ادەتتە قاي ەلدى مەكەننىڭ بولسا دا اۋىل, اۋدان, وبلىس كولەمىنە تانىمال رەسمي بيلىك وكىلدەرىنەن باسقا جەرگىلىكتى حالىق ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن شوقتىعى بيىك, ەڭبەگىمەن ەلگە تانىمال ابىرويلى ازاماتتارى بولادى. مۇنداي دارەجەگە كوتەرىلۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن – ۇلكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى. ەل جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنەن ورىن العان ونداي جانداردىڭ ەڭبەكتەرى ادال, ەسىمدەرى ومىرشەڭ, اتاق ابىرويلارى تۇراقتى, ءارى ۇزاق بولاتىنى اقيقات.
الماتى وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دارىگەر ماندات ەسەنعارا ۇلى دولاەۆ سونداي جانداردىڭ ءبىرى. ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ بىرەگەيى سانالاتىن مەديتسينا سالاسىندا بۇل ازاماتتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءتىپتى, دەنساۋلىق قورعاۋ سالاسىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن تالدىقورعان قالاسىنىڭ كەز كەلگەن ساليقالى تۇرعىنى ونىڭ ماقتاۋلى ەسىمىن, ەرەن ەڭبەگىن ەستىمەۋى مۇمكىن ەمەس. اقكوڭىل ادامگەرشىلىگى, ابىرويلى اتاعى, بىلىكتى مامان ەكەندىگى وبلىس كولەمى تۇرماق, رەسپۋبليكاعا دا كەڭىنەن تانىمال.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن, ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. بىردە بەلگىلى ادامنىڭ مەرەيتويىنا استانا قالاسىنا بارعانىمدا, تالدىقورعاننان كەلگەنىمدى ەستىگەن توي قوناقتارى: «ول جەردە اتاقتى حيرۋرگ ماندات ىستەيدى عوي», دەگەندى ەستىپ, ونىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ حالىق اراسىندا تىم اۋقىمدى ەكەنىن سەزىندىم.
كەيىپكەرىمىزدى ىزدەگەن جان ونى ۇيىنەن تابا قويۋى ەكىتالاي. «قاشان كەلسەك اۋرۋحانادا جۇرەسىز, بۇل جەر ءسىزدىڭ ەكىنشى ءۇيىڭىز شىعار؟» دەگەن سۇراعىما: «اۋرۋحانا مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم ەمەس, ءبىرىنشى ءۇيىم, سەبەبى, ءومىرىمنىڭ جارتىسىنان كوبى وسىندا ءوتتى», – دەدى ول.
راسىندا دا, قاشان كورسەڭىز اۋرۋحانا ىشىندە جۇرەتىن ماندات ەسەنعارا ۇلى جاسى الپىستى القىمداسا دا ءالى تىڭ, قيمىلى ءجىتى. ادەتتە تۇسكە دەيىن وتا جاساۋدان قولى بوساپ كورگەن ەمەس.ول جۇمىس ىستەيتىن وبلىستىق اۋرۋحانا حيرۋرگيا بولىمشەسىندە جىلىنا مىڭنان استام وتا جاسالىنادى ەكەن. ەگەر ءاربىر وتا ءار ادامنىڭ ءومىر جولىنداعى اجالمەن ارپالىسقان قىسىلتاياڭ ساتتەرى ەكەنىن, سول وتالاردىڭ جارتىسىنان كوبى ماندات ەسەنعارا ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن, قالعاندارى قاداعالاۋىمەن وتەتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنىڭ باعاسىن سەزىنۋگە بولاتىن شىعار. قاۋىرت جاسالىناتىن وتالاردى ەسەپتەمەگەندە ءبىر كۇندە جوسپارلى تۇردە ءبىرنەشە ناۋقاسقا وتا جاسالىنىپ جاتادى.
نەگىزىندە كەيىپكەرىمىز الماتى وبلىسىنداعى بورلىتوبە ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. ايتۋىنشا مارقۇم اكەسى كەزىندە بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ۇلگى كولحوزىنىڭ توراعاسى بولعان. كەزىندە مۇقان تولەباەۆ, ەركەعالي راحماديەۆ سياقتى تەڭدەسى جوق ساڭلاق كومپوزيتورلار, سارا تىنىشتىعۇلوۆا سەكىلدى ايگىلى ءانشى وقىعان وسى اۋىل مەكتەبىن التىن مەدالمەن اياقتاعان ول ءوزى بالا كۇننەن ارمانداعان دارىگەر ماماندىعىن قالاعان. 1978 جىلى الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ ءبولىمىن بىتىرگەننەن كەيىن, تۋعان ولكەسىنە كەلىپ, ەڭبەك جولىن تالدىقورعان وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىنەن باستاعان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى جەردە تاپجىلماي 36 جىل ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سونىڭ سوڭعى 25 جىلى حيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ءبىلىم-تاجىريبەسى ەسكەرىلىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ۇلكەن كلينيكالارعا سان رەت شاقىرىلسا دا, ول ۇيرەنگەن ەڭبەك ورتاسىن تاستاپ كەتپەدى. ابىروي, اتاقتى الىستان ىزدەمەدى. ونى بار قۇرمەتتىڭ ءوزى ىزدەپ كەلىپ تاپتى.
بۇگىندە ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, جوعارى كاتەگوريالى حيرۋرگ-دارىگەر. تالدىقورعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ەڭ باستىسى – قايدا بارسا دا حالقى قوشەمەتتەپ قارسى الادى. ودان ارتىق قانداي سىي-دارەجە بولماق. جەرگىلىكتى جەردىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى سىرقاتتانسا, قينالسا: «مانداتقا باردىڭ با؟» – دەگەن ءسوز ەل اراسىنا ماتەلدەي تاراپ كەتكەن. ءتىپتى, تەراپيالىق دەرت بولسا دا, كەيىپكەرىمىزدىڭ الدىنا ءبىر رەت بارىپ, كەڭەسىن تىڭداماي كوبىنىڭ كوڭىلى كونشىمەيدى. قاشان كورسەڭ دە الىستاعى اۋىلدان كەلگەندەردى جەتەلەپ جۇرگەنى. تۋما تالانتتى دارىگەر وسىنداي بولسا كەرەك.
ءبىر قىزىعى,ەتجەڭدى, الىپ دەنەسىنە قاراماي شيراق, قاعىلەز قيمىلدايدى. الىپ دەمەكشى, 1998 جىلدىڭ كۇز ايى بولاتىن. ەل ەكونوميكاسى قازىرگىدەي كوتەرىلە قويماعان كەز. جاپونيادان كەلگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى وبلىسىمىزدىڭ مەديتسينالىق جاي-كۇيىمەن تانىسىپ ءجۇردى. وسى توپتى قارسى الۋشىلار قۇرامىندا وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ سول كەزدەگى باس دارىگەرى شايمەردەن سادىقوۆ باستاعان ءدارىگەرلەر اراسىندا مەن دە جۇرگەن ەدىم. ارامىزدا ماندات تا بار. قارسى الىپ, جايعاسقاننان كەيىن قوناقتار ءاي-شاي جوق: «سۋمو, سۋمو», – دەپ ءماز-ءمايرام بولىپ مانداتتى قورشاپ الىپتى. باسقانى تۇسىنبەسەك دە جوعارىداعى ءسوزدى تۇسىنەتىنىمىز انىق. ءبىز دە ك ۇلىپ ءتىلماش ارقىلى ولاردىڭ ويىن تۇسىنگەنىمىزدى, الدارىندا تۇرعان بالۋان دەنەلى ازامات «سۋمو» ەمەس, ەڭ بەدەلدى حيرۋرگ-دارىگەر ەكەنىن ايتىپ جەتكىزدىك. وسىنىڭ ءوزى ونىڭ جانىنىڭ عانا ەمەس, دەنە ىرىلىگىنەن دە حابار بەرىپ تۇرسا كەرەك.
بىردە مىناداي وقيعا بولدى. قاراپايىم جۇمىسشى اسەت دەگەن كىسى جالعىز ۇلىنىڭ اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەنىن كەش بايقاپ, جانىن قويارعا جەر تاپپادى. وسى بىلەدى-اۋ, دەگەن تالاي ادامدارمەن ىزدەپ بارىپ جۇزدەستى, كەڭەستى. الماتىداعى ۇلكەن مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە بارۋدى دا ويلاعان. الايدا كوپتىڭ بەرگەن كەڭەسى جەڭدى مە, كوڭىلى وبلىستىق اۋرۋحاناداعى حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماندات دولاەۆقا توقتادى.
ءوزى قاراپايىم ەڭبەك ادامى, زايىبى ەدەن جۋشى بولىپ ىستەيتىن اسەت ەڭ بىلىكتى حيرۋرگقا جولىعاردا اۋەلدە قىمسىنعانى راس. حالىق ايتسا قالىپ ايتپايدى دەگەن راس ەكەن. وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىن جىلدار بويى باسقارىپ كەلە جاتقان, اتى اڭىزعا اينالعان ماندات ەسەنعارا ۇلى اتاق-دارەجەسىنە قاراماي, وتە قاراپايىم جان بولىپ شىقتى. قۇددى ءبىر بۇرىنعى تانىسىنداي جاتىرقاماي قارسى الىپ, جىلى سويلەستى. الدەكىمدەر سياقتى الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراپ بولمەيتىنى كورىنىپ تۇر. قايتا جاعدايلارىن مۇقيات تىڭداپ, ناۋقاس جىگىتتى جاتقىزىپ اسا ءبىر ىجداھاتتىلىقپەن قاراپ تەكسەردى. ارا-تۇرا سۇراق قويىپ, اڭگىمەلەستى. اناليزدەرىنە ءۇڭىلدى. «ۋايىمداي بەرمەڭىزدەر, ءالى-اق قۇلان-تازا جازىلىپ كەتەدى. تەك كوپ سوزباي, ءۇش كۇننەن كەيىن ءبىر ورىن بوسايدى, سول ورىنعا جاتقىزامىز. وتا جاساماسا بولمايدى», – دەدى ول. كوڭىلدەرى سۇلەسوق اتا-انا ءۇشىن ودان جاقسى حابار بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى.
...مىنە, وتا جاسالىپ جاتىر. مۇندايدا ەزۋىنەن كۇلكى كەتپەيتىن مانداتتى تانۋ قيىن. ناۋقاسقا جاسالىناتىن وتانى ىشتەي جوسپارلاپ, سىرقات دەنەگە قىرانداي قادالعان كوزدەرىندە جاڭاعى جىلىلىقتىڭ ءىزى دە قالماعان. كەسەك ءپىشىندى, قوڭىرقاي رەڭى سالقىن تارتىپ, قاباعى قاتۋلانىپ الىپتى. قولىنداعى جالتىلداعان سكالپەلمەن الدىنداعى ناۋقاستىڭ ءىش تەرىسىن اسا ءبىر ەپتىلىكپەن جارىپ ءوتتى. جاعداي تىم اسقىنىپ كەتكەن. ىشەكتىڭ ءبىرشاما تۇسى ىرىڭدەپ قابىسىپ قالعان. ونىڭ ۇستىنە ءار قيمىلىڭا اباي بولماساڭ جوعارى تۇستارى تورسىلداپ جارىلعالى تۇر. ىرىڭدەپ جابىسقان جەرلەرىن كەسىپ الىپ, ەكى ۇشىن جالعاۋ وڭايعا تۇسپەيتىن شارۋا. ادامنىڭ ىشەگى ماتا ەمەس ەكەنى بەلگىلى, ونىڭ ۇستىنە ساۋ ەمەس, ىسىنگەن اۋرۋ ىشەك. ەپتى ساۋساقتارى ءجىتى قيمىلداپ ماڭدايىنان اققان تەردى دە بايقامايدى. اراسىندا شاكىرتتەرىنە ءار جەرىن شۇقي كورسەتىپ, سويلەپ قويادى. ايتقان اۋىزعا جەڭىل بولعانىمەن بۇل ادامنىڭ ءومىرى مەن ءولىم ارپالىسقان ساتتەر ەدى. وپەراتسيا ۇزاققا سوزىلدى.وزىنە تۇسكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى تىم اۋىر ەكەنىن جەتە ۇعىناتىن تاجىريبەلى حيرۋرگ بۇل وپەراتسيانى دا ءساتتى اياقتادى. سىرقاتتىڭ اتا-اناسىنىڭ دارىگەرگە ايتقان راحمەتىندە شەك جوق.
الماتى وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى الماتى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى تۇلەكتەرىنىڭ سوڭعى ينتەرناتۋرا كۋرسىن وتەتىن وقۋ بازاسىنا اينالعالى كوپتەگەن جىلداردىڭ ءجۇزى بولعان. تاجىريبەلى حيرۋرگتىڭ ءاربىر قيمىلىن ءجىتى باقىلاپ, ايتقان سوزدەرىن ميلارىنا مۇقيات توقىپ ۇيرەنگەن شاكىرتتەر ۇستازدارىنا ءدان ريزا. ونىمەن بىرگە وپەراتسياعا قاتىسقاندارىن ماقتان تۇتادى. ءبارىنىڭ ويىنداعى ارمان بەلگىلى حيرۋرگ ماندات ەسەنعارا ۇلىنداي بىلىكتى مامان بولۋ.
«باسقا ماماندىقتى بىلمەيمىن, حيرۋرگكە قاتەلەسۋگە بولمايدى», دەدى ول, وتادان كەيىن تىنىعۋ بولمەسىندە ىستىق كوك شايدى سوراپتاي وتىرىپ. ونىڭ ماڭدايىنان اققان ءمولدىر تەر وسى جۇرەكجاردى ءسوزىنىڭ مولدىرلىگىنىڭ بەلگىسىندەي اسەر قالدىردى.
مىرزاحمەت ەرەجەپوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
تالدىقورعان.
