– نۇرسۇلتان, عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز؟
– ەلىمىزدە «جىلۋەنەرگەتيكا» ماماندىعىندا وقي ءجۇرىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاھاندىق ماسەلەلەرگە نازار اۋداردىم. وسى قىزىعۋشىلىعىم ءبىلىمىمدى شەتەلدە جالعاستىرۋعا جەتەلەدى. ءسويتىپ, ماگيستراتۋرانى «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ يگىلىگىمەن ۇلىبريتانياداعى University of Manchester-دە «بالامالى ەنەرگەتيكا جانە تازا تەحنولوگيالار» باعىتىندا وقىدىم. كەيىن PhD دارەجەسىن اۋسترالياداعى University of New South Wales-تە «فوتوەلەكتريكا جانە بالامالى ەنەرگەتيكا ينجينيرينگى» سالاسىندا قورعادىم.
اۋستراليادا وقىعان جىلدارى پروفەسسور مارتين گريننىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمعا كاسىبي تۇردە دەن قويدىم. مارتين گرين – كۇن ساۋلەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءادىسىن جەتىلدىرىپ, پانەلدەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە كۇش سالعان عالىم. قازىر الەمدە وندىرىلگەن كۇن باتارەيالارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى وسى پروفەسسوردىڭ ەڭبەگى. وسى قوندىرعىلاردى ەكسپورتتاپ وتىرعان قىتايدا ونىڭ شاكىرتتەرى جەتەكشىلىك قىزمەت اتقارىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىر.
– بۇل تەحنولوگيالاردى ەلىمىزدە دامىتۋ مۇمكىندىگى قانداي؟
– بۇگىندە الەم عالىمدارى ەرەكشە زەيىن قويىپ وتىرعان باعىتتىڭ ءبىرى – پەروۆسكيت نەگىزىندەگى كۇن باتارەيالارى. ءداستۇرلى كرەمني باتارەيالارىنا قاراعاندا ولار وتە جۇقا, ءتىپتى ادامنىڭ شاشىنان ءجۇز ەسە جىڭىشكە كەلەدى. سول سەبەپتى جەڭىل ءارى يكەمدى. ەكىنشىدەن, بۇل ماتەريال كۇن ساۋلەسىن ءسىڭىرۋ قابىلەتى بويىنشا جوعارى كورسەتكىشكە يە, ياعني جارىقتى الدەقايدا ءتيىمدى پايدالانادى. ۇشىنشىدەن, ونىڭ ءوندىرىسى اناعۇرلىم ارزان ءارى قاراپايىم. مەنىڭ زەرتتەۋىم وسى – پەروۆسكيت نەگىزىندەگى كۇن باتارەيالارى.
ەلىمىز – كۇن جانە جەل ەنەرگياسىنا باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. ەگەر عىلىمي ورتانى دامىتۋعا, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە قاجەتتى ينۆەستيتسيا سالىنسا, مۇنداي باتارەيالاردى ەلىمىزدە دە ءوندىرۋدى جولعا قويۋعا بولادى. ويتكەنى پەروۆسكيت باتارەيالارىن تەك شاتىرعا ەمەس, عيماراتتاردىڭ اينەگىنە, كيىمگە, ءتىپتى ءپورتاتيۆتى قۇرىلعىلارعا دا ورناتا الامىز. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەنەرگيا قورىن جيناقتاۋعا, ەلىمىزدىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا تۇراقتى كوشۋىنە نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىن يگەرۋ ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– شەتەلدەگى عىلىمي ورتا سىزگە نە ۇيرەتتى؟
– ەڭ باستىسى – جۇيەلىلىك پەن عىلىمي ادالدىقتى. عىلىم – تەك يدەيا ەمەس, ول ناقتى ناتيجە مەن دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جۇيە. سونىڭ ارقاسىندا بەدەلدى عىلىمي جۋرنالداردا ماقالالارىم جاريالانىپ, عىلىمي جەتەكشىلەرىمنىڭ قولداۋى University of Oxford-تىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندە پوستدوكتورانتتىق قىزمەتكە ىرىكتەلۋىمە سەبەپشى بولدى. ودان بولەك, الەمدەگى تاڭداۋلى ادامدارعا عانا ۇسىنىلاتىن ۇلىبريتانيانىڭ «عالامدىق تالانت» ۆيزاسىنىڭ يەگەرىمىن.
– جاقىندا ەلگە ورالىپ, Nazarbayev University-ىندە اعا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىس ىستەپ جاتقانىڭىزدان حاباردارمىز. نەلىكتەن مۇنداي شەشىمگە كەلدىڭىز؟
– شەتەلدە قالۋ ماقسات ەمەس, قۇرال بولدى. مەن ءوز سالامدا, ياعني كۇن جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا باعىتىندا, الەمنىڭ ۇزدىك عىلىمي مەكتەپتەرىنەن ءبىلىم الۋ, تاجىريبە جيناۋدى كوزدەدىم. مانچەستەر, جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس, وكسفورد سەكىلدى ورتالاردا ءجۇرۋ, الەمگە تانىمال عالىمدارمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ زەرتتەۋ مادەنيەتىنىڭ ەڭ جوعارى ستاندارتىن مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك سىيلادى.
بىراق قاي جەردە جۇرسەم دە جيناعان ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ەل يگىلىگىنە جۇمساۋ ازاماتتىق بورىشىم ەكەنىن ۇمىتپادىم. قانىش ساتباەۆ اتامىزدىڭ «عىلىم – ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ءتيىس» دەگەن ۇستانىمى مەن ءۇشىن اينىماس باعىت بولدى. عىلىمدا, بيزنەستە, تەحنولوگيادا بولسىن تاجىريبەنى ءبولىسۋ, سەرىكتەستىك ورناتۋ ماڭىزدى. دامىعان مەملەكەتكە بارىپ, ەلگە ورالۋ – ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالدى كۇشەيتۋ دەگەن ءسوز. ارينە, ءار ادامنىڭ تاڭداۋى – ءوز ەركىندە. دەي تۇرعانمەن وتانمەن بايلانىس ۇزىلمەۋى كەرەك.
قازىر ەلگە ورالىپ, Nazarbayev University-ىندە اعا عىلىمي قىزمەتكەر, Astana IT University-ىندە قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور رەتىندە ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن. وكسفوردتا جيناعان تاجىريبەمدى زەرتتەۋ مادەنيەتىن كۇشەيتۋگە, پەروۆسكيتتى كۇن ەلەمەنتتەرى باعىتىنداعى جوبالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىن. ماقساتىمىز – تۇراقتى ءارى ءتيىمدى فوتوەلەكترلىك تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋ.
الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ارنالعان زەرتحانالار قۇرۋعا اتسالىسقىم كەلەدى. پەروۆسكيت كۇن باتارەيالارى مەن وپتوەلەكترونيكا بويىنشا وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەپ, جاس عالىمداردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا ىقپالداسامىن. سونىمەن قاتار وكسفورد PV جانە قىتايداعى سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەلگە اكەلۋگە, ءتىپتى پەروۆسكيت باتارەيالارىن جەرگىلىكتى شيكىزاتتان ءوندىرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋگە دايىنمىن.
– بىزدە عىلىمي ەكوجۇيە قالىپتاسقان با؟
– كەيىنگى جىلدارى عىلىمدى جۇيەلى دامىتۋدا اجەپتاۋىر بەتبۇرىس بار. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ حالىقارالىق اكادەميالىق كلاستەر قالىپتاستىرۋ باستامالارى – ساپا ستاندارتىنىڭ وسۋىنە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.
Oxford, Cardiff University سەكىلدى وقۋ ورىندارىمەن سەرىكتەستىك بۇل تەك اتاۋ ءۇشىن ەمەس, اكادەميالىق مادەنيەتتى, زەرتتەۋ مەنەدجمەنتىن, تالاپ دەڭگەيىن كوتەرۋگە قاجەت. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكاداعى بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارى, اسىرەسە Nazarbayev University الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمداردى تارتىپ, حالىقارالىق عىلىمي جەلىگە بەلسەندى كىرىگىپ وتىر. ينفراقۇرىلىم دا جاڭارىپ, ەكوجۇيە نىعايىپ كەلەدى. دەمەك, وتاندىق عىلىم جاڭا ساپالىق كەزەڭگە اياق باستى دەۋگە نەگىز بار.
عىلىمدا «Standing on the shoulders of giants» دەگەن ءسوز بار. ياعني الدىڭعى بۋىننىڭ جەتىستىگىنە سۇيەنۋ. ءبىز دە قازىر الەمدىك تاجىريبەگە يەك ارتىپ, عىلىمي مەكتەبىمىزدى قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. بۇگىنگى عىلىمي ينۆەس-تيتسيا – ەرتەڭگى تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك.
وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اسحات ايماعامبەتوۆ, جارقىنبەك امانتاي ۇلى جانە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك اعالارىمىزدىڭ قولداۋىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وكسفوردتان ۇسىنىس العان كەزەڭدە تۋىنداعان بيۋروكراتيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇلكەن كومەك كورسەتىلدى. مۇنداي قولداۋ جاستاردىڭ الەمدىك مۇمكىندىكتەرگە ەركىن شىعۋىنا جانە ەلگە سەنىممەن ورالۋىما نەگىز بولادى.
– ءىزىڭىزدى باسقان جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– مەن قاراپايىم وتباسىندا تاربيەلەندىم. شەتەلدە وقۋعا اجەپتاۋىر قارجى قاجەت. بىراق قازىر مۇمكىندىك كوپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالار دا, حالىقارالىق گرانتتار دا جەتكىلىكتى. ءبىر ءوڭىردىڭ, نە اۋىلدىڭ شەڭبەرىندە قالماي, وقۋعا, ءبىلىم الۋعا تالاپتانۋ كەرەك. باتىل شەشىم قابىلداپ, تاۋەكەل ەتە بىلسەڭىز, حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋعا بولادى.
ءبىلىم مەن ەڭبەكقورلىقتى باستى قۇندىلىققا اينالدىرۋ قاجەت. سوندا عانا قازاقستان تەحنولوگيالىق تاۋەلسىز ەلگە اينالا الادى. بۇل – ءبىزدىڭ قولىمىزدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
