز ءۇشىن زور قايعىلى ءىس. ىشكى وردالىق ءۇشىن ولسە ورنى, جوعالسا قۇنى تولمايتىن ەڭ ۇلكەن قازا» دەپ جازدى. 

«تريۋمفاتوردىڭ تراگەدياسى»

يشانعالي تۇلعاسىن تاماشا زەرتتەپ, بىرنەشە ماقالا جازعان عالىم-جازۋ­شى ماقسات ءتاجى-مۇرات ءبىر شى­عارماسىن ءدال وسىلاي اتاعان بولاتىن. شىنىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش دراما­تۋرگىنىڭ قاپيا قازاسىنان باستالعان تراگەديا عاسىرعا جالعاستى دەپ ايتۋعا بولادى.

ءبىر قىزىعى, يشانعاليدى ولتىرگەن باندىنىڭ ەسىمى بەلگىلى. ول – كەيىن «قازتا­لوۆ جەرىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەندى قاتىسقان رەۆوليۋتسيونەر» دەپ ۇلىقتالعان ەفيم پانچەنكو. يشانعاليدىڭ ولىمىنەن كەيىن بوكەي گۋبەرنەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ميليۋتين مەن حاتشى ۆارلاموۆتىڭ ورتالىق كوميتەتكە جازعان شاعىمىنا قاراماستان, ە.پانچەنكو جازالانباعان. جازالانباق بىلاي تۇرسىن, كەيىن رەسپۋبليكانىڭ دەربەس زەينەتكەرى اتانىپ, قۇرمەتتىڭ ءبارىن كورگەن. ءتىپتى 1962 جىلى 80 جاسىندا قايتىس بولعان كەزىندە سۇيەگى قازتالوۆ اۋدانى ورتالىعىنداعى الاڭعا جەرلەنىپ, پيونەرلەر مەن كومسو­مول­داردىڭ لەنينيزم يدەياسىنا ادال بو­لۋعا انت بەرەتىن قاسيەتتى مۇيىسكە اينالعان.

كەڭەستىڭ سولاقاي ساياساتى كەزىندە اق «قارا» اتانىپ, ماعىناسى كەرى اينالعان ۇعىمدار از ەمەس قوي. بۇل دا سونىڭ ءبىرى دەپ قويا سالۋعا بولار ەدى. الايدا يشانعا­ليدىڭ عاسىرعا سوزىلعان تراگەدياسىنا ءدال وسى تۇلعا سەبەپتى بولعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.

كەزىندە شاڭگەرەيدىڭ ەسىمى اقتالۋىنا قارسى بولعان قاراسارتوۆتار سەكىلدى, يشان­عاليدىڭ ەسىمى اتالۋىنا, تاريحتان وزىنە لايىق باعاسىن الۋىنا ءدال وسى پانچەنكو مەن ۇرپاقتارى, جولداستارى بارىنشا كەدەرگى جاساعان. ءتىپتى يشانعاليدىڭ قابىرىنە ەسكەرتكىش بەلگى قويىلماعان.

1965 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ «ول دا ءبىر اياۋلى ارداگەر ەدى» دەگەن ماقالاسى شىققاندا, عابيت سارىباەۆ اۆتورعا حات جازىپ: ء«سىزدىڭ 2 يۋلدە شىققان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باسىلعان مەڭدىحانوۆ تۋرالى ماقالاڭىزدى وقىپ شىقتىم. جالپى, مازمۇنى دۇرىس جازىلعان. ادەبيەتتەن ورىن الاتىنى دا راس. بىراق مەنىڭ ايتا­يىن دەگەنىم: مەڭدىحانوۆتى باندى ولتىرگەن جوق. ونى ولتىرگەن – قىزىل گۆارديا ءوتريادىنىڭ كومانديرى ەفيم پانچەنكو. بۇل جەردە باس ارازدىق, ايەل ماسەلەسىنىڭ دە قاتىناسى بار.

...ونىمەن قاتار مەڭدىحانوۆتى «ناعىز بولشەۆيك ەدى» دەپ كۋالىك بەرۋگە بولمايدى. العاشقى كەزەڭدە كادردىڭ كەمدىگىنەن سوۆەت ورگاندارىندا ءتۇرلى پىكىردەگى ادامدار ىستەپ ءجۇردى عوي. سوندىقتان ەستەلىك جازعانىمىزدا بۇل ماسەلە جونىندە جازباي جۇرگەنىمىز دە سول سەبەپتەن بولدى. وسىنى ءسىزدىڭ ەسىڭىزگە سالام» دەپ ەسكەرتكەن ەكەن.

بەلگىلى جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ 1968 جىلى قازاق كسر قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن چەكيست سەرىكقالي جاقى­پوۆ جونىندە كىتاپ جازۋعا كىرىسەدى. وسىعان بايلانىستى قازتالوۆ وڭىرىنە دە كەلىپ, ماتەريال جينايدى. كىتاپ 1971 جىلى «سوڭعى ەرلىك» دەگەن اتپەن جارىق كورەدى. «سول كۇننەن باستاپ 1919–1922 جىلدارى ارالىعىندا پارتيا قاتارىنا كىرگەن ونشاقتى قارت كوممۋنيست «تاريحي وقيعانى دۇرىس كورسەتپەگەن» دەپ مەنىڭ ۇستىمنەن ورتالىق كوميتەت پەن باسپا ورىندارىنا ارىز-شاعىمدار قۋا باستادى» دەيدى جازۋشى. وسى داۋدىڭ ءبارى نەگىزىنەن يشانعالي مەن پانچەنكو توڭىرەگىنەن باس­تالاتىن... 

زىليحا اپايدىڭ ارمانى

زىليحا – اكەسى قازا تاپقاندا 4 جاسىندا قالعان يشانعاليدىڭ قىزى. ول اكەسىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلگەنىن, كىتابى شىققانىن, قابىرى باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعانىن كورە الماي, 2004 جىلى شەرمەندە كۇيىندە ومىردەن وتكەن.

باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنا ارنالعان بىرنەشە پاپكا ساقتاۋلى تۇر. مۇندا زىليحا اپايدىڭ تاريحشى عالىمدارمەن, بيلىك ورىندارى­مەن جازىسقان حاتتارى مۇقيات ساقتالعان. اۋىلدا تۇراتىن قاراپايىم قازاق ايەلى­نىڭ جازىقسىز ءولىم قۇشقان اكەسى – قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش دراماتۋرگى يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ ەسىمىن اقتاۋعا تىرىسقان يتجاندى ارەكەتى وسى قۇجاتتاردان انىق كورىنەدى. امال نە, كەڭەس وكىمەتى جىل­دارى پانچەنكوشىلار تاراپىنان بولعان قارسىلىق تاۋەلسىزدىك جىلدارى بويكۇيەزدىك پەن سالعىرتتىققا ۇلاسىپ, پەرزەنت ارمانى اقىرى ورىندالماعان...

ي.مەڭدىحانوۆتىڭ اعارتۋشىلىق ەڭبەگى تۋرالى جارىق كورگەن ءار ماقالادان كەيىن رە­داكتسيا ارىز-شاعىمنىڭ استىندا قالىپ, اقتالۋعا ءماجبۇر بولعان. 1986 جىلى ماقسات ءتاجى-مۇراتتىڭ ء«ىزى جاتىر تەپسەڭدە» ماقالاسى فۋرمانوۆ اۋدان­دىق گازەتىندە جاريالانىسىمەن, پانچەن­كونىڭ كورشى قازتالوۆ اۋدانىندا تۇرا­تىن ورەن-جارانى ورە تۇرەگەلىپ, ءتيىستى ورىندارعا شاعىمدانعان. سول ورىنداردىڭ قىسىمىمەن اۋداندىق گازەت حايدار ەرمۇ­راتوۆتىڭ «اۋىلداعى وكتيابر» اتتى كىتابىنىڭ پانچەنكونى ماراپاتتايتىن تۇ­سىنان ءۇزىندى جاريالاپ, بىلايشا ايت­قاندا, وقىرماندارىنان كەشىرىم سۇراپتى.

1974 جىلى زىليحا اپايدىڭ اكەسى يشانعالي مەڭدىحانوۆتىڭ بەيىتىنە بەلگى قويۋ جونىندە قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتىنە جازعان ارىزى اينالىپ كەلىپ جۇلدىز كەڭشارىنىڭ ديرەكتورىنا تاپسىرما بولىپ جەتكەن. ءسويتىپ, سول جىلى 3 قازاندا كەڭشار ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كەنجەتاي حايرۋللين, پارتكوم حاتشىسى امىرگەرەەۆ, ينجەنەر عۇبايدوللا مۇحيتوۆ, اۋىلكەڭەس حاتشىسى, تاعى باسقا ءبىر توپ مامان قاراعاشتى وبا دەگەن كونە قورىمداعى يشانعالي مەڭدىحانوۆ زيراتىنىڭ باسىنا تەمىردەن بەلگى قويۋعا كەلىسىپ, جۇمىسقا كىرىسەدى. بىراق جوعارىداعىداي قارسىلىق سالدارىنان ءىس اياعىنا جەتپەگەن.

1979 جىلى عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆ الماتىدان ارنايى كەلىپ, قارتتاردىڭ, كۋاگەر­لەردىڭ كومەگىمەن يشانعالي مەڭدى­حانوۆ بەيىتىنىڭ ورنىن انىقتاپ, اكت تولتىرادى. بۇل ءماجبۇرلى شارا ەدى: ويتكەنى ارادا وتكەن 60 جىل ىشىندە ەش بەلگى قويىلماعان دراماتۋرگتىڭ قابىرى جەرمەن جەكسەن بولىپ, ونى بىلەتىن ادامدار دا ازايىپ قالعان. مۇستافا اعاي سول جولى قابىر ورنىنا ۋاقىتشا 3 مەترلىك اسبەست تۇربا كومگەنىن جازعان.

...ارادا تاعى ونداعان جىل وتەدى. توقسا­نىنشى جىلدارى تاۋەلسىزدىك ەيفورياسى ءوتتى. ودان كەيىن نارىقتىڭ الاساپىران داۋى­­لى اۋىلداردى شايقاپ كەتتى عوي. سول جىل­­دارى جۇلدىز اۋىلىندا ءۇي سالعان ءبىر كىسى يشانعالي قابىرىنىڭ باسىنا ۋاقىتشا قويىل­عان تۇربانى پەشكە مۇرجا قويۋعا سۋى­­رىپ الىپتى. وسىلايشا, قازاقتىڭ تۇڭ­عىش درا­ماتۋرگىنىڭ قابىرى مۇلدەم ۇمىتىلدى... 

ەپيلوگ

كەيىنگى جىلدارى يشانعالي مەڭدىحا­نوۆ مۇراسىنىڭ جالعىز جوقشىسى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دەسە دە بولادى. تاريحي تۇلعا جو­نىن­­دەگى ەڭ تولىمدى ماتەريالدار – قۇجات كو­شىرمەلەرى, باق ماقالالارى, كونە سۋ­­رەتتەر, كوپتەگەن حات وسى مۋزەي قورىن­­دا مۇقيات ساقتالعان. ءتۇرلى اتاۋلى داتا­­لار كەزىندە كورمە وتكىزىپ, ەكسپوزيتسيا جاڭ­­عىرتىپ تۇراتىن مۋزەي ۇجىمى زىلي­­حا اپايدىڭ اماناتىنا ادالدىق تانى­تىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى دراماتۋرگ تۇلعا­سىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ىزدەنىپ جۇرگەن باقتىلى بورانباەۆا, ەرسۇلتان نۇرعيسا ۇلى سىندى تاريحشىلار نەگىزگى دەرەكتى ءدال وسى مۋزەي قورىنان الىپ جۇرگەنى راس.

بيىل باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىلعانىنا 190 جىل تولادى. وسى داتاعا وراي «مۋزەي مۇراسى» دەگەن سەريامەن بىرنەشە جيناق باس­پا­دان شىقالى وتىر. سونىڭ ءبىرى – يشان­عالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىن قامتيتىن تۇڭعىش تولىمدى جيناق.

بۇيىرسا, زىليحا يشانعاليقىزىنىڭ ءومىر بويى كوكسەگەن تاعى ءبىر ارمانى جۇزەگە اساتىن سياقتى. بيىل كوكتەمدە, بەسقوناقتىڭ قارساڭىندا مۋزەي ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان ءدۇزباتىر باستاعان ءبىر توپ ازامات قازتالوۆ اۋدانى قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى جۇلدىز, تورتپىشەن اۋىلدارىنا ارنايى بارىپ قايتتىق. جۇلدىز اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سارسەنبى انۋحانوۆتىڭ كومەگىمەن تۇڭعىش دراماتۋرگتىڭ قابىرىنىڭ ورنى قايتادان ناقتىلانىپ, GPS كوورديناتى قاعازعا ءتۇسىرىلدى, اكت جاسالدى. بۇل ىسكە وكرۋگ اكىمى سۇڭعات قاجىعاليەۆ قولعابىس قىلىپ, ءوز كولىگىمەن الىپ جۇرگەنىن ايتايىق. وسى ماڭداعى ءۇشاشا قىستاۋىندا كوپ جىل مال باققان سارسەنبى مۇرات ۇلىنىڭ سوزىنە كۇماندانۋدىڭ قاجەتى جوق سەكىلدى: ول 1994 جىلى كونە زيراتتان اسبەست تۇربانى قازىپ العان اۋىلداسىنىڭ ارەكەتىن ءوز كوزى­مەن كورگەن, قابىر ورنىن جادىندا جاق­سى ساقتاعان. ەندىگى جوسپار – دەمەۋشى ازامات­تاردىڭ كومەگىمەن قازاقتىڭ اياۋلى ءبىر تۇل­عاسى, تۇڭعىش دراماتۋرگ يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ قابىرى باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ.

باتىس قازاقستان وبلىسى