كوللاجداردى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جاپون ادەبيەتىنىڭ ايدىك قالامگەرى يۋكيو ميسيمانىڭ «التىن عيباداتحانا» اتتى رومانىنىڭ سوڭعى بەتىن قيماستىقپەن جاپقاندا قازىرگى قازاق قوعامىنداعى جاعا ۇستاتارلىق رەزونانستى وقيعالار تۋرالى عالام نازارىن اۋدارار نەبىر تۋىندىلار جازۋعا بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ءسويتتى دە, «وسىنداي رۋحاني قۇلدىراۋىمىزدىڭ سەبەپ-سالدارىنا قالامگەرلەرىمىز نەگە تەرەڭىنەن ۇڭىلمەيدى؟» دەگەن سۇراق كومەيىمىزگە كەپتەلدى. باستى كەيىپكەر ميدزوگۋتي «التىن عيباداتحانانى» ورتەپ جىبەرگەنى سىندى ءبىز دە وبال-ساۋاپ ۇعىمىن جەرلەپ, ۇلتتىڭ «ۇيات بولادى» دەگەن قۇدىرەتتى ەكى اۋىز ءسوزىن وتقا تاستاعانىمىزدى, سونىڭ سالدارىنان ساناداعى قۇدايلىق سەنىم ءولىپ, قاتىگەزدەنىپ كەتكەنىمىزدى سەزدىك.
ارينە, 1950 جىلى جاپونيانىڭ كيوتو قالاسىنداعى عيباداتحانانىڭ ورتەنۋى مەن بۇگىنگى تانىم-تۇسىنىگىمىزدەگى قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ قۇنسىزدانۋىن ءبىر-بىرىنە قابىستىرا قيىستىرۋ قيسىنعا كەلمەس. دەسە دە, بۋددا ءدىنىن بەرىك ۇستانعان جاس جىگىتتىڭ كۇنا ىستەمەك بولعاندا التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن قاپتالعان التىن عيباداتحانانىڭ كولگە شاعىلىسقان بەينەسى كوز الدىنا كەلە قوياتىنى, وسى ءبىر ءمىناجات ورنىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى ارام ويلارىنا تۇساۋ سالاتىنى, اقىرىندا سول قاسيەتتى وردادا شاكىرت بولىپ ءجۇرىپ, قيالداعى پاك دۇنيەنىڭ لاستىعىنا كوزى جەتىپ, ىشكى سەزىمىنىڭ كۇيرەگەنى وقىرماندى ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرەدى. ءبىر كەزدەرى «ۇيات بولادىمەن» وسكەن ءبىز دە روماننىڭ باستى كەيىپكەرى سىندى وبال-ساۋاپتى جىراققا قالدىرىپ, قاراپايىم قاعيدالاردى قيراتقانبىز. سول سەبەپتى دە تار قۇرساعىن كەڭىتىپ, تاس ەمشەگىن جىبىتكەن شاقالاعىن كوپقاباتتى ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن لاقتىرىپ, اقىرىندا ءوزى دە سەكىرىپ جان تاپسىرعان انانىڭ زارىن ەستىمەيمىز. ەستىسەك تە, سەلت ەتپەيمىز.
ءيا, سىرت كوزبەن قاراساڭىز, تىلىندە مۇكىسى بار, اينالاسىنان ىلعي دا ءجابىر كورگەن كەكەش ميدزوگۋتيدىڭ بۇكىل جاپون ۇلتىنىڭ رۋحاني ورداسى سانالاتىن جادىگەردى ورتەپ تاستاعانى – قىلمىس. بىراق جازۋشى يۋكيو ميسيما وسى ءبىر قىلمىستىڭ استارىنا وزگەشە دۇربىمەن كوز قاداپ, بالاڭ جىگىتتىڭ باسىنان وتكەن تاعدىر ارقىلى ادامنىڭ سان قاتپارلى ىشىنە ءۇڭىلىپ, رۋحاني داعدارىستىڭ ءمانىن اشادى.
اناسى ۇيگە كەلگەن قوناقپەن زينا جاساپ, اكەسىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالاتىنى, وسىنىڭ ءبارىن بىلەتىن اكەسىنىڭ شاراسىز ۇنسىزدىگى, ءتىپتى ءدىن جولىندا جۇرگەندەردىڭ دە كۇناعا بەلشەلەپ باتاتىنى, مۇنىڭ سىرتىندا عيباداتحاناداعى ءدىنباسىلار جانىن ارەڭ باعىپ جۇرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ ساداقاسىنا كۇن كورەتىنى سىندى جايتتاردى وقي وتىرىپ, قاتىگەزدىك پەن قيراتۋعا دەگەن قۇشتارلىقتىڭ قايدان پايدا بولاتىنىن, ۇلىلىق پەن دارمەنسىزدىك قاتار ءومىر سۇرە المايتىنىن اڭعاراسىز.
ميدزوگۋتي سىندى قوعامنان وزىنە لايىقتى ورىن تابا الماعان, بالا كەزدەن ءتۇرلى پسيحولوگيالىق قىسىم كورىپ وسكەن جارالى جانداردىڭ بۇگىن دە از ەمەسىن ويلايسىز. سويتەسىز دە, ولاردىڭ ارقايسىسى ءتۇبى وزدەرىنىڭ «التىن عيباداتحاناسىن» ورتەيتىنىن, بۇل ورتەۋدىڭ قاسىرەتى قانشالىقتى ءزىل باتپان قايعى اكەلەرىن ىشتەي مويىندايسىز.
وسى ورايدا, ءبىر مىسال ويعا ورالادى. ەرتەرەكتە مەكتەپتە بىرگە وقىعان جولداس بالا بولدى. «جۋاس اعاش قۇرتقا, جۋاس ادام جۇرتقا جەم» دەگەندەي, الگى بالانى اركىم ءبىر جۇندەپ, كۇلكى ەتەتىن. بالا كەزدە بىرگە ويناپ, بىرگە جۇردىك. قانشا قىساستىق كورسە دە قوي اۋزىنان ءشوپ الماس توماعا-تۇيىق جىگىتتىڭ ەر توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاعانىن كورمەپپىز. اكە-شەشەسى ومىردەن ەرتە قايتىپ, بىزدەن بۇرىن ۇيلەندى. ءبىردى-ەكىلى بالالى بولعاننان كەيىن ايەلىن وقىتپاق بولىپ, وسىمگە اقشا العان. ول قارجى كۇن ساناپ ءوسىپ, الگىنى قايتارارلىق قاۋقارى بولماي تىعىرىققا تىرەلگەن. اقىرى وسىمقورلار مومىن جىگىتتىڭ باسپاناسىنا كوز تىگەدى. مارقۇم اكە-شەشەدەن قالعان قارا شاڭىراقتى كولدەنەڭ كوك اتتىعا بەرگىسى كەلمەي, اقىرى ء«ۇيدى ورتەيىن دە, ءوزىم دە ولە قالايىن» دەگەن شەشىمگە كەلەدى. قوناق بولمەسىنىڭ قاق ورتاسىنا وتىندىققا جارايدى دەگەن جۇك مۇكامالىنىڭ ءبارىن ءۇيىپ, وت قويادى. وت تۇتانا سالىسىمەن, شاتىرعا شىعىپ, وزىنە قول جۇمسايدى... بولدى, ءبىتتى... بۇل قۋ دۇنيە ەندى ەشكىمگە جوق. بۇل مومىننىڭ عانا ويى بولاتىن. پلاستيك تەرەزە ىشكە اۋا جىبەرمەيدى, تۇتاتقان وت جالىنداپ بارىپ, ءسونىپ قالعان. ءسويتىپ, ءۇي ورنىندا قالىپ, تەك ەسىل جان كوككە ۇشىپ كەتتى...
«التىن عيباداتحانانى» وقىپ وتىرعاندا ءوز ءۇيىن ورتەپ, جان قيماق بولعان سول جىگىتتىڭ جايى ويىمىزدان شىقپاي قويدى. ونى مازالاعان تۇيتكىلدى ماسەلەسىنىڭ ءبارى وسىمقورلارعا تىرەلىپ تۇرماعانىن, ول دا ءدال ميدزوگۋتي سىندى بالا كەزدەن ءتۇرلى بۋللينگ كورىپ, سونىڭ سالدارىنان ءومىرىنىڭ سوڭىن قايعىمەن تۇيىندەگەنىن ىشتەي تۇيسىندىك.
