قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى جانە مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆپەن اڭگىمە
– قۇرمەتتى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى! ءسىز ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزدىڭ بارىسىندا حالىق قاھارماندارىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ىسىنە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەسىز. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى بولعان كەزىڭىزدە قازاقستاندىقتاردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىگىنە قاتىستى كوپتەگەن ءىستىڭ ورايىن كەلتىرگەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. سول شەشىمىن تاپقان بىرەر ماسەلەنى بۇگىنگى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيىنە بولەنىپ وتىرعان ساتتە جادىمىزدا جاڭعىرتقانىمىز ارتىق بولماس-تى.
– ادامزات تاريحىندا تەڭدەسى جوق بۇل سوعىستاعى ۇلى جەڭىس وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ونىڭ جولى ۇلى تاريحي شايقاستار ارقىلى توسەلىپ, ماسكەۋ تۇبىندەگى قانتوگىس ۇرىستاردا, رجەۆ, ستالينگراد, لەنينگراد, كۋرسك, دنەپر ءۇشىن بولعان قاندى شايقاستاردا ايقىندالا ءتۇستى. مۇنداي شايقاستاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا سوعىس تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى بولدى. جانە ەرلىك تە, ەلدىك تە, دوستىق تا وسى ۇرىستار ۇستىندە شىڭدالدى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, ۇلى وتان سوعىسىندا 27 ميلليون كسرو ازاماتى وپات بولىپ, ەكى مىڭنان استام قالا قيراعان, كەڭەس وداعى ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن جوعالتقان. سوعىس باستالعان جىلى 18-گە تولعان 1923 جىلى تۋعانداردىڭ سوعىستىڭ اياعىنا قاراي 3 پايىزى عانا ءتىرى قالعان ەكەن.
بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاقستان دا وسى جىلدارى فاشيزمگە قارسى كۇرەستى. ۇلى وتان سوعىسى – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولىگى. ويتكەنى, قازاقستاندا سول سوعىستىڭ ءورتى شارپىماعان بىردە-ءبىر وتباسىن تابا المايسىز. دەرەكتەردى سويلەتسەڭىز, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن 1 ميلليون 200 مىڭعا جۋىق ادام نەمەسە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 20 پايىزى سوعىسقا الىنعانىن مالىمدەيدى.ولاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى مايدان دالاسىندا قازا تاپقان نەمەسە حابارسىز كەتكەن دەپ ەسەپتەلەدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق قازاقستان مايداننىڭ ەڭ باستى ارسەنالىنا اينالدى. جۇزدەگەن ونەركاسىپ, مادەني, وقۋ ورىندارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوشىرىلىپ اكەلىندى. «جاۋعا اتىلعان ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاننىڭ قورعاسىنىنان قۇيىلدى» دەپ تۇجىرىمدايتىن تاريح ءسوزى وسى كەزەڭنىن ءبىر ءتۇيىنى. بۇعان قازاقستان جەرىندە اشىلعان گوسپيتال, قىسقا مەرزىمدى اسكەري وقۋ ورىندارىن, ەلدىڭ ءارتۇرلى ءوڭىرىنەن ەۆاكۋاتسيالانعان, جەر اۋدارىلعان, كۇشتەپ كوشىرىلگەن ادامداردى قوسساڭىز, حالىق ومىرىندە سوعىس قانداي ءىز قالدىرعانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
ەلىمىزدىڭ تىلداعى قاھارماندىق ەڭبەگى مايدانداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىكپەن ۇشتاسىپ جاتتى. سوعىس جىلدارىندا قازاقستان جەرىندە ونداعان ديۆيزيا مەن بريگادا قۇرىلدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, رەيحستاگ ۇستىندە جەڭىس جالاۋى جەلبىرەگەنگە دەيىنگى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ءجۇرىپ وتكەن بارلىق جەڭىمپاز شايقاستىڭ بەلورتاسىندا قازاقستاندىقتار ءجۇردى. مايدان دالاسىنداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن 200 مىڭنان استام قازاقستاندىقتىڭ وردەن-مەدالدارمەن, 528 وتانداسىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە 103 قازاقتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋى, ال ءتورت جەرلەسىمىز: سەرگەي لۋگانسكي, تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆتىڭ بۇل جوعارى اتاققا ەكى مارتە يە بولۋى – ءسوز جوق, وسى كەزەڭدەگى جاپپاي بۇكىلحالىقتىق ەرلىكتى بەينەلەي الادى دەپ ويلايمىن.
قازىر ۋاقىت وزگەردى, ۇرپاق جاڭاردى. اتالار سالعان ەرلىك جولىن قۇرمەتتەۋ, ەسكە الۋ, بەلگى قالدىرۋ ارقىلى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سول ءبىر سۇراپىل جىلدارداعى جاپپاي ەرلىكتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءسىڭىرۋ – ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ءبىر بورىشى دەپ ويلايمىن. ارينە ءبىز دە سوعىستى كورگەمىز جوق, بىراق سوعىستىڭ ەل ىشىندەگى تاڭباسىن, ادام تاعدىرىنداعى ناقتى ءىزىن كورىپ وستىك; سوعىستا قان توككەن, تۋعان جەرگە مۇگەدەك بولىپ ورالعان ارداگەرلەردى, جەڭىستى جەتكىزگەن اكەلەر مەن اعالاردى كوردىك, سولاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭدادىق, قاتار ءجۇرىپ قىزمەتتەس بولدىق. وكىنىشكە قاراي, ساۋساقپەن سانارلىق سوعىس سولداتتارىنىڭ سانى جىل ساناپ ازايىپ بارادى. دەمەك, ولاردىڭ ەرلىگىن ەستە قالدىرۋدى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋدى, جاھاندىق سول سوعىس قاسىرەتىنىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن كۇرەسۋدى زاماننىڭ ءوزى العا شىعاردى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە ەلشىلىك ۇجىمىمەن بىرگە ناق وسى باعىتتا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزگەنىمىزدى ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, داڭقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلعان ىستەر ىلگەرىلەۋ ناتيجەسى رەتىندە ەستە قالدى. ب.مومىش ۇلى تۋرالى ەلشىلىكتىڭ قولداۋىمەن شىعارىلعان «لەگەندارنىي باتىر» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنەن كەيىن ىلە-شالا ماسكەۋ ۇكىمەتىنە باتىردى ەستە قالدىرۋدىڭ ەلەۋلى شاراسىن قولعا الۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىردىك. ءوتىنىشتى قاراۋدىڭ, تالداۋدىڭ, ساراپتاۋدىڭ سان ءتۇرلى سىندارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, اقىرىندا زەلەنوگراد اۋماعىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن №229 مەكتەپكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلۋىنە قول جەتكىزدىك. بۇل مەكتەپ – قۇرامىندا باۋىرجان مومىش ۇلى شايقاسقان گەنەرال يۆان پانفيلوۆ باسقارعان ديۆيزيانىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى قانتوگىستى شايقاستارى ورنىندا بوي كوتەرگەن, اتاقتى كريۋكوۆو ستانساسىنا جاقىن ورنالاسقان, پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگىن ايعاقتايتىن ءبىر عيمارات ەدى. باۋكەڭ اتىنداعى وسى ءبىلىم ورداسى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن تۇبەگەيلى جاڭعىردى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى №891 مەكتەپ تە قازاقستان قامقورلىعىنداعى ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى. ماسكەۋدىڭ ۆەشنياكي اۋدانىنا ورنالاسقان بۇل ءبىلىم ۇياسى 1971 جىلى اشىلعان: وعان 1999 جىلى قازاقتىڭ باتىر قىزىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. سوعىس جىلدارى وسى جەردە ايەلدەردىڭ ورتالىق مەرگەندەر مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن. مەرگەندەر مەكتەبىن بىتىرگەن 2200 تۇلەكتىڭ ءبىرى – ءاليا. 2010 جىلى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا وراي مەكتەپكە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اتىنان جاڭا شاعىن اۆتوبۋس سىيعا تارتىلدى. ال جالپى اتالعان ەكى مەكتەپتى جاڭعىرتۋ, جاڭارتۋ جۇمىستارىنا كەزىندە 1 ميلليون اقش دوللارىنا جۋىق قارجىلاي قاراجات جۇمسالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ناتيجەسىندە قازىر قازاق باتىرلارى اتىنداعى قوس مەكتەپ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى جاعىنان ماسكەۋ قالاسىنداعى زاماناۋي ۇلگىدەگى تاڭداۋلى ءبىلىم ۇيالارى بولىپ وتىرعانى ءبارىمىز ءۇشىن دە ءسۇيىنىشتى.
– قازاقستاندىقتاردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىگى تۋرالى ءسوز بولعاندا, اتاقتى رجەۆ شايقاسىن اينالىپ وتە المايمىز. رەسەيدەگى ەلشى رەتىندە ەل ەسىندە قالعان ەلەۋلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ءبىرى دە سول وڭىردە جۇزەگە اسىرعان جانە ءبىر يگىلىكتى ءىسىڭىز بولدى. وسىعان توقتالا كەتسەڭىز.
– سوعىس تاريحىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇزاق ۋاقىت سىرى ايتىلمايتىن, جۇمباعى اشىلمايتىن شايقاستار بولادى. سوعان سايكەس بۇل ۇرىستاردىڭ قاھارماندارى دا قالتارىستا قالا بەرەدى. رجەۆ قىرعىنى ءدال سونداي شايقاستار دەپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ قۇپياسى 2007 جىلى عانا اشىلا باستادى. سول جىلى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن رجەۆكە «اسكەري داڭق قالاسى» اتاعى بەرىلدى. ال وسى ۇرىستاردىڭ بارىسى تۋرالى تاريحي قۇجاتتاردى سارالاي وتىرىپ, ەكى جاقتىڭ ادام شىعىنى 2,5 ميلليوننان اسقانىن ەسكەرە كەلگەندە, رجەۆ الاڭىنداعى قانتوگىستى ۇرىستار بولماسا, ستالينگراد تۇبىندەگى, كۋرسك يىنىندەگى جەڭىستەرگە, جالپى سوعىس بارىسىنداعى تۇبەگەيلى بەتبۇرىسقا قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماس ەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلەسىز. زەرتتەۋشىلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا اۋقىمى مەن قامتىلۋى جاعىنان رجەۆ شايقاسىنا تەڭدەسەتىن قانتوگىس جوق دەپ ەسەپتەيدى. الماتىدا جانە اقتوبەدە قۇرىلعان 100-ءشى ءھام 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى ءدال وسى وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا ءتۇستى, جان اياماي سوعىستى, جاۋىنگەرلەر قۇرامىنىڭ 80 پايىزدان استامى مايدان دالاسىندا مەرت بولدى.
ءبىز ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاندىق وسى ەكى بريگادانى ەستە قالدىرۋ شاراسىن قولعا العاندا, رجەۆ تۇبىندە شايقاسقان جەرلەستەرىمىزدىڭ ەسىمى دە, ەرلىگى دە ۇزاق ۋاقىت كوپشىلىككە بەلگىسىز بولعانىن, ولاردىڭ بىرقاتارى «حابارسىز كەتكەندەر» سانالىپ كەلگەنىن, ارتىنداعى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر حابارىن بىلە الماي جۇرگەنىن ەسكەردىك. ءسويتىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قازاقستان ديپلوماتتارى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان, 70 جىلعا جۋىق جابىق جاتقان دەرەكتەردى ىزدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان ون مىڭعا جۋىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمى قوس بريگادا قاھارماندارىنا اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قارجىلاندىرۋى ارقاسىندا رجەۆ جەرىندە ورناتىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ ءمارمار تاقتالارىنا ويىپ جازىلدى.
وسىنداي ويدا جۇرگەن ەلەۋلى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن رجەۆ-ۆيازما شايقاسىنا قاتىسۋشى بىرقاتار ارداگەرلەرمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىم. سول كەزدە ولار قازاقستان پرەزيدەنتىنە, بارلىق قازاقستاندىقتارعا سوعىس قاھارماندارىنىڭ ەرلىگىنە وشپەستەي بەلگى قويعانى, ەڭ باستىسى تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. بۇل ماقتانىش ءۇشىن ەمەس, مارتەبە ءۇشىن ايتىلۋعا ءتيىس ءسوز دەپ بىلەمىن.
وسى تاقىرىپقا ورايلاس تاعى ءبىر ءجايتتى ايتايىن. جاقىندا باسپاسوزدەن الماتىدا «ماسكەۋ» مەتروستانساسى اشىلعانىن وقىدىم. بۇل دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ سول كەزەڭدە نەگىزى قالانعان جاڭالىعى ەدى. وتانداستارىمىزدىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ورايىندا كەزىندە ماسكەۋ مەتروپوليتەنىندە «الماتى» ستانساسىن اشۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋعان-دى. ەلشىلىكتىڭ باستاماشىلىعىمەن بۇرىنعى «براتەەۆو» ستانساسىن «الماتىعا» اينالدىرۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمىز وزىڭە بەلگىلى. باستاپقىدا «استانا», «قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن قولعا الىنعان جوبالار ىشىنەن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى «الماتىعا» بايلانىستى بايقالعان سوڭ, ءبىز مۇنى ماسكەۋدى قورعاعان اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ الماتى قالاسىندا قۇرىلۋ فاكتىسىمەن ساباقتاستىرىپ, كۇللى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن, جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى تۇسىنىك جۇمىستارىن وسى باعىتقا قاراي جۇمىلدىردىق. ءدال سول كەزەڭدە ماسكەۋ مەتروسىنان «الماتى», الماتى مەتروسىنان «ماسكەۋ» ستانساسىن اشايىق دەگەن ءوزارا ۋاعدالاستىققا دا قول جەتكىزىلدى. نەمىس گەنەرالى گەپنەر سوعىس كەزىندە ءوز باسشىلىعىنا پانفيلوۆ ديۆيزياسى تۋرالى «سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن جارعىلارىنا باعىنبايتىن جابايى ديۆيزيا, ديۆيزيا سولداتتارى ەشقاشان تۇتقىنعا تۇسپەيدى جانە ولىمنەن ەشبىر قورىقپايدى» دەپ جازىپتى. مىنە, ماسكەۋ تورىنەن «الماتى» مەتروستانساسىنىڭ اشىلۋىن وسىناۋ پانفيلوۆشىل جەڭىمپازدارعا, بارشا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە كورسەتىلگەن ەكى ەلدىڭ ورتاق قۇرمەتى دەپ تۇسىنەمىز.
– ەلشى مىرزا, رەسەي جەرىندەگى سوعىس قۇرباندارىنا, ولاردى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋعا قاتىستى ىستەردىڭ ءورىسى كەڭ ەكەندىگى ءمالىم. اسىرەسە, سوعىستا قازا تاپقان اتا-باباسىنىڭ زيراتىن ىزدەپ كەلۋشىلەرگە دەگەن قۇرمەت, كومەك-قولعابىسقا ازىرلىك رەسەيلىكتەردىڭ اتاپ ايتۋعا تۇراتىن قاسيەتى دەسە بولعانداي. ال ۋكراينا ەلىندەگى جاعداي قالاي؟ باۋىرلاس رەسەي مەن ۋكراينا قازىر جەردىڭ اينالۋ ءوسىنىڭ ەڭ قيىر ەكى نۇكتەسى سياقتى بولىپ تۇر عوي.
– 2013-2014 جىلدارى كيەۆتىڭ جانە ۋكراينانىڭ جاۋ قولىنان ازات ەتىلۋىنىڭ 70 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ۋكراينانى ازات ەتۋگە 600 مىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەر قاھارماندىق ەڭبەگىن ارنادى. ولاردىڭ اراسىنان ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتى, داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆتى جانە باسقا قاھارمان-جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن ۋكرايندىقتار جاقسى بىلەدى. سوعىس جىلدارى شىمكەنتتە قۇرىلعان 102-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى مەن 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى «حاركوۆ قازانىندا» ءبىر ادام قالماستان قازا تاپتى. ۋكراينانى ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستاردا ەرلىك كورسەتكەن 156 قازاقستاندىق جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جوعارى اتاعىن الدى. سوعىس كەزىندە 300 مىڭنان استام قازاقستاندىق سولداتتار مەن وفيتسەرلەر ۋكراينا جەرىندە وپات بولدى.
ومىردە بىرقاتار بەلگىلى ادامدارمەن, سونىڭ ىشىندە سوعىس قاھارماندارى تالعات بيگەلدينوۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, راحىمجان قوشقارباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى اسىل اعالارمەن تالاي مارتە كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستىم. بۇلار شىن مانىندە ءبىرتۋار, قايتالانباس تۇلعالار ەدى. ولاردىڭ ەسىمى مەن ءىسى وتاندى ءسۇيۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءومىردىڭ وسىنداي تاعىلىمدى ساباقتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى «وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن» ءفيلمىن ازىرلەۋ يدەياسىنا الىپ كەلدى. اۆتورلىق يدەيانى شەبەرلىكپەن ىسكە اسىرعان قازاقستاندىق تالانتتى رەجيسسەر نازگۇل ءابۋتۇراپوۆا تۇسىرگەن بۇل تەلەفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىن ۋكراينانىڭ جاۋدان ازات ەتىلۋىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى كيەۆتە جانە استانادا وتكىزدىك. مۇندا جوعارىدا ەسىمى اتالعان مايدانگەر اعالار تۋرالى اڭگىمە بولادى, سونىمەن بىرگە قازاقستاندا قۇرىلعان 100 جانە 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسى, 102-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى, 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى, 72-ءشى كراسنوگراد گۆارديالىق ديۆيزياسى مەن 38-اتقىشتار ديۆيزياسى جونىندەگى اسكەري-تاريحي دەرەكتەر كەڭىنەن باياندالادى. وسى ءفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزۋ ورنى رەتىندە كيەۆتەگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىن تاڭدادىق. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ تاڭداۋلى مۋزەيلەردىڭ ءبىرى. ءفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىنا كيەۆ قالالىق مەملەكەتتىك اكىمشىلىگىنىڭ, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ باسشىلارى, ۋكراينا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, كيەۆ قالالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى, قازاق دياسپوراسىنىڭ, ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. قاتىسۋشىلار ارقاشان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىنا ايرىقشا قاراپ, قۇرمەت كورسەتەتىنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا ەرەكشە ىقىلاستارىن ءبىلدىردى, اتالمىش ءفيلمنىڭ قازاقستان مەن ۋكراينا حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋداعى, جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋدەگى ماڭىزىنا نازار اۋداردى. وسى فيلم تاياۋ كۇندەرى ۋكراينانىڭ جانە قازاقستاننىڭ تەلەارنالارىنان كورسەتىلە باستايدى.
وتكەن جىلى جەڭىس مەيرامى قارساڭىندا حاركوۆ وبلىسىنىڭ كراسنوگراد قالاسىندا 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ستەلا اشتىق. بۇل ەلشىلىكتىڭ جانە حاركوۆ قالالىق «بىرلىك» قوعامدىق ۇيىمى وكىلدەرىنىڭ بىرلەسىپ ورناتقان بەلگىسى بولدى. ستەلا توسىنە: «106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ قاھارمان جاۋىنگەرلەرىنە قازاقستاندىقتاردان تاعزىم» دەپ جازىلعان. وسى كەزەڭدە ۆ.ن.كارازين اتىنداعى حاركوۆ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ كورمە زالىندا قازاقستاندىقتاردىڭ حاركوۆتى جانە حاركوۆ وبلىسىن جاۋدان ازات ەتۋگە قوسقان ۇلەسىن باياندايتىن فوتوكورمە اشىلدى. وندا سوعىس جىلدارىنىڭ مۇراعاتتىق قۇجاتتارى, جاۋىنگەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەر, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە «بىرلىك» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ىزدەستىرۋشىلەرى جيناقتاعان سيرەك قۇجاتتار, وسى وڭىردە سوعىسقان قازاقستاندىق ديۆيزيالار تۋرالى بىرەگەي قۇجاتتار ءبىرىنشى رەت كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى جيتومير جانە سۋم وبلىستارىنداعى قازاقستاندىقتار جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنا بارىپ, ەسكە الۋ ءىس-شارالارىنا قاتىستى.
جەڭىس مەيرامىنا وراي تاياۋدا ۋكراينادا تۇراتىن جالعىز مايدانگەر-قازاق, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى نۇرباي امانجولوۆ اقساقالدى قۇتتىقتاپ بارىپ, وعان ەستەلىك مەدال تابىس ەتتىم. شىعىس قازاقستاننىڭ شىڭعىستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل ەلدەس ازاماتتىڭ ءومىر-تاريحى قىزىق: جاستاي جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى; 1942 جىلى 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە, جاسىن ۇلكەيتىپ, 1923 جىلى تۋدىم دەپ قاتونقاراعايدىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا ارىز جازىپ, ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنادى. شىن تۋعان جىلى 1926 جىل ەكەن.تامبوۆتىڭ اسكەري ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, كىشى لەيتەنانت اتاعىمەن سوعىسقا قاتىسادى. ۋكراينانى, پولشانى, چەحوسلوۆاكيانى ازات ەتەدى. سوعىستان كەيىنگى ءومىرىن تۇتاستاي اسكەري قىزمەتكە ارناعان, بۇگىندە نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان اقساقال-پولكوۆنيك.
قورىتا كەلگەندە, بۇل ايتىلعاندار سوعىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىن اسپەتتەۋ, ەسىمىن ەستە قالدىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ كەيبىر مىسالدارى دەۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن ەلدەستىرمەكتى ماقسات تۇتاتىن قازاقستاندىق ديپلوماتتار ءۇشىن ۇلى جەڭىستىڭ مەرەيى – بۇرىنعى كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن باۋىرلاس حالىقتار ىنتىماقتاستىعىنىڭ ىرىس-كوزى. جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتكەن ۇرپاقتىڭ ەرلىگىن قاستەرلەۋ, بۇل وشپەس ونەگەنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءون بويىنا ءسىڭىرۋ ءبارىمىز ءۇشىن دە ورتاق بورىش بولىپ سانالاتىنى سوندىقتان.
اڭگىمەلەسكەن سەرىكقالي بايمەنشە.
كيەۆ.
– قۇرمەتتى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى! ءسىز ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزدىڭ بارىسىندا حالىق قاھارماندارىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ىسىنە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەسىز. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى بولعان كەزىڭىزدە قازاقستاندىقتاردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىگىنە قاتىستى كوپتەگەن ءىستىڭ ورايىن كەلتىرگەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. سول شەشىمىن تاپقان بىرەر ماسەلەنى بۇگىنگى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيىنە بولەنىپ وتىرعان ساتتە جادىمىزدا جاڭعىرتقانىمىز ارتىق بولماس-تى.
– ادامزات تاريحىندا تەڭدەسى جوق بۇل سوعىستاعى ۇلى جەڭىس وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ونىڭ جولى ۇلى تاريحي شايقاستار ارقىلى توسەلىپ, ماسكەۋ تۇبىندەگى قانتوگىس ۇرىستاردا, رجەۆ, ستالينگراد, لەنينگراد, كۋرسك, دنەپر ءۇشىن بولعان قاندى شايقاستاردا ايقىندالا ءتۇستى. مۇنداي شايقاستاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا سوعىس تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى بولدى. جانە ەرلىك تە, ەلدىك تە, دوستىق تا وسى ۇرىستار ۇستىندە شىڭدالدى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, ۇلى وتان سوعىسىندا 27 ميلليون كسرو ازاماتى وپات بولىپ, ەكى مىڭنان استام قالا قيراعان, كەڭەس وداعى ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن جوعالتقان. سوعىس باستالعان جىلى 18-گە تولعان 1923 جىلى تۋعانداردىڭ سوعىستىڭ اياعىنا قاراي 3 پايىزى عانا ءتىرى قالعان ەكەن.
بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاقستان دا وسى جىلدارى فاشيزمگە قارسى كۇرەستى. ۇلى وتان سوعىسى – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولىگى. ويتكەنى, قازاقستاندا سول سوعىستىڭ ءورتى شارپىماعان بىردە-ءبىر وتباسىن تابا المايسىز. دەرەكتەردى سويلەتسەڭىز, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن 1 ميلليون 200 مىڭعا جۋىق ادام نەمەسە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 20 پايىزى سوعىسقا الىنعانىن مالىمدەيدى.ولاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى مايدان دالاسىندا قازا تاپقان نەمەسە حابارسىز كەتكەن دەپ ەسەپتەلەدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق قازاقستان مايداننىڭ ەڭ باستى ارسەنالىنا اينالدى. جۇزدەگەن ونەركاسىپ, مادەني, وقۋ ورىندارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوشىرىلىپ اكەلىندى. «جاۋعا اتىلعان ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاننىڭ قورعاسىنىنان قۇيىلدى» دەپ تۇجىرىمدايتىن تاريح ءسوزى وسى كەزەڭنىن ءبىر ءتۇيىنى. بۇعان قازاقستان جەرىندە اشىلعان گوسپيتال, قىسقا مەرزىمدى اسكەري وقۋ ورىندارىن, ەلدىڭ ءارتۇرلى ءوڭىرىنەن ەۆاكۋاتسيالانعان, جەر اۋدارىلعان, كۇشتەپ كوشىرىلگەن ادامداردى قوسساڭىز, حالىق ومىرىندە سوعىس قانداي ءىز قالدىرعانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
ەلىمىزدىڭ تىلداعى قاھارماندىق ەڭبەگى مايدانداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىكپەن ۇشتاسىپ جاتتى. سوعىس جىلدارىندا قازاقستان جەرىندە ونداعان ديۆيزيا مەن بريگادا قۇرىلدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, رەيحستاگ ۇستىندە جەڭىس جالاۋى جەلبىرەگەنگە دەيىنگى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ءجۇرىپ وتكەن بارلىق جەڭىمپاز شايقاستىڭ بەلورتاسىندا قازاقستاندىقتار ءجۇردى. مايدان دالاسىنداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن 200 مىڭنان استام قازاقستاندىقتىڭ وردەن-مەدالدارمەن, 528 وتانداسىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە 103 قازاقتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋى, ال ءتورت جەرلەسىمىز: سەرگەي لۋگانسكي, تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆتىڭ بۇل جوعارى اتاققا ەكى مارتە يە بولۋى – ءسوز جوق, وسى كەزەڭدەگى جاپپاي بۇكىلحالىقتىق ەرلىكتى بەينەلەي الادى دەپ ويلايمىن.
قازىر ۋاقىت وزگەردى, ۇرپاق جاڭاردى. اتالار سالعان ەرلىك جولىن قۇرمەتتەۋ, ەسكە الۋ, بەلگى قالدىرۋ ارقىلى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سول ءبىر سۇراپىل جىلدارداعى جاپپاي ەرلىكتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءسىڭىرۋ – ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ءبىر بورىشى دەپ ويلايمىن. ارينە ءبىز دە سوعىستى كورگەمىز جوق, بىراق سوعىستىڭ ەل ىشىندەگى تاڭباسىن, ادام تاعدىرىنداعى ناقتى ءىزىن كورىپ وستىك; سوعىستا قان توككەن, تۋعان جەرگە مۇگەدەك بولىپ ورالعان ارداگەرلەردى, جەڭىستى جەتكىزگەن اكەلەر مەن اعالاردى كوردىك, سولاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭدادىق, قاتار ءجۇرىپ قىزمەتتەس بولدىق. وكىنىشكە قاراي, ساۋساقپەن سانارلىق سوعىس سولداتتارىنىڭ سانى جىل ساناپ ازايىپ بارادى. دەمەك, ولاردىڭ ەرلىگىن ەستە قالدىرۋدى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋدى, جاھاندىق سول سوعىس قاسىرەتىنىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن كۇرەسۋدى زاماننىڭ ءوزى العا شىعاردى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە ەلشىلىك ۇجىمىمەن بىرگە ناق وسى باعىتتا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزگەنىمىزدى ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, داڭقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلعان ىستەر ىلگەرىلەۋ ناتيجەسى رەتىندە ەستە قالدى. ب.مومىش ۇلى تۋرالى ەلشىلىكتىڭ قولداۋىمەن شىعارىلعان «لەگەندارنىي باتىر» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنەن كەيىن ىلە-شالا ماسكەۋ ۇكىمەتىنە باتىردى ەستە قالدىرۋدىڭ ەلەۋلى شاراسىن قولعا الۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىردىك. ءوتىنىشتى قاراۋدىڭ, تالداۋدىڭ, ساراپتاۋدىڭ سان ءتۇرلى سىندارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, اقىرىندا زەلەنوگراد اۋماعىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن №229 مەكتەپكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلۋىنە قول جەتكىزدىك. بۇل مەكتەپ – قۇرامىندا باۋىرجان مومىش ۇلى شايقاسقان گەنەرال يۆان پانفيلوۆ باسقارعان ديۆيزيانىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى قانتوگىستى شايقاستارى ورنىندا بوي كوتەرگەن, اتاقتى كريۋكوۆو ستانساسىنا جاقىن ورنالاسقان, پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگىن ايعاقتايتىن ءبىر عيمارات ەدى. باۋكەڭ اتىنداعى وسى ءبىلىم ورداسى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن تۇبەگەيلى جاڭعىردى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى №891 مەكتەپ تە قازاقستان قامقورلىعىنداعى ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى. ماسكەۋدىڭ ۆەشنياكي اۋدانىنا ورنالاسقان بۇل ءبىلىم ۇياسى 1971 جىلى اشىلعان: وعان 1999 جىلى قازاقتىڭ باتىر قىزىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. سوعىس جىلدارى وسى جەردە ايەلدەردىڭ ورتالىق مەرگەندەر مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن. مەرگەندەر مەكتەبىن بىتىرگەن 2200 تۇلەكتىڭ ءبىرى – ءاليا. 2010 جىلى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا وراي مەكتەپكە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اتىنان جاڭا شاعىن اۆتوبۋس سىيعا تارتىلدى. ال جالپى اتالعان ەكى مەكتەپتى جاڭعىرتۋ, جاڭارتۋ جۇمىستارىنا كەزىندە 1 ميلليون اقش دوللارىنا جۋىق قارجىلاي قاراجات جۇمسالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ناتيجەسىندە قازىر قازاق باتىرلارى اتىنداعى قوس مەكتەپ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى جاعىنان ماسكەۋ قالاسىنداعى زاماناۋي ۇلگىدەگى تاڭداۋلى ءبىلىم ۇيالارى بولىپ وتىرعانى ءبارىمىز ءۇشىن دە ءسۇيىنىشتى.
– قازاقستاندىقتاردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىگى تۋرالى ءسوز بولعاندا, اتاقتى رجەۆ شايقاسىن اينالىپ وتە المايمىز. رەسەيدەگى ەلشى رەتىندە ەل ەسىندە قالعان ەلەۋلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ءبىرى دە سول وڭىردە جۇزەگە اسىرعان جانە ءبىر يگىلىكتى ءىسىڭىز بولدى. وسىعان توقتالا كەتسەڭىز.
– سوعىس تاريحىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇزاق ۋاقىت سىرى ايتىلمايتىن, جۇمباعى اشىلمايتىن شايقاستار بولادى. سوعان سايكەس بۇل ۇرىستاردىڭ قاھارماندارى دا قالتارىستا قالا بەرەدى. رجەۆ قىرعىنى ءدال سونداي شايقاستار دەپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ قۇپياسى 2007 جىلى عانا اشىلا باستادى. سول جىلى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن رجەۆكە «اسكەري داڭق قالاسى» اتاعى بەرىلدى. ال وسى ۇرىستاردىڭ بارىسى تۋرالى تاريحي قۇجاتتاردى سارالاي وتىرىپ, ەكى جاقتىڭ ادام شىعىنى 2,5 ميلليوننان اسقانىن ەسكەرە كەلگەندە, رجەۆ الاڭىنداعى قانتوگىستى ۇرىستار بولماسا, ستالينگراد تۇبىندەگى, كۋرسك يىنىندەگى جەڭىستەرگە, جالپى سوعىس بارىسىنداعى تۇبەگەيلى بەتبۇرىسقا قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماس ەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلەسىز. زەرتتەۋشىلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا اۋقىمى مەن قامتىلۋى جاعىنان رجەۆ شايقاسىنا تەڭدەسەتىن قانتوگىس جوق دەپ ەسەپتەيدى. الماتىدا جانە اقتوبەدە قۇرىلعان 100-ءشى ءھام 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى ءدال وسى وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا ءتۇستى, جان اياماي سوعىستى, جاۋىنگەرلەر قۇرامىنىڭ 80 پايىزدان استامى مايدان دالاسىندا مەرت بولدى.
ءبىز ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاندىق وسى ەكى بريگادانى ەستە قالدىرۋ شاراسىن قولعا العاندا, رجەۆ تۇبىندە شايقاسقان جەرلەستەرىمىزدىڭ ەسىمى دە, ەرلىگى دە ۇزاق ۋاقىت كوپشىلىككە بەلگىسىز بولعانىن, ولاردىڭ بىرقاتارى «حابارسىز كەتكەندەر» سانالىپ كەلگەنىن, ارتىنداعى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر حابارىن بىلە الماي جۇرگەنىن ەسكەردىك. ءسويتىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قازاقستان ديپلوماتتارى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان, 70 جىلعا جۋىق جابىق جاتقان دەرەكتەردى ىزدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان ون مىڭعا جۋىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمى قوس بريگادا قاھارماندارىنا اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قارجىلاندىرۋى ارقاسىندا رجەۆ جەرىندە ورناتىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ ءمارمار تاقتالارىنا ويىپ جازىلدى.
وسىنداي ويدا جۇرگەن ەلەۋلى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن رجەۆ-ۆيازما شايقاسىنا قاتىسۋشى بىرقاتار ارداگەرلەرمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىم. سول كەزدە ولار قازاقستان پرەزيدەنتىنە, بارلىق قازاقستاندىقتارعا سوعىس قاھارماندارىنىڭ ەرلىگىنە وشپەستەي بەلگى قويعانى, ەڭ باستىسى تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. بۇل ماقتانىش ءۇشىن ەمەس, مارتەبە ءۇشىن ايتىلۋعا ءتيىس ءسوز دەپ بىلەمىن.
وسى تاقىرىپقا ورايلاس تاعى ءبىر ءجايتتى ايتايىن. جاقىندا باسپاسوزدەن الماتىدا «ماسكەۋ» مەتروستانساسى اشىلعانىن وقىدىم. بۇل دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ سول كەزەڭدە نەگىزى قالانعان جاڭالىعى ەدى. وتانداستارىمىزدىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ورايىندا كەزىندە ماسكەۋ مەتروپوليتەنىندە «الماتى» ستانساسىن اشۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋعان-دى. ەلشىلىكتىڭ باستاماشىلىعىمەن بۇرىنعى «براتەەۆو» ستانساسىن «الماتىعا» اينالدىرۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمىز وزىڭە بەلگىلى. باستاپقىدا «استانا», «قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن قولعا الىنعان جوبالار ىشىنەن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى «الماتىعا» بايلانىستى بايقالعان سوڭ, ءبىز مۇنى ماسكەۋدى قورعاعان اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ الماتى قالاسىندا قۇرىلۋ فاكتىسىمەن ساباقتاستىرىپ, كۇللى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن, جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى تۇسىنىك جۇمىستارىن وسى باعىتقا قاراي جۇمىلدىردىق. ءدال سول كەزەڭدە ماسكەۋ مەتروسىنان «الماتى», الماتى مەتروسىنان «ماسكەۋ» ستانساسىن اشايىق دەگەن ءوزارا ۋاعدالاستىققا دا قول جەتكىزىلدى. نەمىس گەنەرالى گەپنەر سوعىس كەزىندە ءوز باسشىلىعىنا پانفيلوۆ ديۆيزياسى تۋرالى «سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن جارعىلارىنا باعىنبايتىن جابايى ديۆيزيا, ديۆيزيا سولداتتارى ەشقاشان تۇتقىنعا تۇسپەيدى جانە ولىمنەن ەشبىر قورىقپايدى» دەپ جازىپتى. مىنە, ماسكەۋ تورىنەن «الماتى» مەتروستانساسىنىڭ اشىلۋىن وسىناۋ پانفيلوۆشىل جەڭىمپازدارعا, بارشا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە كورسەتىلگەن ەكى ەلدىڭ ورتاق قۇرمەتى دەپ تۇسىنەمىز.
– ەلشى مىرزا, رەسەي جەرىندەگى سوعىس قۇرباندارىنا, ولاردى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋعا قاتىستى ىستەردىڭ ءورىسى كەڭ ەكەندىگى ءمالىم. اسىرەسە, سوعىستا قازا تاپقان اتا-باباسىنىڭ زيراتىن ىزدەپ كەلۋشىلەرگە دەگەن قۇرمەت, كومەك-قولعابىسقا ازىرلىك رەسەيلىكتەردىڭ اتاپ ايتۋعا تۇراتىن قاسيەتى دەسە بولعانداي. ال ۋكراينا ەلىندەگى جاعداي قالاي؟ باۋىرلاس رەسەي مەن ۋكراينا قازىر جەردىڭ اينالۋ ءوسىنىڭ ەڭ قيىر ەكى نۇكتەسى سياقتى بولىپ تۇر عوي.
– 2013-2014 جىلدارى كيەۆتىڭ جانە ۋكراينانىڭ جاۋ قولىنان ازات ەتىلۋىنىڭ 70 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ۋكراينانى ازات ەتۋگە 600 مىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەر قاھارماندىق ەڭبەگىن ارنادى. ولاردىڭ اراسىنان ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتى, داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆتى جانە باسقا قاھارمان-جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن ۋكرايندىقتار جاقسى بىلەدى. سوعىس جىلدارى شىمكەنتتە قۇرىلعان 102-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى مەن 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى «حاركوۆ قازانىندا» ءبىر ادام قالماستان قازا تاپتى. ۋكراينانى ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستاردا ەرلىك كورسەتكەن 156 قازاقستاندىق جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جوعارى اتاعىن الدى. سوعىس كەزىندە 300 مىڭنان استام قازاقستاندىق سولداتتار مەن وفيتسەرلەر ۋكراينا جەرىندە وپات بولدى.
ومىردە بىرقاتار بەلگىلى ادامدارمەن, سونىڭ ىشىندە سوعىس قاھارماندارى تالعات بيگەلدينوۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, راحىمجان قوشقارباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى اسىل اعالارمەن تالاي مارتە كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستىم. بۇلار شىن مانىندە ءبىرتۋار, قايتالانباس تۇلعالار ەدى. ولاردىڭ ەسىمى مەن ءىسى وتاندى ءسۇيۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءومىردىڭ وسىنداي تاعىلىمدى ساباقتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى «وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن» ءفيلمىن ازىرلەۋ يدەياسىنا الىپ كەلدى. اۆتورلىق يدەيانى شەبەرلىكپەن ىسكە اسىرعان قازاقستاندىق تالانتتى رەجيسسەر نازگۇل ءابۋتۇراپوۆا تۇسىرگەن بۇل تەلەفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىن ۋكراينانىڭ جاۋدان ازات ەتىلۋىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى كيەۆتە جانە استانادا وتكىزدىك. مۇندا جوعارىدا ەسىمى اتالعان مايدانگەر اعالار تۋرالى اڭگىمە بولادى, سونىمەن بىرگە قازاقستاندا قۇرىلعان 100 جانە 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسى, 102-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى, 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى, 72-ءشى كراسنوگراد گۆارديالىق ديۆيزياسى مەن 38-اتقىشتار ديۆيزياسى جونىندەگى اسكەري-تاريحي دەرەكتەر كەڭىنەن باياندالادى. وسى ءفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزۋ ورنى رەتىندە كيەۆتەگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىن تاڭدادىق. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ تاڭداۋلى مۋزەيلەردىڭ ءبىرى. ءفيلمنىڭ تانىستىرىلىمىنا كيەۆ قالالىق مەملەكەتتىك اكىمشىلىگىنىڭ, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ باسشىلارى, ۋكراينا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, كيەۆ قالالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى, قازاق دياسپوراسىنىڭ, ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. قاتىسۋشىلار ارقاشان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىنا ايرىقشا قاراپ, قۇرمەت كورسەتەتىنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا ەرەكشە ىقىلاستارىن ءبىلدىردى, اتالمىش ءفيلمنىڭ قازاقستان مەن ۋكراينا حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋداعى, جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋدەگى ماڭىزىنا نازار اۋداردى. وسى فيلم تاياۋ كۇندەرى ۋكراينانىڭ جانە قازاقستاننىڭ تەلەارنالارىنان كورسەتىلە باستايدى.
وتكەن جىلى جەڭىس مەيرامى قارساڭىندا حاركوۆ وبلىسىنىڭ كراسنوگراد قالاسىندا 106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ستەلا اشتىق. بۇل ەلشىلىكتىڭ جانە حاركوۆ قالالىق «بىرلىك» قوعامدىق ۇيىمى وكىلدەرىنىڭ بىرلەسىپ ورناتقان بەلگىسى بولدى. ستەلا توسىنە: «106-شى اقمولا كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ قاھارمان جاۋىنگەرلەرىنە قازاقستاندىقتاردان تاعزىم» دەپ جازىلعان. وسى كەزەڭدە ۆ.ن.كارازين اتىنداعى حاركوۆ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ كورمە زالىندا قازاقستاندىقتاردىڭ حاركوۆتى جانە حاركوۆ وبلىسىن جاۋدان ازات ەتۋگە قوسقان ۇلەسىن باياندايتىن فوتوكورمە اشىلدى. وندا سوعىس جىلدارىنىڭ مۇراعاتتىق قۇجاتتارى, جاۋىنگەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەر, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە «بىرلىك» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ىزدەستىرۋشىلەرى جيناقتاعان سيرەك قۇجاتتار, وسى وڭىردە سوعىسقان قازاقستاندىق ديۆيزيالار تۋرالى بىرەگەي قۇجاتتار ءبىرىنشى رەت كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى جيتومير جانە سۋم وبلىستارىنداعى قازاقستاندىقتار جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنا بارىپ, ەسكە الۋ ءىس-شارالارىنا قاتىستى.
جەڭىس مەيرامىنا وراي تاياۋدا ۋكراينادا تۇراتىن جالعىز مايدانگەر-قازاق, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى نۇرباي امانجولوۆ اقساقالدى قۇتتىقتاپ بارىپ, وعان ەستەلىك مەدال تابىس ەتتىم. شىعىس قازاقستاننىڭ شىڭعىستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل ەلدەس ازاماتتىڭ ءومىر-تاريحى قىزىق: جاستاي جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى; 1942 جىلى 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە, جاسىن ۇلكەيتىپ, 1923 جىلى تۋدىم دەپ قاتونقاراعايدىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا ارىز جازىپ, ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنادى. شىن تۋعان جىلى 1926 جىل ەكەن.تامبوۆتىڭ اسكەري ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, كىشى لەيتەنانت اتاعىمەن سوعىسقا قاتىسادى. ۋكراينانى, پولشانى, چەحوسلوۆاكيانى ازات ەتەدى. سوعىستان كەيىنگى ءومىرىن تۇتاستاي اسكەري قىزمەتكە ارناعان, بۇگىندە نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان اقساقال-پولكوۆنيك.
قورىتا كەلگەندە, بۇل ايتىلعاندار سوعىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىن اسپەتتەۋ, ەسىمىن ەستە قالدىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ كەيبىر مىسالدارى دەۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن ەلدەستىرمەكتى ماقسات تۇتاتىن قازاقستاندىق ديپلوماتتار ءۇشىن ۇلى جەڭىستىڭ مەرەيى – بۇرىنعى كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن باۋىرلاس حالىقتار ىنتىماقتاستىعىنىڭ ىرىس-كوزى. جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتكەن ۇرپاقتىڭ ەرلىگىن قاستەرلەۋ, بۇل وشپەس ونەگەنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءون بويىنا ءسىڭىرۋ ءبارىمىز ءۇشىن دە ورتاق بورىش بولىپ سانالاتىنى سوندىقتان.
اڭگىمەلەسكەن سەرىكقالي بايمەنشە.
كيەۆ.
